Məsəllər, deyimlər

QURDAĞZI BAĞLAMAQ

►Xalq inancına görə, dua oxumaqla kimisə zərərsizləşdirmək, gücünü almaq, fikrindən daşındırmaq, dilini-ağzını bağlamaq.

İfadə dua və ya hər hansı sehrli üsulla qurdun ağzını bağlamaqla əlaqədar xalq inancından qaynaqlanır.

Adətən, dan yeri sökülən vaxt, yəni lap tezdən hamı, hətta itlər də şirin yuxuda olur. Məhz bu əlverişli vaxtda canavar (qurd) ova başlayır, ağzına yem gəlir. Canavarla mübarizə aparmaqda aciz qalan insanlar kənd mollalarına müraciət edirdilər. Onlar da ev heyvanlarını guya qurddan qorumaq üçün dua oxuyur, qurdağzı bağlayırdılar. İfadə də bununla bağlı yaranıb.

Xalq etimologiyasında sözün mənası «canavarın ağzını bağlamaq» kimi şərh olunur. Bundan başqa, «Dilini-ağzını bağlamaq» ifadəsi də var və ikinci yozuma haqq qazandırmaq üçün dəlil ola bilər.

Türk dillərinin bəzilərində «qurdağzı bağlamaq» birləşməsi hərfi mənada «dan yeri ağaran vaxt canavarı dayandırmaq» kimi anlaşılır.

QURDDAN ÇOBAN OLMAZ

►«İnsan və ya heyvan necə yaradılırsa, qanında, genində nə varsa elə də davam edir, onu dəyişməyə ehtiyac yoxdur» mənasında işlədilən ifadə.

İfadә qədim yunan şairi Ezopun «Çoban qurd» tәmsilindən götürülərək dünyanın müxtəlif dillərində yayılmışdır.

Tәmsildә göstәrilir ki, bir çoban kiçik bir qurd balası tapıb onu öz itlәri ilә birlikdә bәslәyir. Qurd balası böyüyüb itlərə və çobana sürüyә hücum edәn canavarları qovmaqda kömək edir. Ancaq get-gedә qoyunları aparan qurdlara qoşulmağa vә ovdan yeməyə başlayır. Bәzәn özü dә sürüdәki qoyunlardan parçalayıb yeyir. Bundan xәbәr tutan çoban qurdu öldürür.

Bu ifadәnin daha bir sıra variantları meydana çıxmışdır ki, bunlardan biri dә «itdәn it törәyәr» variantıdır. Qasım bəy Zakirin «İtdәn törәyәn axır olur səy, köpәk oğlu» misrası mәşhurdur.

QURDU ULAMAQ

►Bәxti gәtirmәk, taleyi üzünə gülmək, müvәffәqiyyәt qazanmaq.

İfadə qәdim türklərdə qurdun ulamasını ciddi uğur əlaməti kimi qəbul etmək inancından qaynaqlanır.

Yazılı mәnbәlәrdәn mәlum olur ki, qurdun ulaması ilә qoşun yola çıxır, sәfәrә gedir, qurd yerә oturduqda isә sәfәrdәn dönürdü. Uyğurca Oğuz dastanında deyilir ki, Oğuz xan «Urum» üzәrinә yürüş edәrkәn bir gecә çadırına bir işıq (nur) düşdüyünü görür. Bu işıq boz qurd idi ki, ona yol göstәrmәyә gәlmişdi. Belәliklә, qurd qoşunun rəhbәri, hamisi hesab olunurdu.

Qədim Çin mәnbәlәrindә göstәrilir ki, VI–VII әsrlərdə türk qoşunları, xüsusilә dә xaqanın xüsusi dәstəsi (qvardiyası) qurd (bori) adlanırdı. Buna görə də qurdun ulaması mübarәk fal, yaxşı əlamət sayılırdı. Maraqlıdır ki, «Kitabi-Dәdә Qorqud» dastanında da qurdun özünü görmәk mübarәk fal hesab olunur. «Qurd üzü mübarəkdir» deyilir. Salur Qazan: «Qara başım qurban olsun, qurdum, sәnә!» – deyir.

«Qurd» әvәzinә bәzәn «it» sözü işlәdilir. Әfsanәlәrә görә, it (sonralar qurd) türk xalqlarının totemi olmuşdur. Qәdim hunların fikrincә, Atilla itdәn doğulmuş görkәmli hökmdardır.

QUŞ DİLİ

►Anlaşılmaz, mürəkkəb cümlələr və qәliz ibarәlәrlә dolu dil, danışıq tərzi haqqında işlədilən ifadə.

İfadə e.ә. 965–928-ci illәrdә hökmdarlıq etmiş Süleyman peyğәmbәr (Süleyman ibn Davud) haqqında dolaşan әfsanәlәrdən qaynaqlanır.

Həmin əfsanələrdə deyilir ki, Süleyman həm də bütün heyvanların vә quşların dilini bilirmiş, lazım gәldikdә onları sәslәyib öz hüzuruna gәtirәrmiş. Bu barәdә «Quran»ın «Qarışqalar» surәsində də məlumat verilir.

Şərqin görkəmli mütəfəkkiri Fәridәddin Әttarın bu əfsanə ilә әlaqәdar «Mәntiq-üt teyr» («Quşların nitqi») adlı fәlsәfi poeması mәşhurdur. Sufizm görüşləri və rәvayәtlәri әsasında yazılmış bu әsәrin iştirakçıları quşlar (һüd-һüd, tutu, tovuz, bülbül, qumru, turac, göyәrçin, şonqar vә s.) olub öz «quş dillərində» danışırdı. Buradakı «quş dili» ifadəsi həqiqi mәnadan әlavә, bir dә (әsasәn) rәmzi, sufi təriqətinə xas bir dil mәnasını da bildirir. Odur ki sufizmdәn xәbәrdar olmayanlar üçün bu dil müәmmalı, sirli, anlaşılmaz bir dil olaraq qalır. Sonralar, ümumiyyәtlә, anlaşılmaz, qәliz ibarәlәrlә dolu dilә tәdricәn «quş dili» demәyә başlamışlar.

«Kitabi-Dәdә Qorqud» dastanında «quzğun dili» ifadәsi işlənir: «On altı min ip üzәngili, keçə börkli, azğın dinli, quzğun dilli kafir (Qazanın önünә) çıxa gəldi».

«Quş dili» hәm dә sәciyyәvi bir arqo növüdür. Sözlərin hər hecasına müəyyən səsin artırılması ilə ünsiyyət saxlanmasına quş dili deyilir. Hər hansı bir səs (hərf) müəyyən quşun səsini//dilini işarə üçün sözlərə əlavə edilmiş olur. Odur ki ümumi «quş dili» әvәzinә daһa konkret «qarğa dili», «quzğun dili», «leylək dili» vә s. işlәdilir.

QUŞ SÜDÜ

►Tapılmayan vә tapılması da mümkün olmayan bir şey haqqında işlədilən ifadə.

Deyim qədim yunan filosofu Anaksaqorun (e.ə. 500–428) yumurta ağı ilə bağlı işlətdiyi obrazlı ifadədən yaranmışdır.

Antik yunan fəlsəfəsinin tədqiqatçıları göstərirlər ki, filosof Anaksaqor «quş südü» dedikdә müəyyən obrazlılıq yaratsa da, əslində, yumurta ağını nәzәrdә tutmuşdur. Bu yanaşmanı sadəcə hər şeyə obrazlı baxan bir filosofun fantaziyası hesab etmək olarmı? Tədqiqatçılar bu suala da cavab verir və göstərirlər ki, belə bənzətmə təsadüfi deyildir, çünki Anaksaqorun dövründə qәdim yunanların bir çoxunun təsəvvüründə belə bir qənaət kök salmışdı ki, dünyada elə bir ada var ki, orada quşlar süd verir.

Məlumdur ki, süd ancaq mәmәli heyvanlarda ola bilәr. Quşların süd vermәsi isә mümkün deyildir. Lakin danışıqda «təkcə quş südü çatmır», «süfrədə quş südündәn tutmuş dəvə ətinə qədər hər şeyi var» kimi ifadәlәr mövcuddur.

QUŞU QONMAQ

►Bəyənmək, ürəyinə yatmaq, çox xoşuna gəlmək, istәmәk.

İfadə qədim insanların ruh haqqında təsəvvürlərindən qaynaqlanır.

Qәdim təsәvvürlәrә görә, insanın varlığı bәdәn və ruhdan (cisim vә candan) ibarәt hesab olunur vә ruh (can) quş şәklindә tәsәvvür edilirdi. Dilimizdә poetik obraz kimi işlәnәn «könül quşu», «can quşu», «qәlb quşu» ifadәlәri, әslindә, bu yanlış tәsәvvürlә әlaqәdardır. Bu könül quşu bәdәni tәrk edәrkәn insan ölürmüş. Nağıllarımızda divlәrin canı (can quşu) ayrıca şüşәdә saxlandığından onların, adәtən, göyәrçinlәr olduğundan bәhs edilir. Başqa sözlә, bu mәnәvi quşu ideal alәmi maddilәşdirәn insan uydurmuşdu.

Sonralar hәmin tәrkiblәrdәn «könül», «can», «qәlb» sözləri atılmış, yalnız «quş» sözü saxlanmışdır (dilçilikdә belә hadisәyә «semantik sıxılma» deyilir). «Quşu qonmaq», yәni könlü, ürәyi, qәlbi qonmaq.

Maraqlıdır ki, qәdim şumerlәr «tale» anlayışını quş şәklindә tәsәvvür edirdilәr, әrәblәrdә «quş» tale rәmzi sayılır.

QUYRUQ DOĞANDA

►Adәtәn, yay fәslinin ikinci yarısının başlandığını, havaların nisbətən sərinlədiyini bildirən ifadə.

İfadә yayın ikinci yarısında səmada quyruqlu ulduzun görünməsi ilә bağlı yaranmışdır.

Böyük maarifçi Həsən bəy Zәrdabi bu ifadәni belә izah edir: «Bizim göy üzündə gecәlәr görükәn ulduzların hamısı hәmişә görünmәyir. Elә ulduz var ki, ilin bir vaxtında görünür, qeyri vaxtlarında görünmәyir vә bir dә ulduzlar çox olduğuna onları bir-birindәn aralamaqdan ötrü onları dәstә-dәstә edib hәr bir dәstәyә bu dәstә oxşadığı şeyin, ya heyvanın adını qoyurlar ki, onları tanımaq asan olsun. Bu ulduz dәstәlәrinә cürbәcür adlar qoyublar. O cümlәdәn onların bir dәstәsinә quyruq deyirlər ki, hәqiqәt heyvan quyruğuna şәbahәti var...»

Bәzilәri «quyruq doğmaq» ifadəsini yayın ikinci yarısında quyruqlu ulduzun görünməsi ilә әlaqәlәndirirlәr. Quyruq doğandan sonra hava bir az sınır və milçәk azalır, amma bununla belә, aranda yeni şiddətli istilәr keçir vә o səbəbdən də avqust ayı camaat arasında «qorabişirәn ay» kimi səciyyələndirilir.

Dilimizdə işlənən «quyruq doğan ay», «quyruq doğanda» vә s. tәrkiblər dә haqqında danışdığımız ifadə ilə әlaqәdardır.