Словари
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti
obraz
rus. oбраз – görünüş
1) Ətraf aləmin, ideyaların müəyyən estetik prinsiplər əsasında bədii inikası.
Bədii yaradıcılığın ümumi kateqoriyası olan obraz romantizm və realizm, eləcə də müxtəlif ədəbi cərəyanların estetikasında fərqli şəkildə şərh olunur. Romantizmə görə, obraz reallıqdan nə qədər uzaqdırsa, bir o qədər güclü və gözəldir. Ona görə də romantiklər obrazın əsasında müəllif fərdiliyinin və subyektivizmin dayandığını iddia edirlər. Realizmdə isə, əksinə, elə hesab edilir ki, əsərdəki bədii ifadə və təsvir vasitələri obrazın obyektiv reallığa adekvatlığına mane olmamalıdır. Sürrealistlər bu ideyanı daha da inkişaf etdirirlər: “bədii həqiqət – yeddiyə vurulmuş reallıqdır”.
2) Bax: personaj.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətioçerk
1) Müəllifin bilavasitə şahidi olduğu real faktlardan, hadisələrdən bəhs edən kiçikhəcmli ədəbi əsər.
Oçerk epik növün janrlarından biridir. Hekayədən fərqli olaraq həmişə faktiki həyat materialı əsasında yazılır. Bədii təsvir və ifadə vasitələrindən geniş istifadəsinə görə digər publisistik janrlardan fərqlənir. Oçerklərin portret oçerki (şəxsin, ailənin, xalqın həyatına dair), problemli oçerk (bir problemin təsviri və öyrənilməsinə həsr olunmuş), yol oçerki (müəllifin səfərdə gördükləri barədə) və tarixi oçerk (tarixi faktların, hadisələrin təsvirindən ibarət) kimi növləri vardır.
2) Bir-biri ilə əlaqəli faktlara, hadisələrə, problemlərə və ya eyni məsələnin müxtəlif aspektlərinə həsr edilmiş məqalələr toplusu; əsər.
Bu mənada “oçerk” sözü, adətən, cəmdə işlədilir; məs.: “XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı oçerkləri”.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətioxşama
Şifahi xalq ədəbiyyatında körpəni əzizləyərkən oxunan lirik şeir forması.
Müxtəlif mənbələrdə “əzizləmə, bəsləmə, əyləndirmə, nazlama” terminləri ilə də ifadə olunur. Vahid bədii forması yoxdur; misraların, misralardakı hecaların sayı, qafiyə quruluşu şeirdən-şeirə fərqlənir. Laylalardan fərqli olaraq oxşamalar körpəni yatırmaq üçün deyil, əzizləmək, oynatmaq, ağlamağa qoymamaq üçün oxunan nəğmələrdir. Oxşamalar oynaq, şən, ritmik olmaqla yanaşı, həm də zarafatyana ifadələrlə zəngindir; məsələn:
Ay Tanrı, bundan beş dənə ver,
Göydə uçan quşlara ver.
Qarımış, qaralmışlara,
Evdə qalmışlara ver.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətioksimoron
yun. oxus – kəskin + moros – ağılsız
Üslubi fiqur: bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edən iki sözün birlikdə işlədilməsi ilə yaranan antiteza.
Fikrin, mənanın ekspressiyasını qüvvətləndirmək üçün istifadə edilir və daha çox ismi birləşmə şəklində olur: “Ölü canlar” (N.Qoqol), acı gülüş, səssizliyin səsi, həqiqi yalanlar, gecənin aydınlığı vә s.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiomonim
yun. homo – eyni + onyma – adlı
Eyni cür səslənən, lakin mənaca fərqlənən sözlərdən hər biri.
Omonimlər həm eyni, həm də müxtəlif nitq hissələrinə aid ola bilər; məs.: qat (qatmaq – feil) – qat (lay – isim). Omonimlik müəyyən edilərkən sözün kökü əsas götürülür. Sözə şəkilçi qoşulduqdan sonra eyniləşən sözlər omonimlik yaratmır; məs.: qazan (isim), qazan (feili sifət – quyu qazan); iti (sifət), iti (ismin təsirlik halı) və s.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiomonim şəkilçi
Qrammatik funksiyasına görə bir-birindən fərqli, deyiliş və yazılışca eyni olan qrammatik və leksik şəkilçi.
Nümunə: -ış4: görüş (feilin qarşılıq növ şəkilçisi) və görüş (isim düzəldən şəkilçi); -acaq2: dayanacaq (gələcək zaman şəkilçisi) və dayanacaq (isim düzəldən şəkilçi).
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətioperetta
Kiçik opera; danışıq, rəqs və vokal-musiqi ifalarının növbələşdiyi, adətən, komediya xarakterli səhnə əsəri.
Ümumilikdə akademik musiqi ənənələrinin varisi olsa da, yüngül, populyar xarakter daşıyır. İlk Azərbaycan operettasını (“Ər və arvad”) 1909-cu ildə Ü.Hacıbəyli yazıb. 1910-cu il mayın 24-də əsər ilk dəfə tamaşaya qoyulub.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiorfoepiya
Sözlərin tələffüz şəklini və qaydalarını müəyyənləşdirən dilçilik sahəsi; fonetikanın tərkib hissəsi.
Azərbaycan orfoepiyasına saitlərin, samitlərin, şəkilçilərin, qoşmaların, habelə alınma sözlərin tələffüzünü tənzimləyən qaydalar daxildir. Sözlərin tələffüz şəkillərinin yazıda göstərilməsi zamanı transkripsiyadan istifadə olunur: təəccüblə [tə:ccübnən]. Orfoepiyaya vurğu və intonasiya da daxil edilir.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiorfoqrafiya
yun. orthos – doğru, düzgün + grapho – yazıram
Sözlərin yazılış qaydalarını müəyən edən dilçilik sahəsi.
Orfoqrafiya qaydaları müəyyənləşdirilərkən sözlərin yalnız səs tərkibi deyil, həm də etimoloji, morfoloji xüsusiyyətləri nəzərə alınır.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiorfoqrafiya lüğəti
Dilin sözlərinin düzgün yazılışını nizamlayan, dövlət tərəfindən təsdiq olunan lüğət.
Azərbaycan dilinin ilk orfoqrafiya lüğəti 1929-cu ildə nəşr edilmişdir. 1939-cu ildə yeni əlifbaya keçməklə əlaqədar orfoqrafiya qaydalarında xeyli dəyişikliklər edilmiş, həmin dəyişikliklər 1940-cı ildə nəşr olunan orfoqrafiya lüğətində öz əksini tapmışdır. Bu lüğətə 21 mindən artıq söz daxil edilmişdir. 1958-ci ildə yeni orfoqrafiya qaydaları qəbul edildi. 1975-ci ildə kiril əlifbası ilə çap edilmiş “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti”ndə 58 min söz verilmişdir. 2004-cü ildə latın qrafikası ilə nəşr olunmuş orfoqrafiya lüğətində 80 minə yaxın, 2013-cü ildə nəşr olunmuş sonuncu orfoqrafiya lüğətində isə 110 mindən artıq sözün düzgün yazılışı verilmişdir.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti