Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

icbar növ

idarə əlaqəsi

Əsas tərəfin tələbinə görə asılı sözün adlıq hal­dan çıxaraq bu və ya digər hallara düşməsi.

İdarə əla­qə­sində I tərəf asılı, II tərəf əsas tərəf olur. İdarə əlaqəsinin formal göstəriciləri hal şəkilçiləridir, yəni asılı tərəf hal şəkilçili olur; məs.: Kitabı oxudum. İşdən qayıdanda. Əlinin qələmi. Sonuncu nümunədə I tərəfdə yiyəlik, II tərəfdə mənsubiyyət şəkilçisi olduğuna görə III növ təyini söz birləşməsinin tərəfləri arasında həm idarə, həm də uzlaşma əlaqəsi olur. Uzlaşma əlaqəsinə görə I tərəf əsas, II tərəf asılı, idarə əla­qəsinə görə II tərəf əsas, I tərəf asılı olur. Əlaqənin növünə görə əsas və asılı tərəflər yerini dəyişmiş olur; məs.: mənim ← işim (uzlaşma); mənim → işim (idarə).

ideal

Bədii əsərdə sənətkarın əks etdirməyə çalışdığı kamillik, heç bir mənfi çaları olmayan bədii obraz, qayə.

“İdea”l an­layışı, əsasən, əsərin baş qəhrəmanına və ya onun ide­yasına şamil olunur. Məsələn, N.Gəncəvinin idealı ədalətli cəmiyyət, kamil insan olub.

ideoqrafik yazı

Sözlərin qrammatik və ya fonetik şəkillərinin deyil, yalnız mənasını əks etdirən işarələrdən ibarət yazı növü; fikri yazı.

ideya

yun. idea – görüntü, forma, oxşarlıq

Yazıçının qələmə aldığı həyat hadisəsi haqqında gəldiyi qənaət, çıxardığı nəticə, oxucuya təlqin etdiyi fikir.

idi, imiş, isə hissəcikləri

Müxtəlif nitq hissələrinə ar­tı­rı­laraq işin, hadisənin keçmişə aid olduğunu bildirən his­sə­ciklər.

Bu hissəciklər birbaşa feilin kökünə və ya başlanğıc formasına deyil, yalnız feil şəkillərinin şəkil­çilərindən sonra artırılır və qoşulduğu sözü cümlənin xəbərinə çevirir. İdi, imiş əmr şəkli ilə, isə hissəciyi isə əmr, arzu və şərt şəkli ilə işlənmir.  İdi və imiş xəbər şəklinin şühudi keçmiş zamanı ilə işlənə bilmədiyi halda, isə şühudi keçmiş zamanla (aldı isə//aldısa), eləcə də idi, imiş hissəciklərindən sonra da işlənə bilir: yaz-ır-dı-m-sa, yaz-acaq-mış-lar-sa və s. İsə hissəciyi artırılmış söz cümlənin müstəqil xəbəri ola bilmir, tabeli mü­rəkkəb cümlənin budaq cümləsində işlənərək baş cümlədəki hərəkət və ya hökmün asılı olduğu şərti bildirir: Həqiqəti bilirsənsə, deməlisən.

iki cür yazılan şəkilçilər

iki nöqtə

ikinci növ təyini söz birləşməsi

Birinci tərəfi qeyri-müəyyən yiyəlik halda, ikinci tərəfi isə mənsubiyyət şəkilçisi ilə işlənən təyini söz birləşməsi; məs.: erməni vəhşiliyi, fars şovinizmi, həyat tərzi və s.

İkinci növ təyini söz birləş­məsinin tərəfləri, əsasən, isimlərlə ifadə olunur (silah anbarı, vətən həsrəti və s.). İkinci növ təyini söz bir­ləşməsinin tə­rəfləri arasına başqa söz artırmaq olmur. Təyini söz bir­ləş­mələrinin bu növündə tərəflərdən biri cəmlənərək digər tərəf tək olur; məs.: atalar sözü, dillər əzbəri, müəllimlər otağı, ziyalılar evi, qocalar evi və s. İkinci növ təyini söz birləş­məsinin tərəfləri birlikdə cümlənin bir mürəkkəb üzvü olur.

ikincidərəcəli cümlə üzvləri

ikivariantlı şəkilçilər

Ahəng qanununa tabe olan və tər­kibində a və ə saitləri iştirak edən qrammatik və leksik şəkilçilər: -lar, -lər (-lar²), -dan, -dən (-dan²), -an, -ən (-an²), -la, -lə (-la²) , -al,  -əl (-al²), -qan,  -kən, -ğan, -gən və s.

Nü­mu­nə: kitab+lar, göz+lər, ağ+ar+maq, göy+ər+mək və s.

ilkin məna

iltisaqi dillər

Tipoloji (morfoloji) quruluşuna görə dünya dil qruplarından biri: söz kökünün sabit qaldığı, şəkilçilər vasitəsilə sözün leksik və qrammatik mənasının dəyişdiyi dillər.

Asiya, Afrika və Okeaniyanın bir çox dilləri iltisaqi dillərdir. Azərbaycan dili də türk dillərinin bir qolu kimi iltisaqi dillər qrupuna daxildir. Flektiv dillərdən fərqli olaraq iltisaqi dillərdə şəkilçilər sözün kökünü dəyişmir, söz kökü ilə şəkilçi arasında dəqiq sərhəd olur; məs.: kitab+ın, kitab+lar, kitab+xana. Bu dillərdə, bir qayda olaraq, əvvəl sözün kökü, sonra isə leksik və qrammatik şəkilçilər işlənir: kitab-çı-lar, yaz-ıl-ıb və s. Bir sıra alınma şəkilçilər istisna təşkil edir (naümid, bisavad).

incə saitlər

indiki zaman

Hərəkətin icrasının hazırda – söhbət gedən anda davam etdiyini və ya etmədiyini bildirən zaman forması.

İndiki zaman forması feil əsasına -ır⁴ (-yır⁴) şəkilçisini ar­tırmaqla düzəlir: oxuyur, gedir, sarıyır və s.