Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

ARAT

ARAZ

miladdan əvvəllərə gedib çıxan araz sözü dilimizdə bir neçə məna ifadə edir: 1. Səadət, xoşbəxtlik, həzz, kef, ləzzət (fars dilində); 2. Məmnunluq, sakitlik, dinclik, arxayınlıq (fars dilində);3.Görüntü, görünüş. 4. Ara, ayıran. Türk şəxs adları lüğətlərində düşmən, küsən tərəflər mənalarını ifadə etməsi qeyd edilmişdir.

Etimologiyası ilə bağlı müxtəlif fikirlər vardır. Bəzi mənbələrdə Araz sözünün şumer dilində dağıdan çay, yunan dilində səs-küylü, türk dilində at qılı, at tükü, yun ipliyi, tükü kimi izahlarına da rast gəlinir. M.ə. VIII əsrdə müəyyən mənbələrdə Araz çayının adının çəkildiyi məlumdur. Qədim xett kitabələrində (m.ə. III minillik) bu çayın adı Haras–Laçın çayı kimi qeyd edilmişdir. Eyni zamanda bu ada müxtəlif məxəzlərdə Ərəs, Aras, Arraq, Eraz, Erazə, Yeras və s. kimi də rast gəlinir. Mənbələrdə mənşəyi və mənası barədə dəqiq məlumatlar yoxdur. Aydın məsələdir ki, Araz antroponimi hidronim əsasında yaranmışdır. Erkən dövrlərdə çayın sahillərində yaşamış insanların dilində “çay” mənasını ifadə etdiyi barədə məlumatlara rast gəlinsə də, bu, hələlik fərziyyə olaraq qalır. Mənbələrdə türk mənş. Araz sözündən olduğu barədə məlumatlar vardır. N.Nəbiyevin fikrinə görə, yunan mənşəlidir və möhtəşəm, böyük mənasındadır. Dilçi alim N.Əsgərov Araz hidroniminin tarixi mənbələrdə müxtəlif fonetik variantlarda Aras/ Araks/Arras/Rass və s. işlənməsini göstərməklə bərabər, ayrı-ayrı tədqiqatçıların, o cümlədən A.Axundovun Araz antroponim mənşəlidir, A.Nikonovun Araz su mənasını ifadə edir fikirlərini verir və Araz hidroniminin etnonim (as/az) əsasında yarandığı qənaətinə gəlir. B.Abdullayev isə Araz hidroniminin antroponim kimi işlənməsini Araz çayının coşqunluğu ilə bağlayır. Göründüyü kimi, Araz hidroniminin antroponim kimi işlənmə səbəbi müxtəlif prizmalardan izah olunmuşdur. Məlum olduğu kimi, Azərbaycan antroponimikasında çay, dəniz, göl, bir sözlə, su hövzələrinin adlarından yaranmış kifayət qədər şəxs adı mövcuddur. Yəqin ki, Araz kişi adı da bu qəbildən olan şəxs adlarındandır. Yazıçı Abdulla Şaiq yeganə irihəcmli əsəri olan “Araz” povestinin qəhrəmanına da bu adı vermişdir. Əsərdə inqilabçı Araz çox çətin həyat yolu keçmiş gənc fəhlədir. Yazıçının çox böyük şövqlə təqdim etdiyi qəhrəmanı Araz o dövrdə xalq tərəfindən çox sevilmişdi, adın yayılmasında əsərin də özünəməxsus rolu olmuşdur. Qeyd etmək lazımdır ki, Araz bu gün də məişətimizdə geniş yayılmış şəxs adlarındandır. Addan soyad da formalaşmışdır. Araz adını XX əsrdə yaşayıb-yaratmış Azərbaycanın görkəmli şairi Məmməd İbrahimov (Məmməd Araz, 1933-2004) özünə təxəllüs kimi götürmüşdür.

ARAZBƏY

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Araz adı və arxaikləşmiş bay titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

ARAZXAN

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Araz adı və arxaikləşmış xan titulunun birləşməsindən yaranmış addır.

ARİD ərəb.

arid sözündəndir. Arid kişi adı təkrarolunmaz, özünəməxsus olan, tək olan mənasındadır.

Bu gün Azərbaycanda çox nadir şəxs adlarındandır. Soyad kimi formalaşmamışdır.

ARİF ərəb.

arif sözü “arafa” (bilmək) feilindəndir. Bu kökdən əmələ gələn arif sözü dilimizdə də bilən, tez anlayan, tez qanan, tez başa düşən, xəbərdar, həmçinin həssas, lətif mənalarını ifadə edir. Arifa bir içara kifayat edar el məsəlində də arif sözü bu mənalardan birini ifadə edir.

Azərbaycan antroponimikasında təxəllüsdən yaranmış kişi adları sırasında olan Arif adı, əsasən, XX əsrin iyirminci illərinin sonundan etibarən oğlan uşaqlarına verilməyə başlamışdır. Ona qədər ədəbiyyat tariximizdə Arif Ərdəbili, Arif Təbrizi, Arif Şirvani və b. şairlərin adında rast gəldiyimiz Arif sözü sadəcə olaraq təxəllüs olmuşdur. H.Cavidin “İblis” dramında məkrli İblislə qarşılaşan ağıllı, namuslu, sadəlövhlüyündən başına bir çox işlər gələn əsas sürətin adı da Arifdir. Məhz bu əsərdən sonra məişətimizdə Arif kişi adı daha geniş yayılmağa başlamışdı. Adın daşıyıcılarından Arif Qubadov I Qarabağ müharibəsində Tərtər və Ağdərə uğrunda gedən ağır döyüşlərdə döyüşkənliyi və rəşadəti ilə fərqləndiyinə görə Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür.

ARİZ ərəb.

ariz sözünün Azərbaycan dilində bir neçə mənası var:

1. Zühur edən, ortaya çıxan, başvermə; 2. Ərizəçi, şikayətçi 3.Yanaq, üz; 4. Üz verən, rast gələn; 5. Əsli olmayan, sonradan əmələ gələn, sonradan ortaya çıxan. Klassik ədəbiyyatda tez-tez rast gəlinən ariz sözü də əsasən bu mənalarda işlənmişdir. Ariz şəxs adı sözün birinci mənası ilə, yəni zühur edən, ortaya çıxan, başvermə mənası ilə əlaqədardır.

ARSLAN türk.

arslan sözü şir, aslan mənasındadır. Aslan adının qədim formasıdır.

ARTUR kelt dil.

arthur sözü ayı kimi güclü mənasını ifadə edir.

Bu gün Artur adı dünyanın bir çox ölkəsində yayılmış kişi adlarındandır. Azərbaycanda çox az da olsa, Artur şəxs adına rast gəlinir. Cənubi Qafqazın digər iki respublikasında da geniş yayılmış kişi adları sırasındadır.

ARUZ

qəd. türk dilində aruz sözü bir neçə mənada işlənir: 1. Bö- yük, iri; 2. Hədəf; 3. Təcrübəli, anlayan, uğurlu; 4. Yorğun, yorulmuş, əldən düşmüş; 5. Övliya, ruhani; 6. Zahid, tərkidünya.

Azərbaycan antroponimikasında müştərək şəxs adları sırasında olan Aruz adı sözün üçüncü mənası ilə, yəni təcrübəli, anlayan,uğurlu mənası ilə əlaqədardır. Qədim adlardan hesab edilir. Hələ ilk yazılı abidəmiz hesab edilən “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında Aruz antroponiminə iki dəfə rast gəlinir. Birincisi, Aruz Qoca – oğuz elinin bəylərinin başçısı, Salur Qazanın dayısı, Qazan xana qarşı çıxan üsyanın rəhbəridir, ikincisi isə qaniçən, yırtıcı Təpəgözü öldürən Basatın atasıdır.

ARZU fars.

ar(e)zu müasir Azərbaycan dilində istək, niyyət mənasındadır.

Mənbələrdə Arzu Ütaridin (planet) türkcə adı kimi (latınca Mеrkuri) də göstərilir. Bir sıra türk xalqlarının məişətində hələ orta əsrlərdə mövcud olmuş Arzu şəxs adı sonradan nədənsə unudulmuşdur. Arzu şəxs adı XX əsrin 50-ci illərindən yenidən məişətimizə daxil olmuşdur və bu günə kimi də dəbdən düşməyən adlar sırasındadır. Keçən əsrin 80-ci illərinə qədər Azərbaycan antroponimikasında müştərək şəxs adları sırasında olan Arzu adı qoyulan oğlanlarla qızların sayı təxminən bərabər olmuşdur. Lakin son iyirmi beş-otuz ildə ad daha çox qız övladlara verilmişdir. Bu gün artıq Arzu adlı oğlanların yaşı otuzdan yuxarıdır desək, yəqin ki, yanılmarıq.

ARZUMAN fars.

ar(e)zumand sözü arzu edilən, istənilən, arzu, istək, məram; böyük arzu, yüksək məram, ulu istək; çox istənilən adam mənasındadır.

Sonradan dilimizin fonetik qanunlarına müvafiq Arzuman kimi tələffüz edilən, yazıda da bu cür formalaşmış şəxs adı arzu edilən, istənilən adam, insan mənasını ifadə edir. Adın təhrif olunmuş forması sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir. Son otuz ildə Azərbaycanda bir zamanlar populyar Arzuman şəxs adı öz populyarlığını itirmişdir desək, yanılmarıq. Cənubi Qafqazın digər respublikalarında mövcud kişi adları sırasındadır.

ƏRZUMAN

ASƏF qəd. yəhudi.

yoasaf (həmçinin yehoasaf, yosafat) sözü bu gün həm ərəb dilində, həm də Azərbaycan dilində asəf formasındadır.

Asəf ərəb dilinə çox erkən dövrlərdə keçmişdir. Dilimizə birbaşa deyil, ərəb dilindən keçdiyinə görə həmin dildə olduğu kimi tələffüz edilmişdir. Asəf müasir Azərbaycan dilində bir neçə məna ifadə edir: 1. Allah mühakimə etdi; Tanrı hökm verdi; Allah toplayıb apardı; Tanrı yığdı, apardı. 2. Ağıllı, tədbirli. Asəf kişi adı sözün ikinci mənası ilə əlaqədar olub, ağıllı, tədbirli anlamlarını ifadə edir.

“Qurani-Kərim”də Səba məlikəsi Bilqeyisin taxtını Yəməndən Fələstinə göz açıb yummadan Həzrət Süleymanın yanına gətirmiş birisinin onun vəzirlərindən Asəf olduğu deyilən, amma adı ifadə edilməyən (peyğəmbər olmayan) bir şəxs barədə bəhs edilmişdir. Qədim dini rəvayətlərdə Süleyman (yəhidilərdə Solomon) Peyğəmbərin çox ağıllı, tədbirli vəzirinin adı Yosafat olmuşdur. Lüğətlərdə “nazir”, “vəzir” anlamına gəldiyi də göstərilir. Adın daşıyıcılarından XX əsrin musiqiçilərindən biri, görkəmli bəstəkarlardan Q.Qarayev və T.Quliyevin müəllimi olmuş, Azərbaycan musiqi tarixində ilk romansların müəllifi Asəf Zeynallıdır (1909-1932). İstedadlı bəstəkar “Uşaq süitası” əsəriylə Azərbaycan uşaq musiqisinin əsasını qoymuşdur.

ASİF ərəb.

asif sözü çox sərt, şiddətli külək, qasırğa, boran anlamına gəlir.

XX əsrin ortalarına qədər məişətimizdə geniş yayılmış şəxs adlarından olsa da, sonradan populyarlığını itirmiş adlardandır. Ailələrdə əsasən Arif, Yusif, Vaqif kimi adlara həmqafiyə olaraq qoyulan kimi adlarındandır. Azərbaycan antroponimikasında soyad kişi formalaşmayan adlardandır. Adın daşıyıcılarından I Qarabağ müharibəsində erməni işğalçılarına qarşı ağır döyüşlərdə göstərdiyi mətinliyə, qəhrəmanlığa görə Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görülmüş polkovnik-leytenant Asif Məhərrəmov (1952-1994) xalqımızın dəyərli oğullarındandır.