Məsəllər, deyimlər

O VAXTA YA XAN ÖLƏR, YA EŞŞƏK

►Birinin qarşısında uzunmüddətli öhdəlik götürüb sonradan bu öhdəliyə məsuliyyətsiz yanaşmanı əks etdirən ifadə.

Məsəl Molla Nəsrəddinin məşhur bir lətifəsi ilə bağlıdır.

Bir gün Teymurləngə bir eşşək bağışlayırlar. Molla deyir ki, bu eşşəyə adam kimi danışmağı öyrədə bilər. Teymur Mollaya xeyli qızıl, beş il də vaxt verir ki, eşşəyə adam dili öyrətsin. Molla qızılları və eşşəyi götürüb evə gətirir. Məsələni arvadına açır və pulları ona verir ki, xərcləsin.

Arvad deyir:

– A kişi, dəli deyilsən ki, başına at təpməyib! Eşşək də danışar?..

Molla deyir:

– Əlbəttə, eşşək danışmaz.

– Yaxşı, bəs beş ildən sonra Teymura nə cavab verəcəksən?

– Ay arvad, Allah kərimdir. Beş ilə kimi ya eşşək ölər, ya padşah. İkisi də dünyanı tutub durmayacaq ki!..

O VAXTDAN ÇOX SULAR AXIB

►«İllər ötüb, xeyli zaman keçib» mənasında işlədilən ifadə.

İfadə qədim dövrlərdə işlənmiş «su saatları» ilə bağlı meydana çıxmışdır.

Əslində, vaxt və su arasında birbaşa əlaqə var. Vaxtı hesablamaq üçün әn qәdim cihazlardan biri su vә qum saatları idi. Bu qәdim cihaz həlә Babilistanda mәlum idi vә tәxminәn 2300 il bundan әvvәl Yunanıstanda vә Romada işlәnirdi.

Әn qәdim su saatı (eramızdan 1600 il әvvәl) Misirdә tapılmışdır.

Cihazların quruluşu çox sadә idi. İki qabın birindәn o birinә müntәzәm şəkildә vә bir qәrarda su axardı vә suyun qabdakı sәviyyәsinә görә vaxtı hesablayardılar. Qum saatları da tәxminәn eyni prinsipә әsaslanırdı.

Qәdim yunanlarda mәhkәmә istintaqı zamanı müttәһimә vә ittihamçıya çıxış etmәk, danışmaq üçün eyni müddətdə vaxt verilirdi. Çıxışa başlamazdan әvvәl onlar üçün bәrabәr miqdarda su ölçürdülәr. Onlar danışmağa başlayan kimi su saatları da işә salınırdı. Suyun axdığı bütün müddәt әrzindә danışmaq olardı. Su axıb qurtaran kimi danışan da susmalı idi.

Müәyyәn sәnәdi oxumaq, әsas mәsәlәyә dәxli olmayan çox uzaq mәsәlәlәrdәn danışmaq vә ya şahidin ifadәsini dinlәmәk lazım gәldikdә suyun axmasını kәsәrdilər. Konkret faktlar haqqında mәlumat vә ya ifadә verәndә dә su axmamalı idi. Çox güman ki, indi dә «mәruzәdә su çoxdur», «suyunu azalt», «mәqalә (әsәr) çox suludur» vә bu kimi ifadәlәr öz mәnşәyini yuxarıda qeyd etdiyimiz hadisәdәn götürmüşdür.

ODDAN-SUDAN KEÇMƏK

►Bәrkdәn-boşdan çıxmaq, çox çətinliklər görmək, zəngin həyat təcrübəsi qazanmaq.

İfadə qədimdə mövcud olmuş maraqlı bir cəza üsulundan qaynaqlanır.

Qәdim zamanlarda bir sıra xalqlarda belә qayda var idi ki, cinayәt törətdiyinә şübhә yaranmış şәxslәri su və ya odla imtahan edir, yoxlayırdılar. Müttәhimi çaya (suya) atırdılar. Batmasa, belә mühakimә edirdilәr: deməli, günahkardır ki, su da onu qәbul etmir. Batsa, demәli, günahı yoxdur, ona böhtan atılıb.

Odla yoxlama isə belә aparılırdı: müttəhim əlini yanar odun içinә soxmalı vә ya közərmiş dәmiri әlinә götürmәli idi. Bu zaman günahsız şәxslərin әlində yanıq yeri, izi (qabar vә s.) qalmamalı idi.

İfadənin müxtəlif variantları qədim yunan vә Roma müəlliflərinin – Plutarx, Aristofan, Horatsi, Vergili və b.-nın əsәrlərində özünü göstәrir. Habelә Firdovsinin «Şahnamә»sində Səyavuş oda girməklә günaһsız olduğunu sübut edir.

İndi də bir adamın çətinliklərə, sınaqlara məruz qalarkən dözüm nümayiş etdirməsini bu ifadə ilə bildirirlər.

ODLA və QILINCLA

►Müharibənin dəhşətlərini, odun və qılıncın yarada biləcəyi fəlakətləri vurğulayan ifadə.

İfadə Hippokratın dəmirin və odun sağaldıcı xüsusiyyətləri barədə fikirləri ilə bağlı meydana çıxmışdır.

Adətən, od və su deyən kimi göz önünə müharibə, əhalinin qılıncdan keçirilməsi, evlərə od vurulması kimi ağır səhnələr gəlir, çünki iki min ildir ki, ifadə məhz bu mənada işlədilir. Lakin ifadənin müəllifi qaniçən sərkərdə yox, minlərlə insanı ölümün pəncəsindən xilas etmiş həkim olub.

Qədim yunan təbibi Hippokrat e.ə. V–IV əsrlərdə «Dərmanın sağaltmadığını dəmir sağaldır, dəmirin sağaltmadığını od sağaldır» deyəndə onu nəzərdə tuturdu ki, dərmanın təsir göstərmədiyi dərinləşmiş yaranı bıçaqla yarmaq, yaxud kəsib götürmək, bunun da xeyri olmadıqda zədəli toxumaları məhv etmək üçün odla dağlamaq lazımdır. Odur ki «dəmirlə və odla» ilk vaxtlar dağıdıcı hərbi metod deyil, əksinə, müalicə üsulu olub.

İfadəni Roma şairləri «hərbiləşdiriblər». İlk olaraq bunu e.ə. I əsrdə Publi Ovidi Nazon edib. Çoxsaylı elegiyalarından birində o belə yazıb:

…Qılıncla və odla, əlimdə məşəl

Sormadan keçərəm kinli kandarı!

Ovidinin müasirləri, o cümlədən Propersi və başqa şairlər ifadəni təkrarlayıblar. Sonradan o, «Odla və qılıncla» şəklində başqa Avropa dillərinə də keçib, bir çox əsərlərin, o cümlədən polyak yazıçısı Henrix Senkeviçin (1846–1916) məşhur romanının adında istifadə olunub. Bu əsərlərin hamısında müharibənin dəhşətlərindən bəhs edilir.

ODU BAŞQASININ ƏLİ İLƏ GÖTÜRMƏK

►Özünü işə verməmək, başqasını əziyyətə salmaq, onun zəhmətini mənimsəmək.

İfadə fransız şairi Lafontenin məşhur bir təmsilindən qaynaqlanır.

Dünya dillərinin bir çoxunda olan bu ifadə daha çox «odu başqasının əli ilə götürmək asandır» şəklində işlənir. Burada «od» sözü «alovsuz, isti kömür» mənasını verir. Avropa dillərində bu deyimin Lafontenin «Meymun və pişik» (1678) təmsilində işlənmiş «özünü oda-alova atmaq» ifadəsindən sonra geniş yayıldığı ehtimal edilir. Həmin təmsildə meymun pişiyi məcbur edir ki, odun içindən onun üçün şabalıdlar çıxartsın. Pişik pəncələrini yandıra-yandıra şabalıdları oddan çıxarır, amma şabalıdın ləzzətini meymun görür.

Dilimizdə bu frazeoloji birləşmənin qarşılığı kimi «İlanı Seyid Əhməd əli ilə tutmaq» ifadəsi işlənir.

ODUN ÜSTÜNƏ YAĞ TÖKMƏK

►Hər hansı hərəkəti və ya sözü ilə mübahisəni, münaqişə və ya düşmənçiliyi daha da qızışdırıb alovlandırmaq.

İfadəni ilk dəfə romalı şair Kvint Horatsi Flak (e.ə. 65–8) özünün məşhur «Satir» adlı əsərində işlətmişdir.

Həmin əsərdən belə anlaşılır ki, bu ifadə hələ Qədim Roma dövrlərindən məşhur olmuşdur. Qədim romalılar daha çox mənfi çalar daşıyan bu ifadəni insanlar arasında ədavət və düşmənçiliyi qızışdıran, narazılığı artıran, onların bir-birinə nifrətini daha da coşduran, ümumiyyətlə, ehtirasları alovlandıran adamların ünvanına işlədirlərmiş.

Müasir dövrümüzdə publisistik yazılarda münaqişəli problemlərdən bəhs edən materiallarda bu ifadə geniş işlədilir. Bəzən ifadədəki «yağ» sözünün əvəzinə «benzin», «kerosin» və s. sözlərin işlədilməsi hallarına da rast gəlinir.

OĞLANSAN, YA QIZ(SAN)?

►Adәtәn, nəticəsini hamının intizarla gözlədiyi bir işin ardınca gedən adam qayıdarkən o işi yarıdıb-yarıtmadığını, həll edib-etmədiyini bilmək üçün ona verilən sual.

İfadə «Kitabi-Dәdə Qorqud» dastanından qaynaqlanır.

Bu deyimdəki «oğlan» «müsbət» (təsdiq, müvəffəqiyyәt), «qız» isə «mənfi» (imtina, müvəffəqiyyətsizlik) mәnasını daşıyır. «Kitabi-Dәdə Qorqud» dastanının «Bayburanın oğlu Bamsı Beyrək» boyunda tәsvir olunur ki, qız elçiliyinə getmiş Dәdә Qorqud müsbət cavab alıb qayıtmışdı:

«Dədә (Qorqud) döndü. Baybura evlәrinә gәldi.

Baybura bәy aydır: – Dәdə. Oğlanmısan, qızmısan?

Dәdə: – Oğlanam, – dedi».

İndinin özündə də bir işin nəticəsinin müsbət və ya mənfi olduğunu bilmək üçün bu sualı verirlər.

OĞUL BELDƏN, ƏR ELDƏN

►Qadın üçün ailə üzvlərinin, xüsusilə dörd vacib kişinin (ata, qardaş, ər, oğul) əhəmiyyətini göstərmək üçün işlədilən ifadə.

İfadә «tarixin atası» Herodotun təsvir etdiyi bir hadisә ilә әlaqәdar meydana gəlmişdir.

İran şahı I Dara şübһәlәndiyi İntafrenesi (hakimiyyәti yalançı Smerdisdәn almaqda Daraya kömәk etmiş 7 nәfәrdәn biri) bütün yaxın adamları ilә birlikdә һәbs eləyib edam cәzasına mәһkum etmişdi. İntafrenesin arvadı saraya gәlib öz uğursuz taleyindәn şikayәtlәnir vә ağlayırdı. Nәhayәt, Daranın ona yazığı gәlir vә tutulanlardan yalnız birini onun xahişi ilә azad edәcәyini söylәyir. Qadın fikirlәşdikdәn sonra deyir: «Әgәr hökmdar bir nәfәrin hәyatını mәnə bağışlayırsa, mәn qardaşımı azad eləmәyi xahiş edirəm». Cavabdan heyrәtlәnmiş I Dara soruşur ki, nәyә görә sәn ancaq qardaşının qayğısına qalırsan? Axı o sәnә oğulların qәdәr yaxın, әrin qәdәr әziz deyil. Qadın deyir: «Mәnim başqa әrim ola bilәr, yenә dünyaya uşaq gәtirә bilәrәm. Lakin qardaş tapa bilmәrәm. Çünki nә atam sağdır, nә dә anam».

Əslində, ifadə «Oğul beldәn, әr eldәn, vay qardaş dәrdi» şәklindәdir və dilimizdə buna uyğun olaraq «Oğul әlә düşәr, qardaş yox» kimi atalar sözü də vardır.

Bir çox dillərdə, o cümlədən ərəb dilində «Qoca әr mövcuddur, oğul dostumdur, qardaş itmişdir» şəklində işlədilir.

OX ATMAQ

►Hər hansı məqsədini, düşündüyünü, istək və mətləbini birbaşa deyil, işarə ilə bildirmək.

İfadə buşmen tayfalarında tarixən yayılmış oxatma ənənəsi ilə bağlı yaranmışdır.

Səhrada yaşayan buşmenlər yetkinlik dövrünә çatıb özlәrinə sevgili seçdikdә ona çiçәk göndərmir, heç odlu-alovlu serenada da oxumurlar. Gәnclәr ən əvvәl antilop buynuzundan balaca, on santimetrdən dә kiçik bir hissə kəsib ondan zərif ox-yay düzəldirlər. Dәdә-baba qaydası ilә gizli şəkildә ovsunlu maye düzәldib oxların ucuna sürtürlər. Bundan sonra oğlan öz silahını götürüb istədiyi qızın ardına düşür və ona ox atır, çalışır ki, atdığı ox qızın belinə dəysin. Qız oxu bәdənindən çıxarıb əsəbiliklә sındıraraq kənara atarsa, deməli, onun bu oğlana meyli yoxdur və onu rәdd edir. Әgər qız oxa dәymirsə, onu belindә saxlayır və narazılığını bildirmirsә, demәli, oğlanı qәbul edir.

Dilimizdə geniş miqyasda işlənәn «ox atmaq» poetik ifadəsi də, әslində, bu göstərilәn qədim Şərq adәti ilə әlaqədardır. Bu ifadə ilə yanaşı, dilimizdə «oxu atıb yayını gizlətmək» deyimi də işlənir.

OXU DAŞA DƏYMƏK

►Uğursuzluğa düçar olmaq, istəyi alınmamaq, bәxti gәtirməmәk.

İfadə bir çox xalqların folklorundan qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Çox-çox qәdimlәrdә oğlanın sevgilisinə ox (habelə daş, alma və s.) atmaq adәti sıradan çıxaraq tədricən sevgilinin rәmzi, simvolu olan butaya, sәnəmә ox atmaqla əvәz olunurdu.

«Avesta»da Buddanın adı həm dә Budi, Buta kimi işlәdilir. Oxu butaya, sәnəmә dәyәn kəs sevgilisinin vüsalına yetə bilərdi. Ox daş üzәrində qoyulmuş butaya deyil, daşa dəysәydi, sevgilisi də bu oxu atandan üz döndәrmәli olurdu.

«Qurbani» dastanında «Sinәm buta yarın müjgan oxuna» deyilir. Әslindә, daha qәdimlәrdә ovçuluq tәsərrüfatı ilә әlaqədar olan magiya sәciyyәli bu oxatma (ovlanası heyvanın rəmzinә, şəklinә oxatma) adəti tədricәn hәm dә butaya oxatma ilә birlәşir və ya əvәzlənir.

Dilimizdə «ox»la bağlı «ox atmaq», «oxu yan getmək», «oxunu atıb yayını gizlətmək» kimi ifadələr də işlənir.

OKEY DEMƏK

►Razılığını bildirmək, müsbət cavab vermək, hər hansı təklifə «hə» demək, bir şeylə razılaşmaq.

İfadənin 1840-cı ildə ABŞ-da prezident seçkiləri zamanı istifadə olunmuş bir şüardan qaynaqlandığı ehtimal edilir.

XIX əsrin ortalarında ABŞ-da populyarlıq qazanan bu ifadənin əmələ gəlməsini izah etmək üçün çoxlu cəhdlər olmuşdur. İrəli sürülən fərziyyələrin əksəriyyəti ağlabatandır. Hər şey tamamilə aydın olmasa da, linqvistik və tarixi sübutları nəzərə alaraq demək olar ki, bu ifadə şotland dilindən götürülmüş «och aye», yunancadan «ola kala» (yaxşıdır), Koktau hindilərinin «okeh» (bu belədir), fransızcadan «aux kaye» və ya «au quai» sözlərindən yaranmışdır.

İfadənin populyarlaşması 1839-cu ildə ABŞ-da Boston qəzetlərinin birində «all correct» sözünün «oll korrect» («hər şey düzdür») kimi yanlış yazılması ilə bağlıdır. Yazılı sənədlər hələ 1840-cı ildə Amerika prezidenti seçkiləri zamanı bu ifadənin demokratlar partiyası tərəfindən şüar kimi istifadə edildiyini göstərir. Bu partiyanın namizədi prezident Martin van Buren «old Kinderhuk» ləqəbi almış (Nyu-Yorkda məskunlaşandan sonra) və onun tərəfdarları «OK klubu» yaratmışdılar. Nəticədə van Buren prezident seçildi. Düzdür, o, ikinci dəfə uğur qazanmadı, amma «OK» ifadəsi xeyli populyarlaşdı. Bu gün «okey», «okey» vermək» kimi ifadələr xüsusən danışıq dilimizdə geniş işlənir.

OLDUĞU KİMİ GÖRÜNMƏK

►Əsl xarakterini, xasiyyətini gizlətməmək, hiylə işlətməmək, təbii və səmimi olmaq, ikiüzlülük etməmək.

İfadә C.Ruminin «Məsnəvi»sindәn qaynaqlanaraq bir sıra dillәrə yayılmışdır.

Böyük Mövlananın işlətdiyi ifadənin əsli belədir: «Ya olduğun kimi görün, ya da göründüyün kimi ol».

Professor Ziyəddin Göyüşov «32 gün qonşu ölkədә» məqaləsində yazır: «Öz əsәrlərində insanı daim xeyirә, gözәlliyә, həqiqətə, әdalәtə çağıran Mövlana Cəlalәddin insanın mәnәvi saflığına, daxili paklığına müstәsna әhәmiyyәt vermişdir. O, ikiüzlülüyü daxili çirkinliyin təzahürü kimi qiymətləndirmişdir. Konyadakı Mövlana türbəsini ziyarət edәrkәn gözlәrinə ilk dəfə onun iri hərflәrlә yazılmış məşhur əxlaqi təlәbi dәyir: «Ya olduğun kimi görün, ya da göründüyün kimi ol».

Düzlüyə və səmimiyyətə çağırış kimi səslənən bu ifadə neçə əsrlərdir ki, dünyanın bütün qitələrində dinindən və irqindən asılı olmayaraq bütün kamil insanlar üçün bir əxlaq davranış kodeksi kimi qəbul edilir.

OLMASAYDI CAHANDA SARSAQLAR, AC QALARDI, YƏQİN Kİ, YALTAQLAR

►Cəmiyyətdə yaltaq və simasız kimi tanınan adamlara münasibətdə işlədilən ifadə.

İfadә Mirzə Ələkbər Sabirin «Qarğa vә tülkü» tәmsilindən qaynaqlanır.

Hiylәgәr tülkü pendir tapan qarğanı yaltaqcasına tәriflәyir vә ondan oxumağı xahiş edir. Ağaca qonmuş qarğa ağzını açan kimi pendir yerə düşür, tülkü pendiri göydəcə qapır vә bu sözlәri deyir.

Bəziləri bu şeirin İvan Krılovdan tərcümә olunduğunu deyirlər, lakin Krılovun Abdulla Şaiq çevirən oxşar təmsilində belə bir ifadə yoxdur. Yəni bu ifadə məhz böyük Sabirə məxsusdur.

Bütün dövrlər və cəmiyyətlər üçün kifayət qədər aktual olan bu ifadə bir qarın çörək naminə yaltaqlıq edənlərə, bununla da ictimai əxlaqı pozanlara münasibətdə tez-tez işlədilir.

ONU DEMİSƏN...

►Bir adam eyni sözü dəfələrlə deyib başqasını bezdirəndə canı boğazına yığılmış adamın narazılıqla işlətdiyi ifadə.

İfadə Sabit Rəhmanın məşhur «Hicran» tamaşasında (1983) maraqlı epizodların birində səslənmiş və getdikcə populyarlaşmışdır.

Həmin epizodda alverçi Qızbacı obrazını böyük ustalıqla canlandıran xalq artisti Nəsibə Zeynalova nədən söz düşüncə «Birinci bəyi geyindirmək lazımdır» ifadəsini işlədir. Təzə eşqə düşmüş hövsələsiz Mitoşbala (Hacıbaba Bağırov), nəhayət, dözməyib əsəbi halda:

– Onu demisən! Atamın goru haqqı, onu demisən, – deyə öz etirazını bildirir. Dadaşbala da (Səyavuş Aslan) bir kənarda əsəbiliklə özünə əl qatır.

Bu ifadə gündəlik həyatımıza daxil olaraq az qala zərbi-məsələ çevrilmişdir. İndinin özündə də kimsə söhbət əsnasında təkrara yol verdikdə həmin şəxsə müraciətdə zarafat və xatırlatma mənasında «Onu demisən!» ifadəsi işlədilir.

ONU SƏNƏ HANSI AXMAQ DEDİ?

►Düşüncəsiz danışığı ilə özünü pis vəziyyətə salan, ümumiyyətlə, məntiqsiz danışan adamlara münasibətdə işlədilən ifadə.

İfadə Molla Nəsrəddinin bir lətifəsindən qaynaqlanmışdır.

Deyilənə görə, Molla əlində içərisi şaftalı ilə dolu zənbillə gedirmiş. Küçədə oynayan uşaqların yanından keçəndə üzünü onlara tutub deyir:

– Sizdən kim bu zənbilin içərisində nə olduğunu bilsə, oradakı şaftalıların ən böyüyünü seçib ona verəcəyəm.

Bunu eşidən uşaqlar hamısı bir ağızdan «şaftalı, şaftalı!» deyə çığırır.

Zənbilin ağzı örtülü olduğu halda onun içərisinə məhz şaftalı qoyulduğunu uşaqların haradan bildiyinə təəccüb edən Molla soruşur:

– Onu sizə hansı axmaq dedi?

Bu məsəlin zənbildə yumurta, alma və s. aparıldığını göstərən başqa variantları da vardır. Bütün hallarda ifadə ehtiyatsız və məntiqsiz danışığı ilə özünü pis vəziyyətə salan adam haqqında işlədilir.