Məsəllər, deyimlər

MƏNİ BİR DƏ YANINA ÇAĞIRMA

►Birisini görmək, onunla ünsiyyətə girmək istəmədikdə işlədilən ifadə.

İfadə xalq arasında İmam Cəfər Sadiq haqqında yayılmış bir əhvalatla bağlıdır.

Əhvalata görə, bir gün xəlifə xalq arasındakı nüfuzundan çəkindiyi Həzrəti İmam Cəfər Sadiqi (704–774, 6-cı imam) hüzuruna dəvət edir. Cəfər heç sevmədiyi, bəd niyyətlərindən xəbərdar olduğu xəlifənin dəvətini qəbul edib saraya yollanır.

Söhbət zamanı xəlifə ondan çox razı qaldığını bildirir və bu razılığın əlaməti kimi İmam Cəfərə bir ovuc qızıl təklif edir. İmam Cəfər bu təklifdən boyun qaçırır. Xəlifə xahiş edir ki, ürəyi istəyən bir şeyi diləsin.

İmam Cəfər xəlifəyə müdrikcəsinə belə cavab verir:

– Əgər, həqiqətən, məndən razısansa, səndən bircə diləyim var: məni bir də yanına – bu saraya çağırma.

MƏNİM MİNASOVUM

►Yanında olduğun və ya bir yerdə çalışdığın etibarsız, satqın, xəbərçilik edən, çuğul adam haqqında işlədilən ifadə.

İfadə Azərbaycan milli mətbuatının banisi, millət fədaisi, görkəmli maarifçi Həsən bəy Zərdabiyə (1837–1907) məxsusdur.

O, «Əkinçi» qəzetinin 30 illiyindən bəhs edən «Rusiyada əvvəlimci türk qəzeti» məqaləsində («Həyat», 28 dekabr 1905 və 4 yanvar 1906) bu ifadəni işlətmişdir. Həsən bəy həmin məqalədə qeyd edir ki, qəzetə yaxşı münasibəti olan qubernator Staroselski Bakıdan gedəndən sonra müsəlmanların düşmənləri hər tərəfdən «Əkinçi»nin üstə tökülüb onun bağlanmağına səy etdilər. Jandarma polkovnikinə hər gündə məndən və «Əkinçi»dən adsız donoslar göndərdilər.

Məqalədən belə anlaşılır ki, donos yazanlardan biri də «qəzetin hürufat düzəni» Minasov imiş. Minasov milliyyətcə erməni olsa da, türk dilini yaxşı bilir və bacısı oğlu ilə birlikdə «Əkinçi» qəzetinin mətbəə işlərini görürdü. Təbii ki, bədxahlığından da qalmırdı. Onun bu «fəaliyyətini» Həsən bəy belə təsvir edir: «...bir gün Nəcəf bəy Vəzirovun məqaləsini ki, Moskvadan göndərmişdi, vermişdim düzməyə. Məqalədə bir dərviş bazarda dükanların qabağında qəsidələr oxuyub onları elm təhsil etməyə çağırırdı. Senzor qol çəkib çap olmağa izin vermişdi. Qəzet çap olub paylanandan sonra qubernatorun hökmünə görə o nömrəni bağlayıb məni istədilər. Gedib gördüm ki, mənim Minasovum da ordadır. Qubernator buyurdu ki, Minasov deyir ki, dərvişin sözlərinin qeyri mənası var. Ona görə nömrəni bağlayıb sənə hökm edirəm ki, bir qeyri nömrə çap edəsən. Cavab verdim ki, qeyri nömrə çıxarda bilmərəm...»

Bəzi məlumatlara görə, Zərdabinin bu məqaləsindən sonra neft mədənlərində, zavodlarda, teatr və qəzetlərdə çar xəfiyyə orqanları ilə əməkdaşlıq edən, çuğulluqla məşğul olanların hamısına şərti olaraq «Minasov» deyirmişlər. Bəzi milyonerlər də çevrələrində şübhələndikləri şəxsləri zarafatla «mənim Minasovum» adlandırırmışlar. İfadə bu gün də öz işləkliyini saxlayır.

MƏRƏND ÖLÜSÜ

►İricüssəli, lakin tənbəl, oturduğu yerdən tərpənmək istəməyən adam haqqında işlədilən ifadə.

İfadə XIX əsrdə Cənubi Azərbaycandakı Mərənd şəhərində baş vermiş kütləvi epidemiya dövründə yaranmışdır.

«Mərənd» Təbriz–Culfa yolu üzərində salınmış kiçik bir şəhərdir. XIX əsrdə bura kənd hesab olunurdu və ifadə də elə bu zaman yaranmışdı.

İranın bir çox başqa əyalətləri kimi Mərənddə də XIX əsrdə çox acınacaqlı sosial-iqtisadi vəziyyət hökm sürür, aclıq, çiçək, qızdırma xəstəliyi üzündən əhali dəhşətli surətdə qırılırdı. Bəzən ölüləri dəfn edib çatdırmaq mümkün olmur, meyitlər küçələrdə tökülüb qalırdı.

İfadə tarixin bu kədərli dövrü ilə əlaqədar məşhurlaşmışdır.

MƏSƏLƏ SOSİSKADA DEYİL

►Birinin diqqətsizliyindən, etinasız və laqeyd davranışından gileyləndikdə işlədilən ifadə.

İfadə «Uşaqlığın son gecəsi» filmindən (1968) qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Filmin personajlarından biri olan Davud qonşusu Muradın ət kombinatında işlədiyini eşitdikdə gileylənir ki, o (Murad), bir qonşu kimi Davuda qarşı etinasızdır: ət kombinatında işləməsinə baxmayaraq indiyə kimi qonşusuna bir kilo sosiska belə gətirməyib.

Murad etiraz etmək istədikdə isə Davud bu kəlmələri əlavə edir: «Məsələ sosiskada deyil, vnimatelnı (diqqətcil) olmaqdadır. Pulum var, özüm də alaram. Amma sən gətirsən, deyərəm dostum məni sayır».

MƏZAR SÜKUTU

►Həddindən artıq səssizliyin hökm sürdüyü, cınqırtı çıxmayan, hənirti gəlməyən yer haqqında və ümumiyyətlə, susqunluğa işarə ilə işlədilən ifadə.

Mənbələrdə bu ifadәnin alman filosof-dramaturqu Fridrix Şillerә (1759–1805) mәxsus olduğu göstərilir.

Məşhur dramaturq «Don Karlos» әsәrində epizodlardan birində yaranan qəribə və dərin səssizliyi «məzar sükutu» ifadəsi ilə səciyyələndirmişdir. Həmin əsərdən sonra bu ifadә dünyanın bir sıra dillәrinә yayılmışdır. Azərbaycan yazıçılarının əsərlərində və publisistik yazılarda da bu ifadəyə rast gəlinir.

El arasında və bəzən bədii əsərlərdə bu ifadə «qәbir (qәbiristanlıq) sükutu» şəklində də işlədilir.

MİXAYLO ŞƏHƏRDƏDİR

►Müəyyən mənada təhlükə və qorxu yaradan, eyni zamanda cəsarətli birinin gəlib çıxdığını, yaxında olduğunu bildirən ifadə.

İfadə II Dünya müharibəsi illərində partizan hərəkatını uğurla əks etdirən «Uzaq sahillərdə» filmində (1958) işlədilmiş və tezliklə populyarlaşmışdır.

Çoxmillətli partizan dəstəsinin və alman ordusunun Mixaylo kimi tanıdığı Mehdi Hüseynzadə 1918-ci ildə Bakının Novxanı kəndində anadan olmuşdur. Müharibə illərində böyük şücaətləri ilə yadda qalmış, iki dəfə həbs düşərgəsindən qaçaraq partizan dəstələrinə qoşulmuş M.Hüseynzadə alman-faşist ordusunu daim təhlükə altında saxlayan qəhrəmanlardan olub.

Filmdə göstərildiyi kimi, bir-birindən uğurlu əməliyyatlar keçirən Mixaylonun başına böyük məbləğdə mükafatlar qoyulmuşdu. Faşistlərin nəzarətində olan bütün ərazilərdə axtarılan Mixaylo alman əsgər və zabitləri arasında xüsusi həyəcan yaradırdı. Bir neçə xarici dildə, o cümlədən almancada yaxşı danışan M.Hüseynzadəni heç cür ələ keçirə bilmirdilər. Onun hardasa peyda olması həmin ərazidəki alman obyektləri üçün böyük təhlükə demək idi. Bu səbəbdən filmin məşhur fraqmentlərindən birində alman əsgərləri ehtiyatlı olmaq çağırışı kimi səslənən «Mixaylo şəhərdədir» deyə bir-birinə xəbərdarlıq edirlər.

MİLÇƏKDƏN FİL DÜZƏLTMƏK

►Nəyisə həddən artıq şişirtmək, ona lazım olduğundan artıq diqqət yetirmək, ajiotaj, sensasiya yaratmaq.

İfadə qədim yunan yazıçısı Lukianın (e.ə. III əsr) «Milçəyin tərifi» satirik əsərindən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Tədqiqatçılar bunu bir az da dəqiqləşdirərək qeyd edirlər ki, əslində, ifadənin müəllifi Lukian deyil, o, sadəcə müəllifi məlum olmayan bu məsəli işlətmişdir. «Baxmayaraq ki çox şey deyə bilərdim, amma sözümü burada bitirirəm... kimsə düşünməsin ki, mən milçəkdən fil düzəldirəm» – Lukian «Milçəyin tərifi»nin sonunda belə yazır.

Nəyi isə şişirdəndə, mənasız faktı mühüm hadisəyə çevirəndə fransızlar kinayə ilə deyirlər: «O heç nədən dağ düzəldir». Belə halda ingilislər məsəlin daha konkret variantını işlədirlər: «O, bir ovuc torpaqdan dağ düzəldir». Ruslarda isə belə hallarda «Milçəkdən fil düzəltmək» frazeologizmini işlədirlər.

Bir çox xalqların, o cümlədən Azərbaycan dilində, xüsusən danışıqda kiçik problemlər, uğursuzluqlar, çatışmazlıqlar, faktlar süni olaraq böyük formada təsvir edilərkən «qarışqadan fil düzəltmək» deyimi də işlədilir.

MİN DƏRD VAR, MİN BİR DƏRMAN

►«Dərd nə qədər çox olsa da, hər halda, onun da dərmanı vardır» mənasında işlədilən ifadə.

İfadәnin kökünün «Avesta»ya gedib çıxdığı ehtimal edilir.

Həmin kitab bəyan edir ki, dünyada ilk hәkim Trita adlı bir şәxs imiş. Xeyir allahı Hörmüzd ona Hәyat ağacının dibindә bitən on min dərman bitkisi göndəribmiş. Şər tanrısı Әhrimәn isә adamlara doqquz min doqquz yüz doxsan doqquz mәrәz (xəstəlik) göndәrmişdi.

Fәlsəfәsi nikbinik olan «Avesta»ya görə, hәr halda, dәrman (bir ədəd dә olsa) dәrddən çoxdur. Sonralar bu mürəkkәb rәqәmlərin azalması («on min» әvәzinә «min bir») vә ya yuvarlaq şәklә salınması dilin ümumi yığcamlıq meyli ilә әlaqәdardır.

Mәlumdur ki, dilimizdә «yüz» vә «min» sözlәri konkret kәmiyyәt bildirәn saylardan әlavә, qeyri-müәyyәn çoxluq mənasında da işlәdilir. Burada әsas mәsәlә «min» vә ya «on min» sözündә deyil, nə qәdәr olsa da, dərmanın dәrddәn artıqlığını göstərәn «bir» sözündәdir. Dilimizdә bu ifadә ilә yanaşı, təxminәn eyni mәnada «hәr dәrdin bir dәrmanı var» ifadәsi də işlәdilir.

Alimlərin fikrincə, bütöv, yuvarlaq rəqəmlәrә «bir» rəqәminin artırılması qədim türk xalqlarının tәfəkkür tәrzi ilә әlaqәdardır. Belә әlavә edilәn «bir» rəqәmi digər ifadəlәrdә də özünü göstәrir; mәsәlәn, «Min bir gecә» ifadәsindәki «bir» sözünün işlədilmәsi dә türk xalqlarının təfәkkür tәrzi və onun tәsiri ilә әlaqәdar izah olunur.

MOLOTOV KOKTEYLİ

►Sənaye üsulu ilə deyil, ev şəraitində şüşə qabda ibtidai üsulla düzəldilmiş yandırıcı vasitələrə verilmiş ümumi ad.

İfadə II Dünya müharibəsi zamanı SSRİ-nin xarici işlər naziri olmuş V.Molotovun soyadından götürülmüşdür.

Əslində isə həmin yandırıcı mayenin sovet rəhbəri İosif Stalinin yaxın silahdaşlarından biri olmuş Molotovla birbaşa heç bir əlaqəsi yoxdur.

1939-cu ildə faşist Almaniyası Avropada aşkar müharibəyə hazırlaşırdı. Stalin Almaniyanın bu siyasətinə qarşı çıxan Britaniya və Fransanın səmimiyyətinə inanmırdı. Odur ki özünü sığortalamaq üçün nasistlərlə sülh sazişi imzalamaq məqsədilə danışıqlara başladı və Hitlerin yəhudilərə münasibətini bildiyi üçün SSRİ-nin xarici işlər naziri olan milliyyətcə yəhudi Maksim Litvinovu mənşəcə rus Vyaçeslav Molotovla əvəz etdi.

Molotov almanlarla sülh danışıqlarını uğurla apardı. Almanlarla razılaşmadan sonra SSRİ çoxsaylı hiylələrlə Polşa və Baltikyanı dövlətlərin hesabına Qərbə doğru ərazilərini genişləndirdi. 1940-cı ilin martında isə Finlandiyaya hücum edərək həmin ölkənin ərazilərini işğal etdi. Bu müharibə zamanı SSRİ-nin göydən yağdırdığı bombaların şəhərləri viran qoyması barədə Qərb mətbuatının yazdıqlarını Molotov təkzib etməyə çalışırdı. Onun bəyanatlarında göstərilirdi ki, təyyarələrdən atılan bomba deyil, yerli əhali üçün humanitar yardımdır.

Həmin müharibənin gedişində finlər içinə ağ neft doldurulmuş şərab şüşəsindən ibarət əldəqayırma silah icad etmişdilər. Qapağın üzərindəki dəlikdən keçirilmiş bikford fitili vasitəsilə həmin maddə alışdırılırdı. Şüşə tanka dəyəndə sınır, yanan ağ neft isə zirehin üzərinə dağılır, bəzən tankı sıradan çıxara bilirdi. Həmin silah işğalçı SSRİ-yə münasibəti ifadə etmək üçün istehza ilə «Molotov kokteyli» adlandırıldı.

O vaxtdan bu tankəleyhinə sadə silahdan dəfələrlə, hətta Amerika şəhərlərindəki qarşıdurmalar zamanı istifadə olunub. Molotov Stalinin ölümündən üç il sonra – 1956-cı ildə tutduğu yüksək vəzifəni itirməsinə baxmayaraq «Molotov kokteyli» ifadəsi bütün dünyada geniş yayıldı.

MOLTANI DİLİ

►Qәliz, anlaşılmaz, aydın olmayan dilə, nitqə və çıxışa istehzalı münasibəti bildirən ifadə.

Bu ifadə Multan şәhәri vә onun әhalisi ilә әlaqәdar meydana çıxmışdır.

Multan Hindistanın Pәncab әyalәtindә, Hind çayı vadisindә yerləşәn qәdim şәhәrdir. Mühüm ticarәt mәrkәzi olaraq xüsusilә orta әsrlәrdə çox məşhur bir yer sayılırdı. Bu şәhərin tacirlәri bir çox ölkәlәrә sәfәr edirdilәr ki, bunların Azərbaycana (xüsusilә də Bakıya) gәlәn qismi yerlilәr tәrәfindәn multani (moltanı) adlandırılırdı. İslam olmayan multanilәrin adı bəzi anlaşılmaz davranışlarına görə mәnfi çalarla ümumilәşib xoşagəlməyən bir mәna kәsb etmişdi.

Bakıda, İçәrişәhәrdә Qız qalası yaxınlığında multanilәrә mәxsus xüsusi bir karvansara olmuşdur. Tәdqiqatçıların göstәrdiklərinә görә, bu karvansaranı XIV әsrdә yerli әhali tikmişdir.

«Moltanı» sözü klassik vә müasir әdәbi-bәdii dilimizdә çoxişlәnәn sözlәrdәndir. «İşin xatiri üçün moltanıya dayı deyәrlәr» misalı dilimizdә atalar sözü kimi işlәdilir.

MORTON ÇƏNGƏLİ

►İki eyni xoşagəlməz alternativ, yaxud situasiya arasında seçim etmək zərurətini səciyyələndirən ifadə.

İfadə XV əsrdə İngiltərənin lord-kansleri olmuş Con Mortonun vergi siyasəti ilə bağlı meydana gəlmişdir.

Vaxtilə kral VII Henri əhalidən könüllü bəxşiş şəklində toplanan vergiləri (benevolences) ləğv etmişdi, amma Fransa ilə müharibədə ölkə xəzinəsinin pula ehtiyacı yarandı. Bu zaman, 1487-ci ildə kansler Con Morton mövcud qanunlara uyğun gələn elə qayda tətbiq etdi ki, hamı – varlı da, kasıb da vergiyə cəlb olundu. Morton çox sadə məntiqdən çıxış edirdi: var-dövlət içində yaşayan və təbii ki, özünə çox pul xərcləyən adamın, şübhəsiz, kral üçün də xərcləməyə pulu olacaq. Kimsə qənaətlə yaşayırsa, onun da yenə xəzinəyə verməyə pulu olmalıdır, çünki məhz ölkə iqtisadiyyatının inkişafı sayəsində o adam özü üçün əlavə pul yığa bilmişdir. Yəni əsas məntiq bu idi ki, yaşaya bilirsənsə, mütləq vergi də ödəməlisən.

Mortonun bu iki arqumenti sanki çəngəlin iki dişi kimidir: maddi imkanından asılı olmayaraq sənin öz xeyrin üçün başqa seçim etməyin, yəni vergidən canını qurtarmağın mümkün deyil.

Qərb ölkələrində «Morton çəngəli» ifadəsi həm də heç-heçə bitən bric oyununda işlədilən fəndlərdən birinin adı kimi qəbul edilir.

MOSKVA GÖZ YAŞLARINA İNANMIR

►Təəssüf hissi yaratmayan şikayətlərə və səmimi olmayan göz yaşlarına inanmamağı bildirən ifadə.

İfadə bütün rus torpaqlarının Moskvanın hakimiyyəti altında birləşdirildiyi dövrlərdə yaranmışdır.

Konkret tarixə gəldikdə isə bununla bağlı iki versiya vardır. Birinci versiyaya görə, ifadə Moskva knyazlığının dirçəlişi dövründə camaatdan böyük xərac toplanan zaman meydana gəlmişdir. Həmin dövrdə şəhərlər yolverilən ədalətsizliklərlə bağlı Moskvaya çoxlu şikayətlər göndərirdilər. Çar başqalarını qorxutmaq üçün bəzən bu şikayətçiləri ağır cəzalandırırdı.

İkinci versiyaya görə, ifadə monqol-tatar əsarətindən azad olunduqdan sonra Novqorodun imtiyazlarının zəiflədiyi və Moskvanın hakimiyyətinin möhkəmləndiyi zaman yaranıb. Novqorodda meydana çıxmış ifadə ilk dövrdə bu şəkildə işlənirdi: «Moskva hamını vurur və Moskva göz yaşlarına baxmır (inanmır)».

Məsələ burasındadır ki, həmin dövrdə dövlət xəzinəsi Moskva knyazlığına daxil edilən şəhərlərdən yığılan vergilər hesabına doldurulurdu. Çox vaxt əlavə pul yığmaq lazım gəlirdi və xalq narazılıq etməyə başlayırdı. O zaman şəhərin idarəçiləri vergilərin azaldılmasını xahiş etmək üçün Moskvaya ərizəçilər göndərirdilər. Nümayəndələr çox vaxt fərmanları göz yaşları ilə əvvəllər knyaza, sonralar isə çara verir və ondan rəhm diləyirdilər. Amma əksər hallarda onların yalvarışlarına əhəmiyyət verilmirdi. Evə qayıdan nümayəndələr deyirdilər: «Moskva bizim göz yaşlarımıza inanmadı».

MÖRFİ QANUNU

►Hər hansı işin, fikrin reallaşdırılması zamanı ağıla gələn ən xoşagəlməz variantın baş verdiyini bildirən ifadə.

İfadə Amerika aviasiya mühəndisi Eduard Mörfinin (1918–1990) adı ilə bağlı yaranmışdır.

Təcrübəli E.Mörfi 1949-cu ildə Kaliforniyadakı aviabazada xidmət edərkən gözlənilməz hadisə ilə qarşılaşır. Təyyarələrdən birini uçuşa hazırlamağı assistentinə tapşıran mühəndis sınağın baş tutmamasından heyrətə gəlir. Bunun səbəbini diqqətlə araşdırarkən məlum olur ki, işi tapşırdığı köməkçi heç ağıla gəlməyən bir düyməni basıb və bununla da bütün işləri korlayıb. Bununla bağlı Mörfi belə demişdir: «Bir işi belə yox, elə etmək lazımdırsa, bu oğlan həmin işi mütləq belə edəcəkdir». Yəni ən arzuolunmaz və ağılın ucundan keçən ən pis variantı o seçəcəkdir. Buna bənzər fikirlərin əvvəllər XIX əsrdə də olduğu barədə məlumatlar vardır.

«Mörfi qanunu» ifadəsini 1956-cı ildə layihə rəhbəri Corc Nikols dövriyyəyə gətirib. O, ABŞ-ın məşhur jurnallarından birində dərc etdirdiyi məqalədə qeyd edirdi ki, hər hansı işdə bir xoşagəlməzlik gözlənilirsə, o, mütləq baş verəcəkdir. Məqalənin məğzi ondan ibarət idi ki, bütün hazırlıqlara baxmayaraq hər hansı bədlik gözlənilirsə, ondan yan keçmək mümkün olmayacaq.

1927-ci ildə Los-Ancelesdə Artur Bloxun «Mörfi qanunu və işlərin tərs getməsinin başqa səbəbləri haqqında» kitabının çap olunması bu ifadənin daha da populyarlaşmasına təkan vermişdir.

MÜƏZZİNİ ÇAQQAL OLAN MƏMLƏKƏTDƏ...

►Böyük-kiçiyin, hörmət-izzətin bilinmədiyi, dinin-imanın və ədalətin qəhətə çıxdığı, heç kimin öz yerində olmadığı, səfeh adamların başa çəkildiyi məmləkət haqqında kinayə ilə işlədilən ifadə.

İfadə xalq arasında yayılmış bir rəvayətdən qaynaqlanır.

Rəvayətə görə, Allah-taala günlərin birində imanlı bir kişini uzaq məmləkətə peyğəmbər təyin edir. Deyilən məmləkətə gələn kişi qaranlıq düşdüyündən gecələmək üçün bir dəyirmana yaxınlaşır. Dəyirmançı qonağı içəri dəvət edib ona süfrə açır. Söhbət əsnasında kişi özünün xudavəndi-aləm tərəfindən bu ölkəyə peyğəmbər təyin olunduğunu söyləyir. Dəyirmançı yorğan-döşək salıb qonağın yerini rahatlayır.

Kişi yatmazdan öncə bayıra çıxır. Hava gözəl olur, göydə ulduzlar sayrışır. Dəyirman sahibinə elə damda yatmaq istədiyini deyir. Lakin dəyirmançı gecə qar yağacağını söyləyir. Qonaq bir söz deməyib içəri keçir, ev yiyəsindən onu sabah namazına oyatmasını xahiş edir.

Ev sahibi qonağı səhər tezdən tam namazın vaxtında oyadır. Qonaq namazını qılıb bayıra çıxanda gözlərinə inanmır: görür ki, hər yeri qar basıb. Üzünü dəyirmançıya tutub bu məmləkətdə məscid, müəzzin olmadığı halda onu düz vaxtında oyatmasının və gecə göydə ulduzlar sayrışdığı halda səhər qar yağacağını hardan bilməsinin sirrini açmasını xahiş edir. Dəyirmançı isə burda heç bir sirrin olmadığını deyir. Qar yağacağını gecə itin evə sürünərək girməsindən, səhər namazının vaxtını isə çaqqalların ulamasından bildiyini söyləyir. Qonaq dinməz-söyləməz xurcunu yığıb geriyə qayıtmaq üçün yola düzəlir. Dəyirmançı yüyürüb onun yolunu kəsir və təlaşla niyə getdiyini soruşur. Kişi belə cavab verir:

– Mən müəzzini çaqqal, münəccimi isə köpək olan məmləkətdə peyğəmbərlik eləyə bilmərəm.

MÜSƏLLƏH ƏSGƏRƏM MƏN DƏ BU GÜNDƏN...

►İnsanın fədakarlıq, qəhrəmanlıq tələb edən hər hansı bir işə, öz məsləki, amalı uğrunda mübarizəyə hazır olduğunu bildirən ifadə.

İfadə Azərbaycan poeziyasının görkəmli nümayəndəsi Səməd Vurğunun (1906–1956) «Vətən keşiyində» (1941) şeirindən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Böyük şairin vətənpərvərlik mövzusunda əsərləri içərisində Vətəni qorumağa çağırış ruhunda yazılmış bu şeirin ayrıca yeri vardır. Alman faşistlərinin Sovet İttifaqına qəfil hücumunun ilk günlərində qələmə alınmış «Vətən keşiyində» şeiri sanki ilk gündən müharibə üçün səfərbər edilmiş Azərbaycan xalqının adından verilmiş poetik bəyanat idi:

Bilsin ana torpaq, eşitsin Vətən!

Müsəlləh əsgərəm mən də bu gündən.

Bu gündən «müsəlləh (silahlı) əsgər» olduğunu deyən S.Vurğunun bu şeiri qısa müddətdə dillər əzbəri olmuş, müharibə dövrünün qəzetlərindəki hərbi-çağırış mövzusunda yazıların, qoşa səhifələrin ümumi başlığına çevrilmişdir. Bu şeirin bir məziyyəti də onun nikbin ruhda yazılması, qələbəyə inam aşılaması idi. Şair hələ müharibənin ilk günlərində böyük uzaqgörənliklə işğalçı faşist ordusunun tezliklə darmadağın ediləcəyini bildirirdi:

Bu ellər gecəni qatıb gündüzə,

Faşist ordusuyla gəlib üz-üzə

Dastanlar yazacaq öz hünəriylə,

Ordular basacaq öz zəfəriylə.

Ümumiyyətlə, Böyük Vətən müharibəsi mövzusu S.Vurğun yaradıcılığında önəmli yer tutur. «Mənsub olduğu xalqın varlığı ilə fəxr etməyən, onun eşqini müqəddəs bir məşəl kimi öz qəlbində yandırmayan bir insan öz vətəndaşlıq hissini dərk edə bilməz» deyən şair bu dövrdə «Rəhbərin çağırışı», «Qəhrəmanın hünəri», «Partizan Babaş», «Təzə il sovqatı», «Şəfqət bacısı» və s. ölməz şeirlər qələmə almış, cəbhədə əsgərlərlə davamlı görüşüb onları döyüşlərə ruhlandırmışdır.