Məsəllər, deyimlər

GÖZÜ SU İÇMƏMƏK

►Etibarı olmamaq, inanmamaq, ürək qızdırmamaq, arxayın olmamaq.

İfadә Azәrbaycanda metal emalının meydana çıxıb yayılması ilә әlaqәdar formalaşmışdır.

Burada xüsusilә dəmirçilik peşәsinin mühüm rolu olmuşdur, çünki dәmirçilikdә metal alәtlәrin «su içmәsi» onların ovxarlılığını tәmin edәn amillәrdәndir. Su içmәyәn alәtin ovxarı, kәsәri zәif olur. Odur ki, adәtәn, inkarda işlənәn «gözüm su içmir» ifadәsi, əslindә, «gözüm bir itilik, qabiliyyәt seçmir, görmür» mәnasındadır. Buradakı «göz» bizi çaşdırmamalıdır. Bu söz sinekdoxa (tam әvəzinә һissә) sәciyyәli olub şәxsi, danışanı әks etdirir. Gözüm su içmir. Yəni gözüm bu işdәn (şәxsdәn) ovxarlanmır, kәsәrlәnmir.

Dilimizdә işlәnib «bax ona, gözünә su ver» ifadәsi də «onun ovxarlığından sәn dә su iç» (tәsirlәn, faydalan) anlamına gәlir.

GÖZÜNÜN KÖKÜ SARALMAQ

►Həddən artıq gözləməkdən yorulmaq, gözləyə-gözləyə qalmaq, usanmaq.

İfadə el arasında qədimdən kök salmış inancla bağlıdır.

Xalq arasında belə bir inam kök salmışdır ki, bir adamın gəlişini və ya hansısa prosesi uzun müddət və həm də intizarla gözləyəndə göz dibində saralma başlayır. Zaman keçdikcə tibb elminin inkişafı nəticəsində bu ehtimalın elmi əsaslara söykəndiyi sübut olunmuşdur.

Müasir oftalmologiya təsdiqləyir ki, göz almasının daxili qatını təşkil edən torlu qişada iki mühüm törəmə vardır: görməyə ən həssas olan sarı ləkə və görmə sinirinin diski. Həmin görmə sinirində isə işığı ötürən sinir lifləri mühüm rol oynayır. Sinir liflərinin (sapların) gərgin işləməsi bəzən işığa həssas olan sarı ləkənin qabarıq nəzərə çarpmasına səbəb olur. Göründüyü kimi, bu məcazi ifadənin əsasında əcdadlarımızın dəqiq müşahidəsi dayanır.

İfadə bəzən «gözünün sapı saralmaq» şəklində də işlədilir.

GÖZÜNÜN QURDUNU ÖLDÜRMƏK

►Doymaq, doyunca zövq almaq, yarımaq, tam tәmin olunmaq.

İfadə insan orqanizminin konkret xüsusiyyəti ilə bağlı yaranmışdır.

Mәlumdur ki, orqanizmdә qurd olanda adam çox yeyir, onun yediyinin çoxunu qurd mәnimsәyir vә buna görә dә insan doymaq bilmir, onda aclıq hissi qalır. Yuxarıdakı tәrkib, әslindә, evfemistik yolla düzәldilmişdir: burada qarındakı qurdu doyurmaq әvәzinә gözün qurdunu yedirmәkdәn vә bununla da onun – gözün (әslindә isә qarının) tәlәbatını ödəməkdən, aclıq hissini öldürmәkdәn bәhs edilir.

Real olaraq belә varlıq – göz qurdu (denotat) yoxdur. «Qarın qurdu» ifadәsi әsasında düzәlәn «qarnı qurdlu» (paxıl, xain) tәrkibi mәnaca diferensiallaşır («qeyri-sәmimi, qәlbiqara, ürәyindәkini gizlәyәn») və mәcazi mәna kәsb edir. Yəni semantik sahә qanunu әsasında ifadənin birinci komponenti olan «qarın» sözü «göz»lә әvәzlənmişdir (göz qurdu).

GÜNAH KEÇİSİ

►Yol verilmiş bu və ya başqa qəbahətə görə günahlandırılan və ya başqalarının günahını öz boynuna götürən şəxs haqqında işlədilən ifadə.

İfadə qədim yəhudilərdə günahları yumaq üçün mövcud olmuş adətlə bağlı meydana çıxıb.

Həmin dövrdə yəhudilər keçini tutub günahlarını onun belinə yükləyir və səhraya buraxırdılar. Güman edirdilər ki, bununla da ruhlarını saflaşdırır, Tanrı qarşısında təmizlənir, işlərini yüngülləşdirirlər. Sonralar «günah keçisi» adlandırılan həmin heyvana yəhudilər Azazel deyirdilər.

Bununla bağlı məşhur italyan mütəfəkkiri, yazıçısı və rəssamı Alberto Savinio yazmışdır ki, keçinin adını nə qoyursan qoy, amma toplumların mənəvi problemləri (günahları) fiziki yolla həll etmək (yumaq) cəhdindən inadla əl çəkməməsi insanlar arasında özlərini və başqalarını aldatmaq ənənəsinin möhkəmliyinə klassik nümunədir.

GÜNDƏ BİR XURMA İLƏ DOLANIR

►Az yeyən, zәrif, nəfsini gözləyən mömin adam haqqında işlədilən ifadə.

İfadənin mənşəyi dini rəvayətlərə gedib çıxır.

Həmin rәvayәtlәrin birində deyilir ki, Allahın buyruğuna əsasən, cәnnәtdә ikәn Adәmlә Hәvva gündә bir xurma ilә dolanırmışlar. Şeytan onları yoldan çıxarıb buğda yedirdənə qədər bu qida ilə kifayətlənirmişlər. Lakin «gündə bir xurma yemək» ifadəsinin Azərbaycan dilində bu qədər geniş yayılması həmin əhvalatla bağlı deyildir.

Bizdə daha çox kinayə və rişxəndlə işlədilən bu ifadә Cəlil Mәmmәdquluzadәnin məşhur «Ölülәr» (1909) pyesindәndir. Avam camaatı ölülәri dirildəcəyinә inandıran fırıldaqçı Şeyx Nәsrullah Hacı Hәsәnin evindә qalır. «Mübarək» qonağının şərəfinə ziyafət verən ev sahibi ona «cücә-plov» tәklif edəndə Şeyx Nәsrullah «әsәbilәşir»: «...Necә, cücә-plov? Şeyx Әһmәd, mәni hara gәtirmisәn? Bunlar necә müsәlmandırlar? Bu nәdir? (Otağın fәrşlәrini göstәrir.) Şeyx Әhmәd, mәgәr bunlara demәmisәn ki, mәnim xörәyim gündә bir xurmadır?»

İfadə həqiqi mənasında az yeməklə kifayətlənən, dünya malında gözü olmayan, hər şeydə nəfsini gözləyən mömin adamlar haqqında işlədilir.

GÜNƏŞ DƏ BATANDA RƏNGİ SARALIR

►Nüfuzlu, qürurlu və məğrur bir şəxsiyyətin böyüklüyünü, qüdrətini, mənəvi ucalığını bildirmək üçün işlədilən ifadə.

İfadә Azərbaycan klassik poeziyasının görkəmli nümayəndəsi, hürufi şair İmadәddin Nәsiminin (1370–1417) qətli ilə bağlı əhvalatdan qaynaqlanır.

Üsyankar ruhlu şeirlərinə görə ruhanilәr onun dərisinin diri-diri soyulmasına fitva verirlər. Hökmün icrası zamanı çoxlu qan itirmiş şairin rәngi saralmağa başlayır. Onu lağa qoyub nә üçün saraldığını soruşan cәlladlara Nәsimi belә cavab verir: «Mәn әbәdiyyәt üfüqlәrindә doğmuş eşq günəşiyəm, günәş qürub edәndә saralar».

Suriyalı tәdqiqatçı Abdulla Fәttah Qalәtçi «Tişrin» qәzetindә Azәrbaycan şairi Nәsimi haqqında yazdığı mәqalәdә də məğrur şairin məlum sözlərini olduğu kimi qeyd edir.

Hәmin ifadə xalq şairi S.Vurğunun «Vaqif» dramında (1938) boynu vurulmağa gәtirilmiş Vaqifin dilindәn dә səslənmişdir.

GÜNƏŞİN ÜZÜNDƏ LƏKƏ AXTARMAQ

►Hәr hansı yaxşı, saf, təmiz bir şeydə (şəxsdə) mənfi cəhət, qüsur axtarıb tapmağa çalışmaq.

İfadə ilkin mənasında mәşhur astronom Kepler Günəşdə lәkәlәr olduğunu müəyyən etdikdən sonra yayılmışdır.

Keplerin 1607-ci ildә ilk dәfə apardığı bu müşahidədən bir neçə il sonra müxtәlif alimlәr bir-birindәn xәbәrsiz Günәşdә lәkә olduğunu elan etmişdilәr.

Müasir astronomiya bunu təsdiqləyir və izah edir ki, Günәşdә ləkənin meydana gәlmәsi dәһşәtli dәrәcәdә güclü partlayışla müşayiәt olunur. Yəni bu ləkələr – qasırğalardan sonra yaranmış dəliklərdir, onların içində göy cisminin nisbətən zəif parlaqlığı olan hissəsinə baxmaq olar. Bəzi hissələrdə «ləkələr» elə böyükdür ki, onları adi gözlə də görmək mümkündür. Bəzi alimlərin fikrincə, Günәşin üzündәki o ləkәlәr Yer üzәrindә bütün canlıların hәyatına bu vә ya başqa şәkildә tәsir göstәrmәkdәdir.

Bu deyimin məğzini Mark Tven belә ifadә etmişdir: «Alimlәr Günəşdә lәkә tapıb bundan sevinmәyә başladılar. Bu isә başqasının qüsurlarına, bәdbәxtliyinә sevinmәyin misilsiz nümunәsidir».

İfadənin məcazi mənası isə hələ qədim zamanlardan, insanlar Günəşə sitayiş etdikləri vaxtdan işlənir.