Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

İLDIRIM azərb.

ildırım şimşək, havada yığılmış atmosfer elektrikinin çox vaxt əyri-üyrü zolaq şəklində ani parıltısıdır. Bədii ədəbiyyatda iti, sürətli, cəld kimi məcazi mənalarda işlənir.

İldırım kişi adı Azərbaycan antroponimikasında ləqəblərdən yaranmış şəxs adları sırasındadır, Osmanlı sultanı Bəyazidin ləqəbindəndir. Tarixdən məlumdur ki, Əmir Teymurun böyük mücahid adlandırdığı Osmanlı sultanı, I Muradın oğlu İldırım (Yıldırım) Bəyazid (1360-1403) 1381-ci ildə dövlət idarəsində təcrübə toplasın deyə Kütahyaya qubernator təyin edilmişdi. Sonradan, 1389-cu ildə Birinci Kosova döyüşünə qatılaraq böyük qəhrəmanlıq göstərmişdi. Döyüşlərin birində atası Sultan Muradın bir serbli tərəfindən qətlə yetirilməsindən sonra İldırım Bəyazid Osmanlı taxtına keçmişdir. Bir çox döyüşləri qələbə ilə başa vuran cəsur sultan İldırım Bəyazid iki böyük türk xaqanının qarşı-qarşıya gəldiyi döyüşdə məğlub olaraq əsir düşmüş, əsirlikdə olarkən kədərdən və nəfəs çatışmazlığından dünyasını dəyişmişdir. İldırım kişi adı bu gün də məişətimizdə geniş yayılmış şəxs adlarındandır.

İLHAM ərəb.

ilham sözündən olub, dilimizdə ruhlanma, ruh coşqunluğu, təb, yüksək həvəs, yaradıcı fikrin yüksəlişi, şövqlənmək mənalarını ifadə edir.

Ərəb dilində “ləhm” sözünün kökündən törəmiş içmək, birdən udmaq anlamlarını ifadə edən, uddurmaq mənasında ilham sözü vardır. Lakin bu gün də övladına İlham adı qoyan valideynlər sözün yüksək həvəs, təb, ruh coşqunluğu mənasını əsas götürürlər. XX əsrdə olduğu kimi, bu gün də İlham məişətimizdə çox geniş yayılmış kişi adlarındandır. İki əsrə yaxın dəbdən düşməyən adlardan olsa da, İlham adından soyad formalaşmamışdır.

İLHAMİ ərəb.

İLHÜSEYN türk.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən il sözü və ərəb. Hüseyn adının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

İLK azərb.

ilk sözünün iki mənası vardır: 1. Birinci, əvvəlinci, ən əvvəl, ən qabaq (son sözünün antonimi); 2. Başlıca, əsas, ən vacib, ən mühüm olan.

İlk sözü birinci mənada, türk xalqlarının antroponimik vahidlər sistemində mürəkkəb şəxs adlarının komponenti kimi çıxış edir. Bu gün artıq əminliklə demək olar ki, dilimizdə ərəb-fars mənşəli adların nəfinə çoxalan türk mənşəli adların əvvəlində işlənən ilk sözü birinci, yəni ən əvvəl mənasındadır.

İLKAĞA azərb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən ilk sözü və arxaikləşmiş ağa titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

İLKAY azərb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən ilk və ay sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

İLKƏR azərb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən ilk və ar sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

İLKİN azərb.

ilk sözü ilə əlaqədardır. İlkin, yəni ilk olaraq, birinci olaraq, birinci dəfə, ilk, birinci deməkdir.

İlkin şəxs adı ailənin ilki, ailədə ilk övlad, birinci övlad anlamlarını ifadə edir. Azərbaycan antroponimikasına əsasən, XX əsrin yetmişinci illərindən daxil olmuş İlkin kişi adı bu gün də məişətimizdə çox geniş yayılmış adlar sırasındadır.

İLKNUR azərb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən ilk və nur sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

İLQAR ərəb.

ilqar sözündən olub, dilimizdə söz vermə, əhd, vəfa anlamlarını ifadə edir.

Bu gün ilqar artıq ümumişlək sözlərdən olmasa da, poeziyada tez-tez rast gəlinir. Məcazi mənada ilqarından dönməmək əhdində vəfalı, sədaqətli, sözünə əməl edən, sözündən, vədindən dönməyəndir. Azərbaycan antroponimikasına əsasən, XX əsrin otuzuncu illərindən daxil olmuş İlqar kişi adı bu gün də məişətimizdə çox geniş yayılmış adlar sırasındadır.

İLTİFAT ərəb.

iltifat sözü dilimizdə lütfkarlıq, lütf, məthəmət, etina, diqqət yetirmə, hüsn-rəğbət mənalarını ifadə edir.

Müasir Azərbaycan dilində iltifat artıq ümumişlək sözlər sırasında olmasa da, ötən əsrlərdə olduğu kimi, müasir poeziyada da, nəsr dilində də rast gəlinir. Məcazi mənası hörmət, gülər üz, xoş üzdür. Azərbaycan antroponimikasında müştərək şəxs adları sırasında olan İltifat sözün məcazi mənası ilə əlaqədar olub, xoş rəftar anlamındadır.

İLTİMAS ərəb.

iltimas sözü dilimizdə xahiş, rica, diləmə, minnət, yalvarma mənalarını ifadə edir.

Aşıq yaradıcılığında da, dastan dilimizdə də iltimas, iltimas etmək kəlmələrinə kifayət qədər rast gəlinməsi dilimizdə sözün uzun müddət ümumişlək sözlərdən olmasına dəlalət edir. Lakin bu gün iltimas sözünə yalnız poeziyada, nəsr dilində rast gəlinir. XX əsrin 70-80-ci illərinə qədər məişətimizdə geniş yayılmış, Azərbaycan antroponimikasında müştərək şəxs adlarından olan İltimas adının daşıyıcıları bu gün, əsasən, yaşlı nəslin nümayəndələridir.

İLTİZAM ərəb.

iltizam sözü dilimizdə bir işin yerinə yetirilməsini lazım bilmə, özü üçün borc hesab etmə, boynuna götürmə, öhdəsinə götürmə, borc, vəzifə, məsuliyyət anlamlarını ifadə edir.

Qrammatikada iltizam sözü iş, hal, hərəkətin söylənilən andan icrasının lazım olduğunu göstərən feil forması – feilin lazım şəklidir. Bu gün Azərbaycanda iltizam ümumişlək sözlər sırasında olmasa da, dövlət idarələrində də, məişətdə də Dilindan iltizam aldıq; Yazılı iltizam verdi; Heç yera çıxmamaq barada iltizam imzalamıçdır, hara geda bilar ki və s. kimi ümumişlək ifadələr kifayət qədərdir. İltizam sözündən yaranmış iltizamnamə (öhdəlik kağızı, mütləq yerinə yetiriləsi yazılı vəd) sözü də dilimizdə çox işlənir. İltizam kişi adı bu gün artıq orta və yaşlı nəslin nümayəndələri arasında da çox nadir hallarda təsadüf edilən şəxs adlarındandır.

İLYAS yəhudi.

İlyas adı “Bibliya”da adı çəkilən əfsanəvi Eliyah Peyğəmbərin adının ərəbcələşdirilmiş formasıdır.

Azərbaycan dilinə ərəb dilindən keçmiş şəxs adlarındandır. İlyas adının mənşəyi haqqında fikilrər hələ də mübahisəlidir. Dilimizdə həmişəcavan, həmişəyaşıl mənasındadır. Əslində “Quran”da adı çəkilən iyirmi beş peyğəmbərdən birinin, İlyas Peyğəmbərin adındandır. Rus dilçiliyində İlya adı qədim yəhudu dilində “Allahım Tan- rımdır” “İlahi qüvvə”, eləcə də mömin dindar mənasındadır. İslamda İlyas Peyğəmbərin adının da qədim yəhudi peyğəmbəri Eliyah adından olduğu dəfələrlə əsaslandırılmışdır. Bir sıra izahlı lüğətlərdə də İlyas kişi adı yunan dilində olan “Helios” (günəş), ibranicə (Allahın, Tanrının gücü) sözləri, eləcə də türkcə mərsin ağacı (həmişəyaşıl, qışda yarpaqlarını tökməyən ağac) ilə əlaqələndirilir. “Bibliya”da Eli olaraq qeyd edilmişdir. İlyas Peyğəmbər haqqında istər yəhudilərdə, istər ərəblərdə, istərsə də türk xalqlarında müxtəlif əfsanə və rəvayətlər dolşmaqdadır. Dini rəvayətlərə görə, İlyas Peyğəmbər yəhudilərə bütpərəstlikdən əl çəkməyi təbliğ edərmiş. Nəticədə təqib olunan İlyas Peyğəmbər mağaralara üz tutmuş, orada yaşayaraq möcüzələr göstərmişdir. Sonradan qeybə çəkilmişdir. Bir zamanlar Xıdırın/ Xızırın yaşıllıq məbudu, İlyasın isə su məbudu olması barədə türk xalqlarının şifahi yaradıcılığında bəzi əfsanələr mövcuddur. Digər bir əfsanəyə görə, İlyas Peyğəmbər Xızır Peyğəmbərlə zülmətə gedib Dirilik suyundan içmişdir. Bu səbəbdən də hər ikisinin yaşaması barədə rəvayətlər mövcuddur. Türk əfsanələrinin birində deyilir ki, qəbiləsinin bir daha yolu itirdiyini hiss edən İlyas şəhərdən çıxır, təklikdə dua edir. Tanrı ona bir şəhərə gedərək ilk qabağına çıxan ata minməsini əmr edir. İlyas deyiən vaxtda deyilən şəhərə gedir. Atəşdən at görür, ona minərək qeyb olur və Tanrının köməyi ilə mələklər məqamına yüksəlir.Qiyamətə qədər yaşamaq haqqı verilən İlyas Peyğəmbərə həm də dənizlər hakimi hüququ verilir. Göründüyü kimi, İlyasın haqqında rəvayətlər sonradan tam dəyişdirilmişdir. Azərbaycan şəxs adları sistemində mövcud İlyas kişi adı bu gün də məişətimizdə geniş yaılmış adlardandır. Adın daşıyıcılarından çar ordusunun polkovniki, məşhur bəy nəslinin nümayəndəsi İlyas bəy Ağalarov (1860-1913) əla hərbi təhsil almaqla yanaşı, elektrotexnika sahəsində də görkəmli mütəxəssis olmuşdur. Gürcüstan Mərkəzi Dövlət Arxivində İlyas bəy Ağalarova məxsus azsaylı sənədlərdən məlum olur ki, o, Port-Artur döyüşlərində də iştirak etmişdir. Sonralar İkinci Qafqaz istehkamçı batalyonunun komandiri olan polkovnik 1913-cü il martın 18 qəfil mərmi partlayışından həlak olmuşdur. İlyas bəy Ağalarov ikinci dərəcəli “Müqəddəs Stanislav”, ikinci dərəcəli “Müqəddəs Anna”, dördüncü dərəcəli “Müqəddəs Vladimir” ordenləri ilə təltif edilmişdir. Bu sərkərdənin məzarı hazırda Gəncədəki İmamzadə məscidinin həyətindədir.