Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

misteriya

lat. mysterium ­– sirr

Orta əsrlər Qərbi Avropa teatrında dini məzmunlu dram janrı.

XIII əsrdə meydana çıxıb, XIV–XV əsrlərdə İtaliya, İngiltərə, Almaniya, Niderland, xüsusilə Fransada geniş yayılıb. M. çox vaxt “İncil” süjetlərinin səhnələşdirilməsi və komik məişət epizodlarının əlavə edilməsi yolu ilə yaranıb. M. dünyəvi Renessans dramaturgiyasının sonrakı inkişafına təsir göstərib. “Orleanın mühasirəsi haqqında misteriya” (1435-ci il) dünyəvi mahiyyətinə görə bu janrda yazılan əsərlər içərisində xüsusi yer tutur.

mistifikasiya

yun. mystes ­– sirli + lat. facio – uzaq

Əsl müəllifə deyil, başqa bir şəxsə aid edilən və ya xalq yaradıcılığı məhsulu kimi qələmə verilən ədəbi əsər.

Adətən, müəllif özü yazdığı əsərin müəllifi kimi bir başqasını göstərir. Ədəbiyyat tarixində fransız yazıçısı Prosper Merimenin M.-ları məşhurdur. O, 1825-ci ildə romantik pyeslərini uydurma ispan aktrisası Klara Qasulun adı ilə çap etdirib. Azərbaycanda ədəbi M.-nın nümunələrindən biri M.F.Axundzadənin “Kəmalüddövlə məktubları” traktatıdır. Ədib özünü polemik məktublar şəklində yazılmış əsərin tərcüməçisi kimi qələmə verib. Bu, əsərdə materialist və ateist ideyaların təbliği ilə bağlı olub. M. çox zaman senzura ilə bağlı olur. Bəzən M.-nın əsl müəllifinin müəyyən edilməsi üçün mətnşünaslar uzunmüddətli araşdırmalar aparmalı olurlar. Məsələn, “Əli və Nino”nun müəllifi Məhəmməd Əsəd bəyin kimliyi barədə elmi-ədəbi mübahisələr indiyə kimi açıq qalır.

mistika

yun. mystikos – sirli

Fövqəlbəşər, ilahi qüvvənin mövcudluğuna, eləcə də insanın bu qüvvələrlə ünsiyyətinin mümkünlüyünə inam.

Bir çox bədii əsərlərdə mistik obrazlara rast gəlinir; məs.: H.Cavidin “İblis” əsərində İblis obrazı.

modelləşdirilmiş süjet

Ənənəvi süjetlərin postmodernist üslubda qurularaq yazılması.

Anarın “Ağ qoç, qara qoç”, Şərif Ağayarın “Haramı” romanı modelləşdirilmiş süjet xətti üzərində qurulub.

modernizm

fr. moderne – yeni, müasir

XX əsr ədəbiyyatı və incəsənətində fəlsəfi-estetik istiqamət.

monodiya

yun. monos – tək + ode – mahnı ifası

Qədim yunan dramaturgiyasında solo ifa olunan mahnı, monoloq.

Evripidin əsərlərində geniş istifadə olunub.

monodram

Əvvəldən axıra kimi bir aktyor və ya aktrisa tərəfindən ifa edilən dramatik əsər.

M.-lara monoloq-pyeslər, sözsüz personajla söhbət şəklində qurulmuş dramatik miniatürlər aid edilir. İki və ya bir neçə iştirakçısı olan, lakin bütün rollar bir aktyor tərəfindən ifa edilən dramatik əsərlər də M. adlanır.

monostrofa

yun. monos – tək, vahid + strophe – döngə

Bir bənddən ibarət kiçik şeir forması.

monotamaşa

Yalnız bir ifaçısı olan monoloq-tamaşa.

monumentallıq

Ədəbi əsərlərin yüksək bədii ümumiləşdirmə sayəsində əldə etdiyi möhtəşəmlik, vüsət və böyük ictimai əhəmiyyəti ilə seçilən estetik keyfiyyət.

Bədii əsərdə M. yalnız insan obrazının xüsusi traktovkası ilə deyil, məkan və zamanın spesifik estetik həlli ilə əlaqədardır. Qavrayış zamanı məkan az qala bütün kainatı əhatə edir, zaman isə əbədilik səviyyəsinə çatır, nəticədə obrazlar çox böyük, bəzən kosmik əhəmiyyət qazanır.

moralist

lat. moralis – mənəvi, əxlaqi

Öz əsərlərində daha çox mənəvi dəyərlərdən bəhs edən yazıçı, didaktik əsər müəllifi.

moralite

lat. moralis – mənəvi, əxlaqi

Dini-fәlsәfi mövzuda yazılmış didaktik әsәr, alleqorik dram.

XV–XVI әsrlәrdә Qәrbi Avropa ölkәlәrindә geniş yayılmışdı. M.-nin personajları alleqorik xarakter daşıyır və birmənalı şəkildə mənfi və müsbət obrazlar olur: Xəsislik, Xeyirxahlıq, Paxıllıq və s.

mövlud

Şərq poeziyasında Məhəmməd peyğəmbərin doğulması və həyatının müxtəlif məqamlarını əks etdirən əsər forması.

mövsüm nəğmələri

mukatta

Ərəb əlifbası ilə yazıda özündən sonra gələn hərflə birləşməyən hərflərdən ibarət sözlərdən yaranan şeir forması.