Azərbaycan dastanlarının leksikası

qonmaq

1. Cəld oturmaq, minmək.

2. Dastanda məskən samaq, yaşamaq mənasında da rast gəlinir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qoç Koroğlu qonar olsa yəhərə,

Yağı düşmənləri salar qəhərə,

Axurda arpasın qoymaz səhərə,

Dara düşsəm, mənə kömək Qıratım.

                          (“Koroğlunun İstanbul səfəri”)

                     *

Çənlibeldə köçüm, qonum,

Atlasdan biçilər donum,

Ortadan qalxmaya xonum,

Gündə yüz qonağım ola!..

                               (“Qulun qaçmağı”)

qomarğama

qomarğa

Mühasirə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qoşunun qomarğasından yenidən çıxmışdılar ki, haçabaş ox Həsənin kürəyindən dəyib döşünün altından çıxdı. (“Zərnişan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

qolçaq

Qədim zamanlarda müharibələrdə qola taxılan dəmir və ya poladdan xüsusi şəkildə hazırlanmış geyim, ümumiyyətlə, qolu zərbədən qorumaq üçün ona keçirilən ya sarılan hər cür qoruyucu. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Könlümü namərdlər yıxsa,

Polad qolçaq qolum sıxsa,

Misri qılınc qından çıxsa,

Leş sərilər, baş inildər.

                         (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

                *

At minəm, düşəm yoluma,

Poladdan qolçaq qoluma,

Yeddi min dəli boyuma,

Çənlibeldə yerim ola!

                        (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”) (“Koroğlu–Hümmət”)

qol-bacaq

Qol və qıç, əl-ayaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Məhbub xanım onun bir şəsti-bəstinə baxdı, bir boy-buxununa baxdı, bir qol-bacağına baxdı; ürəyində dedi: Yox, yalan deyir. (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

qolac

qiymə-qiymə

Tikə-tikə, xırda-xırda. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Şah Abbas Almas xanla Bəhram xanı dəlilərə verdi. Dəlilər o iki xaini qiymə-qiymə doğradılar. (Paris nüsxəsi, 13-cü məclis)

*

Amma əgər bu sirri bir yerdə desən, göydə olsan, kəmənd atıb yerə çəkərəm, cin olub yerin altına girsən, maşa ilə çəkib çıxanb qiymə-qiymə doğrayaram. (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

qiyamət ərəb

1. Məhşər günü.

2. Müsibət, fəlakət, bəla.

3. Gurultu, patıltı, səs-küy, mərəkə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İki bəylər bir arada durmasın,

Aşığı ağladan dəxi gülməsin,

Bu qisasdır, qiyamətə qalmasın,

Mən dəlini tutan günlər necə oldu?

                                                   (“El şairləri”)

*

Şəhərin meydanında bunları əzab-əziyyətlə öldürüb Koroğlunun ürəyinə elə bir dağ çəkək ki, qiyamətə qədər yadından çıxmasın. (Paris nüsxəsi, 9-cu məclis)

*

Bir qiyamət qopurdu ki, lap ərəsət-məhşər. (“Koroğlunun İstanbul səfəri”)

*

Qoşun şahin görmüş toyuq-cücə kimi pərən-pərən düşdü. ”Vay ana!” deyən kim, ağlayan kim, yalvaran kim. Bir qiyamət qopdu ki, nə təhər. (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

qiyamat

qibleyi-aləm ərəb

Müsəlman Şərqində hökmdarlara verilən ünvanlardan biri və onlara müraciət ifadəsi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bu, qibleyi-aləm padşahın hökmüdü. (“Koroğlunun qocalığı”)

qızırqanmaq

Əsirgəmək, heyfi gəlmək, verməyə əli gəlməmək, bir şeyi başqasına çox görmək, müzayiqə etmək, xəsislik etmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Deyirlər o çox mərd adamdı. Çörəyə qızırqanan deyil. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

qızılquş

Ov üçün istifadə edilən alıcı quş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti) Dastanda təşbeh kimi işlənir.

Qırat ilə Dürat qızılquş kimi süzüb, sıldırım qayaların dalında gözdən itdilər. (“Alı kişi”)

*

Bunu deyib, Dəmirçioğlu qızılquş kimi tullanıb Ərəb atın belinə qondu. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

qızılbaş

Şah İsmayıl Səfəvi dövründə qoşunun adı və bu qoşunun döyüşçüsü (döyüşçülər başlarına qırmızı bağladıqlarına görə belə adlanırdı). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu der: bu məniyə dalmaya,

Müxənnətlər bu dünyada qalmaya,

İstanbulun xəracını almaya

Şeyx oğlunun qızılbaşı gərəkdir.

                         (Əndəlib Qaracadaği “Şeirlər məcmuəsi”)

qızıl¹

Qiymətli metal. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğluyam öz elimdə,

Qızıl bazmandlar qolumda,

Dəlilər sağü solumda,

Bu günümdə tez olaydı.

                       (“Həmzənin Qıratı aparmağı”) (“Həmzə-Bozalqanlı”)

*

Qanadlar alov kimi yanır, qızıl kimi parıldayırdı. (“Alı kişi”)

qızıl²

Qırmızı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qızıl almanı dişləsin,

Ətrafını gümüşləsin,

Yol düşsün, karvan işləsin,

Nigar yarın obasına.

                        (”Koroğlunun Qars səfəri”)

                  *

Canım Eyvaz, gözüm Eyvaz,

Bax o yana, bax bu yana!

Hayıfdı, qoç dəlilərim,

Boyanmasın qızıl qana!

                       (“Koroğlunun Qars səfəri”) (“Koroğlu-Hümmət”)

qıya

Kənar, qıraq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ələ keçsə hər ikimizin qulaqları gərinəcək, ağzımızın qıyası soyulacaq. (“Mahru xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)