Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

ABDULVARİZ

ABDULVƏLİ ərəb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Abdul və Vəli adlarının birləşməsindən (əslində abd əl-Vəliy) əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

ABEL ibrani.

abel sözündəndir. Qədim yəhudi dilində hevel, yəni nəfəs, yaxud da buxar deməkdir, dilimizə şöhrətpərəstlik və yaramaz kimi də tərcümə edilir.

Azərbaycan antroponimikasına, əsasən, 1945-ci ildən sonra birbaşa alman dilindən daxil olsa da, populyarlıq qazana bilməmişdir. Bu gün Azərbaycan dilində mövcud alınma adlar sırasına daxil olan Abel şəxs adı dilimizə birbaşa alman dili vasitəsilə keçmişdir. Azərbaycanda bu adı daşıyanlar elə də çox olmamışdır. Abel adı ilə bağlı bəzi mənbələrdə “Bibliya”dan gəlmə, mənşəyi bilinməyən adlardan biri kimi bəhs edilir. Assiriya dilində “oğul” mənasında işləndiyi göstərilir. “Bibliya”da Abel Adəm və Həvvanın kiçik oğlunun adıdır, öz qısqanc qardaşı Kain tərəfindən öldürülmüşdür, sonradan ingilis puritanları tərəfindən yüksəldilmişdir. Sonrakı iki əsr ərzində Atlantik okeanı sahillərində yaşayan insanlar övladlarına Abel adı vermişlər. Azərbaycanda Abel adına orta və yaşlı nəsil arasında nadir hallarda təsadüf edilir. Avropa ölkələrində ge- niş yayılmış kişi adlarındandır. Abel adının ingilis dilində Abe, Abie, Abu, Nab kimi törəmələri də mövcuddur. Adın daşıyıcıları arasında məşhur insanlar da məlumdur. Məsələn, hollandiyalı tədqiqatçı Abel Tasman (1603-0159). Abel adı həm də bir çox görkəmli müəlliflərin məşhur əsərlərinin məharətlə yaratdıqları, yaddaqalan qəhrəmanlarının adı olduğundan Avropada populyarlıq qazanmışdır. Məsələn, Ben Consonun “Əlkimyaçı” (1610) pyesinin uydurma qəhrəmanı Abel Draqer və Çarlz Dikkensin “Böyük ümidlər” əsərinin qəhrəmanı Abel Məqviç və s.

ABGÜL fars.

ab və gül sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmiş addır.

ABHƏYAT fars. ab sözü və ərəb.

Həyat adının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

ABI qəd.

türk dillərində abı gizlətmək, heç kimə bildirmədən gizli saxlamaq anlamını ifadə edir. Adətən izahlı lüğətlərdə özündən böyük, ata, əcdad kimi mənaları da göstərilir. Bəzən də fars dilindəki abi sözü ilə (açıq göy, mavi rəng) əlaqələndirilir. Bugünümüzdə Ab... hecası ilə başlanan adların qısaldılmış forması kimi izahı daha inandırıcı görünür. Sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir. Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan Abı bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır.

ABIŞ azərb.

Ab..., Abı... hecası ilə başlanan kişi adlarının oxşama və əzizləmə formasıdır, sonradan Abış müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmiş, bir qədər sonralar addan soyadda formalaşmışdır.

Bəzi lüğətlərdə türk dillərindəki abış/əbiş sözündən olub, anası kimi olan, anasını xatırladan; geniş savadlı (adam) mənasında olduğu, bəzilərində isə Abış adının bədən üzvəri ilə əlaqədar şəxs adı (ayağın diz qapağının yuxarısı) olması barədə fikirlərə də rast gəlinir. Fikrimizcə, Abış kişi adı qısaltma adlardan yaranmış addır. Çünki Azərbaycan şəxs adları sistemində belə adların sayı kifayət qədərdir. Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan Abış bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır.

ABİD ərəb.

abid sözündən olub, dilimizdə ibadətlə məşğul olan birisi, vaxtını ibadətə sərf edən anlamına gəlir.

Klassik ədəbiyyatda çoxişlənən söz və ifadələr sərasındadır. Azərbaycanda bu adın daşıyıcıları kifayət qədərdir. Addan soyad da formalaşmışdır. XX əsrdə geniş yayılmış şəxs adlarından olsa da, əsrin 70- ci illərindən dəbdən düşmüşdür. Bu gün Azərbaycanda orta və yaşlı nəslin nümayəndələri arasında kifayət qədər bu adın daşıyıcılarına rast gəlmək olar.

ABİDƏLİ ərəb.

Abid və Əli adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş addır.

ABİDXAN ərəb.

Abid adı və mürəkkəb adların tərkibində işlənən arxaikləşmiş xan titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

ABU

ABUSƏT

ƏBUSƏT

ABUTALİB ərəb.

ABTALIB