All dictionaries

Ətraf mühitin orqanizmə təsir qüvvəsinə malik istənilən xüsusiyyəti, komponenti.

E.A.-in müəyyən qismi dəyişkən (temperatur, rütubət, külək və s.), müəyyən qismi daimi olur, onlar ayrı-ayrı orqanizm növlərinə müxtəlif cür təsir göstərir. Biotik, antropogen, abiotik E.A. fərqləndirilir. Biotik amillər canlı orqanizmlərin (bitkilər, heyvanlar, mikroorqanizmlər), antropogen amillər insanların fəaliyyəti ilə, abiotik amillər cansız təbiətdə gedən proseslərlə (təzyiq, maqnit sahəsi, relyef dəyişkənliyi) əlaqədardır.

Təbii fəlakətlərin (daşqın, quraqlıq, tufan və s.), yaxud antropogen faktorların təsiri (insanların atmosferi, hidrosferi çirkləndirməsi, meşəni qırması və s.) altında ekoloji sistemlərdə (biogeosenozlarda) tarazlığın pozulması nəticəsində yaranan vəziyyət.

Vaxtında tədbir görülmədikdə E.B. ekoloji fəlakətə çevrilə bilər.

See also:

• ekoloji tarazlıq

Ətraf mühitdə, təbii şəraitdə dönməz dəyişikliklərlə və bu dəyişikliklərin canlı aləmə qarşısıalınmaz mənfi təsiri ilə səciyyələnən fövqəladə hadisə.

See also:

• ekoloji böhran

Yer səthində, onun hər hansı hissəsində torpaq və bitki örtüyünün vəziyyətinin, mövcud ekoloji şəraitin şərti işarələrlə müstəvi üzərində təsviri.

Adətən, belə xəritələrə geniş izahedici mətnlər əlavə olunur.

Düşünülməmiş insan fəaliyyəti nəticəsində pozulmuş təbii ekosistemlərin yerində yaranan landşaft tipi, dağıdılmış ərazi.

1. Ətraf mühitin öz təbii keyfiyyətlərini qorumaq və komponentlərini bərpa etmək bacarıqları nəticəsində biosferin uzunmüddətli dayanıqlığı, nisbi sabitliyi.

2. Təbii ekoloji komponentlərlə antropogen təsir nəticəsində dəyişmiş ekoloji komponentlər arasında ekosistemin davamlı inkişafını təmin edən kəmiyyət və keyfiyyət müvazinəti.

E.T.-ın pozulması dedikdə çox zaman atmosferin qaz tərkibinin və hidroloji rejimin kəskin dəyişməsi, ətraf mühitin qlobal çirklənməsi, təbii landşaftın dağıdılması başa düşülür.

XX əsrdə İEÖ-lərin ekoloji çirkli istehsal sahələrini, əsasən, Afrika və Asiyada İEOÖ-lərin ərazisinə köçürməsi halları geniş yayılmışdı və bu, yerli ictimaiyyətin, təbiəti mühafizə təşkilatlarının ciddi etirazlarına səbəb olurdu. E.T.-ın yaratdığı aqressiv faktorlar canlı aləmin genetik aparatına, reproduktiv funksiyasına və immun sisteminə təhlükə yaradır.

E.-ə atmosferin, litosferin və hidrosferin canlı aləmlə əlaqədar olan hissələri aiddir. Lakin E. termini “biosfer”dən geniş anlayışdır: buraya yalnız canlıların yaşadıqları mühitin deyil, həm də onların həyatına təsir edən, yaxud edə biləcək kənar mühitin xarakteristikası daxildir. Termin və onun izahı elmə 1950-ci illərin sonu – 1960-cı illərin əvvəllərində amerikalı alimlər tərəfindən daxil edilib.

See also:

• ekosistem

Bir-biri ilə və ətraf mühitlə sıx qarşılıqlı əlaqədə olan canlı orqanizmlərin yaratdıqları davamlı, öz-özünü tənzimləyən sistem.

Adətən, E. dedikdə mühitin canlı və cansız elementlərinin birliyi nəzərdə tutulur. Onların qarşılıqlı təsiri maddələrin biogen dövriyyəsinə şərait yaradır; məsələn, dəniz orada yaşayan bütün bitkilər, heyvanlar, mikroorqanizmlər, habelə kimyəvi tərkibi, fiziki parametrləri, mikroiqlimi ilə birgə vahid ekoloji sistemdir. E. davamlı, uzun, yaxud qısaömürlü ola bilər. E.-in öyrənilməsi təbii sərvətlərdən səmərəli istifadə etmək, təbiətin çirkləndirilməsinin, pozulmasının qarşısını almaq baxımından müasir dövrün ən aktual problemlərindəndir. E. terminini elmə 1935-ci ildə britaniyalı botanik, dünyanın ilk ekoloqlarından biri Artur Tensli gətirib.

See also:

• ekosfer

Müəyyən orqanizmlərin məskunlaşdığı, onların həyat və fəaliyyəti üçün lazımi şəraitə (torpaq, hidroloji, mikroiqlim şəraiti və s.) malik quru parçası, yaxud su hövzəsi, areal.

Bax: ixrac.

See also:

• intensiv inkişaf

Bax: oykumen.

Bax: coğrafi ekvator.

Ekvator xətti boyunca Yer kürəsini əhatə edən alçaq atmosfer təzyiqi sahəsi.

See also:

• barik depressiya