Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Terminlər ümumişlək olmayan sözlər kateqoriyasına aid edilsə də, bəzən terminlə ümumişlək söz arasında dəqiq sərhəd müəyyən etmək çətin olur. Məsələn, bir çox bədən üzvləri anatomiya termini, bitki adları botanika termini, heyvan adları zoologiya termini olsa da, eyni zamanda ümumişlək sözlərdir. Elə sözlər də var ki, həm ümumişləkdir, həm də termin kimi işlənir; məs.: sifət (dilçilik), burun (coğ­rafiya) və s. Terminlərin əksəriyyəti alınma sözlərdir. Hər hansı elmi anlayış hansı ölkədə yaranırsa, onu ifadə edən termin də həmin xalqın dilində yaranır və başqa dillərdə istifadə olunmağa başlayır. Bir çox hallarda terminlər ümumişlək söz­lərdən yaranır. Buna görə də terminin izahı verilərkən onun etimologiyasının açıqlanması həmin anlayışı daha dərindən başa düşməyə kömək edir. Bu xüsusilə abreviatur şəklində olan terminlərə aiddir: PR (public relations – ictimai əlaqələr), İP (internet protocol – internet protokolu) və s.

1. Elmin, texnikanın, incəsənətin, isteh­sa­latın, ictimai fəaliyyətin müəyyən bir sahəsinə aid olan terminlərin məcmusu.

2. Dilçilikdə: leksikologiyanın terminləri öyrənən şöbəsi.

Həmçinin bax:

• adaptasiya

Aşıq poeziyasında lirik şeir janrı: qafiyələri cinas üzə­rində qurulan qoşma.

Aşıq poeziyasının geniş yayılmış janr­larından biridir:

Mən qurban eylərəm yara canımı,
Götürüb doğraya, yara canımı.
Alıb təpə-dırnaq yara canımı,
Bilmirəm dərmanı, ay ana, ana. (Aşıq Ələsgər)

Bu bəndin birinci, ikinci və üçüncü misralarındakı yara canımı ifadələri cinas qafiyələrdir. Bunlar hər bir misrada müxtəlif mənaları ifadə edir. Cinas qafiyələrdən bu şəkildə istifadə etmək aşıqdan böyük sənətkarlıq tələb edir.

Həmçinin bax:

• cığalı təcnis
• dodaqdəyməz
• omoform
• omoqraf

Həmçinin bax:

• təhkiyəçi
• təhkiyə forması

Əsərin bədii-estetik və ideya-məzmun kon­sepsiyasından asılı olaraq hadisələr xatirə, gündəlik, məktub, salnamə və s. formalarda nəql edilə bilər. Müəllif tərəfindən təhkiyəçinin seçimi də təhkiyə formasına aiddir.

Həmçinin bax:

• cəm isim
• toplu isim

Əruz vəznində yazılmış şeir misralarında intonasiya böl­güsü, misradaxili fasilə, pauza.

Təqti “təfilə” və “bəhr” an­la­yış­­ları ilə sıx bağlıdır; misrada neçə təfilə varsa, bir o qədər də təqti var. Başqa sözlə desək, təqtinin sayı bəhrin növü ilə müəyyənləşir. Belə şeirlərdə misradaxili fasilələr sözün bü­tövlüyünü poza bilər, yəni təqti sözlərin arasına deyil, hər hansı sözün ortasına düşə bilər. Heca vəznində yazılmış şeir­lərdə bölgünü təqtinin analoqu kimi qəbul etmək olar.

Həmçinin bax:

• durğu

Təsəvvüf cərəyanına aid əsərlər məcmusu; sufi şairlərin nəzmlə yazılmış bədii yaradıcılığı.

Təkkə ədə­biyyatı nümayəndələrinin çoxu şeyxlər və dərvişlər olub. Bu ədəbiyyatın ilk nümayəndəsi XII əsrdə Şərqi Türküstanda yaşamış  Əhməd Yəsəvi hesab edilir. Təkkə şairləri həm əruz, həm də heca vəznində dördmisralı şeirlər yazırdılar. Təkkə ədəbiyyatının əsas mövzuları Allah, insan, düzgünlük, ibadət və s. idi.

Bax: ədəbi tənqid.

XIX əsrin əvvəllərində, romantizmlə eyni vaxtda Qərb ədəbiyyatında meydana gəlmiş ədəbi cərəyan.

Tənqidi realizmin əsas ideya konsepsiyası sosial əda­lət­sizliyin tənqidi kontekstində məzlumların gündəlik ağır hə­ya­tının əks olunması idi. Bu cərəyanın nümayəndələri sa­yılan O.Balzakın, C.Eliotun əsərlərində insan həyatı və psixo­lo­gi­yasının onun yaşadığı sosial mühitlə bağlılığı ön plana çıxa­rılırdı. Azәrbaycan ədəbiyyatında tənqidi realizm  XIX әsrdә, M.F.Axundzadənin yaradıcılığında mey­da­na çıxıb. XX әsrin әvvәllərində tənqidi realizm C.Mәm­mәd­quluzadә, M.Ә.Sabir, Ә.Haqverdiyev, Ә.Nәzmi vә başqa­larının fәaliyyәti sayәsindә keyfiyyәtcә yeni mәrhәlәyә daxil ol­muş­dur.

Həmçinin bax:

• realizm

Söz birləşməsinin komponenti.

Həmçinin bax:

• söz birləşməsinin əsas tərəfi
• söz birləşməsinin asılı tərəfi

Həmçinin bax:

• tərkibbənd