Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

BARİ ərəb.

bari sözündən olub, dilimizdə əskiksiz yaradan anlamını ifadə edir.

Ərəb dilində Bariİlaha, Bariİlahi kəlmələri Allaha müraciət, xitabən deyilmiş ifadələrdir. Bari kişi adı Allahın məlum 99 adından (əlBərr) olub, əskiksiz yaradan (Tanrı) anlamını ifadə edir.

BARİZ ərəb.

bariz sözü Azərbaycan dilində açıq, aşkar, əyani, qabarıq, aydın anlamlarını ifadə edir.

Bariz şəxs adı XX əsrin yetmişinci illərindən məişətimizdə unudulmaqda olan adlar sırasındadır. Bu gün Bariz adının daşıyıcıları əsasən orta və yaşlı nəslin nümayəndələridir.

BASAT türk.

basat sözü əzən, tapdalayan, öhdəsindən gələn, güc gələn, qalib olan, məğlubedilməz, zəfər çalan mənasındadır.

Türk xalqlarının igid, cəsur şəxslərin adlarını əbədi yaşatmaq məqsədilə övladlarına vermək ənənəsi burada da özünü göstərmişdir. “KitabiDədə Qorqud” dastanlarında Basat Daş Oğuz bəyinin adıdır. Aruzun kiçik oğlu, Qıyan Selciyin qardaşıdır. Təpəgözü öldürən qəhrəmandır. Eposun ”Basatın Təpəgözi öldürdügi boy”u Basatın adı ilə bağlıdır. Basat vasitəsilə Oğuzun Təpəgöz üzərindəki qələbəsi onun möhkəm bir xəlqi əsasa malik olduğunu, məğlubedilməz hesab edilən ən güclü düşmənə belə qalib gələ bilmək gücünü nümayiş etdirir. Türk xalqlarının mərdliyə, qəhrəmanlığa məhəbbəti Basat adının yayılmasına səbəb oldu.

BATI türk mənş.

batı sözündəndir.Azərbaycan dilində bir neçə məna ifadə edir: 1. Qərb, məğrib, günəşin batdığı hissə; 2. Qiymətli daşlar, daşqaş. 3. Güclü, qüvvətli. Batı şəxs adı sözün birinci mənası ilə əlaqədardır.

Çox qədim türk antroponimlərindəndir. Türk xalqlarının tarixində Cuçi xanın böyük oğlunun, Qızıl Orda dövlətinin banisi Batı xanın (12071256) adındandır. Batı xanın Polşa və Macarıstan ordularını məğlub etdikdən sonra qurduğu dövlət Rus torpaqları və Qafqazda 250 il hegemonluq etmişdir. Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan Batı bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adları sırasındandır.

BATIXAN türk.

Batı adı və mürəkkəb adların tərkibində işlənən arxaikləşmiş xan titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

BATIR türk.

batır sözü igid, qəhrəman, cəsur anlamındadır.

Türk antroponimik vahidlər sistemində mövcud Batır kişi adı məişətimizdə köhnəlmiş şəxs adları sırasındadır. Azərbaycanda XX əsrin ortalarına yaxın türk mənşəli adların əksəriyyəti kimi, Batır kişi adı da yavaşyavaş unudulmağa başlamış, sonra isə tam yaddaşlardan silinmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, Batır bu gün bir sıra türk xalqlarının dilində geniş yayılmış şəxs adlarındandır.

BATİL ərəb.

batil sözündən olub, dilimizdə bir neçə mənası vardır: 1. Yalan, əsilsiz, doğru olmayan, həqiqətə uyğun olmayan; 2. Dinə görə doğru olmayan, dinin göstərişlərini, hökmünü, şərtlərini pozan (iş, hərəkət və s.) mənasındadır.

Məişətimizdə bəzən valideynlər yad dildən alınma sözün mənasını bilmədən, aydınlaşdırmadan övladlarına ad kimi qoymuşlar. Dinə uyğun olmayan hərəkət, əməl və buna yaxın mənaları ifadə edən Batil adı da belə adlar sırasındadır.

BAYANDUR türk.

bayandır sözü bir neçə mənada işlənir. 1. Tikilən, abad olan, abadlaşdırma; 2. Çiçəklənmə, tərəqqi etmə; 3. Əkilibbecərilmə, bol nemətlər yetirmə; 4. Nemətli. 

BAYANDIR

BƏYANDUR

BƏYANDIR

BAYAT türk. 

bayat sözü dilimizdə bir neçə mənada işlənir: 1. Vardövlətli, bol nemətli, varlı, imkanlı, zəngin; 2. Allah, Tanrı; 3. Tanrının siması, üzü; 4. Köhnəlmiş, təzə olmayan, boyat; 5. Dəbdə olmayan; 6 Dadsız. Bayat şəxs adı sözün üçüncü mənası ilə əlaqədar olub, Yaradanın (Allahın) üzü anlamını ifadə edir.

Bayat sözü barədə müxtəlif araşdırmalarda fərqli fikirlər də mövcuddur. Məlum olduğu kimi, hələ “KitabiDədə Qorqud” dastanlarında Bayat tayfası haqqında məlumatlara rast gəlinir. XII əsrdə Mahmud Kaşğari özünün “Divanülüğət əttürk” əsərində Boyat qəbiləsinin adını çəkmiş və onu Oğuz tayfasının bir qolu kimi göstərmişdir. O, bu sözün ulu Tanrı mənasını verdiyini qeyd etmişdir. XV əsr türkuyğur şairi, alim Yusif Balasaqunlu özünün məşhur “Qutadqu biliq” əsərində Bayat adını qeyd edir. Cozef Toğan göstərir ki, Bayatlar Çingiz xanın köləsi deyil, onun ətrafında toplaşan bir çox qəbilələrdən biri olmuşdur. Bayat adını Oğuz xanın nəvəsi, Gün xanın oğuz ordusunun sağ qoluna başçılıq etmiş ikinci oğlu daşımışdır. Tayfanın adı da onun adı ilə əlaqələndirilir. Bayat ğuz tayfalarından biri olan Bayat tayfasının, xalqının adındandır. Araşdırmalarda göstərilir ki, Asiyanın geniş ölkələrindən Azərbaycana, Anadoluya, İraqa, Volqa çayı boylarına qədər izləri görünən bayatların tarixi varlığı haqqında tarixi mənbələrdə geniş məlumatlar vardır. Boyat/Bayat/Bayatlılar/Sincan  Boyat/QızıltəpəBoyat/Boyatansüxtə/Bayatlı/Keşlakbayat/Əlbayat/Boqayat (Tanrı odu) və s. paralelləri olan bu adın müxtəlif ərazilərdə, o cümlədən Azərbaycanda da arealları vardır. Qiyasəddin Qeybullayev, Tofiq Əhmədov, Afad Qurbanov da Boyat tayfalarının Azərbaycandakı yaşayış ərazilərini göstərərək Azərbaycana gəlmə tarixini qeyd etmişlər. Azərbaycan ərazisində Ağcabədi, Ucar, Neftçala və Şamaxı, Dəvəçi bölgələrində Bayat kənd adı, Dərbənddə Boyatlar məhəlləsi var. Qərbi Azərbaycanın Quqark (Qarakilsə) rayonunda Bayatlar kəndi olmuşdur. Məlum olduğu kimi, Məhəmməd Füzuli də Boyat boyundandır. Qarabağın – indiki Ağcabədinin Boyat kəndində anadan olmuşdur və İraqa da həmin mahaldan köçüb getmişdir. M.P.Vaqif, XV əsrdə yaşamış məşhur tarixçi, “Camicəmayin” əsərinin müəllifi Həsən Bayati, XII əsrdə yaşayıbyaratmış Bayat Abbas, türk şairi Yəhya Kamal Bayatlı, XX əsrdə xalq şairi Səməd Vurğunun da bu boya mənsub olması barədə məlumatlar mövcuddur.

BƏYAT

BAYAZİD ərəb.

abuyazid, yəni Yəzidin oğlu sözünün dəyişikliyə uğramış forması olub, Tanrının hədiyyəsi, Allahın bəxş etdiyi, qabiliyyət sahibi, zəkalı, bacarıqlı, ağıllı anlamlarını ifadə edir.

Bayazid adı çəkilən kimi fateh I Sultan Yıldırım Bəyazid (13601403) yada düşür. 1403cü ildə Əmir Teymurun qoşunu qarşısında davam gətirə bilməyən Bayazid əsir düşür. Əmir Teymur qalib gəlir. Amma Osmanlı sultanı Bayazidin adı bu gün də bütün dünyada məşhur şəxsiyyətlərlə bir sırada anılır.

BƏYAZİD