Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

ƏLİPƏNAH ərəb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Əli və Panah adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

ƏLİSULTAN ərəb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Əli adı və arxailkləşmiş sultan titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

ƏLİSOLTAN

ƏLİŞ

Əli, eləcə də Əl... ilə başlanan kişi adlarının oxşama və əzizləmə məzmunlu kiçiltmə formasıdır.

Sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir. Əliş adı məişətimizdə iki əsrə yaxındır ki, mövcuddur. Azərbaycanda Əliş adı bu gün də kifayət qədər rast gəlinən şəxs adlarındandır. Əliş adından Əlişov, Əlişzadə soyadları da formalaşmışdır.

ƏLİŞİR ərəb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Əli adı və azərb. çir sözünün birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

ƏLİYULLAH ərəb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Əli adı və Üllah sözünün birləşməsindən yaranmış şəxs adıdır.

ƏLYULLA

ƏLYULLA

ƏLİZADƏ ərəb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Əli adı və fars. zada sözünün birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

ƏLLƏZ ərəb.

allaz sözündən olub, dilimizə tərcümədə Allahın rəva gördüyü mənasındadır.

Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan, bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır. Əlləz Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olub, bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır.

ƏLÖVSƏT ərəb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Əli adı və övsat (ortancıl) sözünün birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

Dilimizin fonetik qanunlarına əsasən, iki sözün birləşməsindən (birinci söz saitlə bitib, ikinci söz saitlə başlayarsa) əmələ gələn adlarda yanaşı gələn saitlərdən birinin düşməsi nəticəsində Əliövsət adı bu gün Əlövsət formasındadır. Əlövsət kişi adı ortancıl Əli anlamını ifadə edir. XX əsrdə məişətimizdə geniş yayılmış kişi adlarından olsa da, bu gün unudulmaqda olan şəxs adları sırasındadır.

ƏLVAN ərəb.

alvan sözündəndir.

Azərbaycan antroponimikasında müştərək şəxs adları sırasında olan Əlvan adı rəngarəng, rəngbərəng, çox rəngli olan, müxtəlif rəngli, alabəzək mənasını ifadə edir.

ƏLVƏND ərəb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Əli adı və fars. vand (nəsil) sözünün birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

Həmədan yaxınlığındakı Əlvənd dağının adından olması barədə mülahizələrə də rast gəlinir. Dilimizin antroponimik vahidlər sistemində dağ adlarından yaranmış kifayət qədər şəxs adı mövcuddur. Əlvənd də bu sıradan olan kişi adlarındandır. Azərbaycanda qədim adlardandır. Tarixdən məlum olduğu kimi, Əlvənd Ağqoyunlu sultanı (1498-1501) olmuşdur. Lüğətlərdə Beyləqan şəhəri ətrafında yaşamış Əlvənd nəslinin adından olması barədə məlumatlar da mövcuddur. Zərdab rayonunda Əlvənd kəndinin adı da həmin nəslin adı ilə əlaqələndirilir.

ƏMANƏT ərəb.

amanat (əslində emanet) sözündən olub, birinə inanaraq, daha dəqiq, etibar edərək müvəqqəti olaraq müəyyən bir şeyi tapşırma, vermə mənasındadır.

Dünyaya göz açmış övlada Əmanət adı verən valideynlər, ailə üzvləri, yaxınları əslində onun gələcək həyatını uca Tanrıya, Allaha tapşırmaqla daha çox uzun, rahat, əmin-aman həyat arzu edirlər, başqa sözlə, uşağın gələcəyini Allaha əmanət edirlər. Dilimizdə qadir Tanrıdan etibarlı, güclü, rəhmli, adil bir kimsənin olmamasına inam səbəbindən çox vaxt çətinə düşən, yola çıxan, bir işə başlayan, müşkül durumda olan, ağır xəstəlik zamanı və s. yaxınları tərəfindən insanlara alqış anlamında Allah amanati, Allaha amanat kimi, bir növ, xeyir-dua məzmunlu ümumişlək ifadələr bu gün də dilimizdə mövcuddur. Qeyd etmək lazımdır ki, Əmanət vaxtilə Osmanlı dövlət idarələrinə verilmiş adlardan olmuşdur. Sovet dövründə banklar da əmanət kassaları adlanırdı. Adın təhrif olunmuş for- ması Amanat da sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir. Azərbaycan antroponimikasında müştərək şəxs adları sırasında olan Əmanət Türkiyə türklərində yalnız kişi adıdır. Əmanət adı uca Tanrıya əmanət etmə anlamını ifadə edir.

ƏMƏL ərəb.

amal sözündəndir.

Əməl (bəzi türk dillərində Emel biçimindədir) sözü türk dillərində bir neçə mənada işlənir: 1. İş, feil; 2. İcra, yerinə yetirmə; 3. Rəftar iş, hərəkət; 4. Hesabda tətbiq edilən əsas qayda; 5. Qayə, istək, məqsəd, şiddətli arzu, arzulama, umma. Məcazi mənası həmçinin hiylə, kələk, biclikdir. Bəzi lüğətlərdə Əməl kişi adı məqsəd, şiddətli istək kimi izah edilmişdir. Lakin əməl sözünün dilimizdə icra, feil məzmununu ifadə etməsini nəzərə alaraq, Əməl antroponiminin sözün üçüncü mənası ilə, yəni rəftar, iş, hərəkətlə əlaqədar olduğu daha uyğun görünür.