Fizika terminlər lüğəti

ANASTİQMAT yun. an – inkar ön şəkilçisi + astiqmatizm

Optik sistemlərə xas bütün aberrasiyaları (o cümlədən astiqmatizmi) praktiki olaraq aradan qaldırılmış fotoobyektiv.

Texniki və bədii fotoqrafiya və kinematoqrafiyada geniş tətbiq olunur.

ANİON yun. ana – yuxarıya + iōn – gedən

kim. Elektrik sahəsində müsbət elektroda (anoda) doğru hərəkət edən mənfi yüklü ion.

ANİZOTROPLUQ yun. ánisos – qeyri-bərabər + trópos – istiqamət

Cismin fiziki xassələrinin (mexaniki, istilik, elektrik, maqnit, optik) istiqamətdən asılılığı.

Fiziki xassə ölçülə bilən kəmiyyətlər arasındakı münasibətlə təyin olunur.

ANQSTREM

Uzunluq vahidi.

Ǻ ilə işarə olunur. 1Ǻ=10-10 m=10-8 sm=0,1 nm. Əsasən, optikada, atom fizikasında, molekulyar fizikada işlədilir. A. Anqstremin adı ilə adlandırılmışdır.

ANNİHİLYASİYA lat. annihilatio – məhvolma, yoxolma

Zərrəciklə antizərrəcik toqquşduqda onların başqa zərrəciklərə çevrilməsi prosesi.

Zərrəciklər elektromaqnit, güclü (nüvə) və zəif qarşılıqlı təsirlərlə A. edə bilər. Qarşı-qarşıya hərəkət edən ifrat böyük enerjili elektron-pozitron dəstələrinin alınması bu cütün ağır zərrəciklərə A. etməsinə imkan verir.

ANTİBARİONLAR

Barionların antizərrəcikləri.

İşarəsi barionların işarəsi kimi olur və üzərinə tilda (~) qoyulur. A. antinuklonlardan və antihiperonlardan ibarətdir. A. ilə barionların kütləsi, spini, yaşama müddəti eynidir; elektrik və nüvə yükləri, maqnit momentləri əks işarəlidir. A.-ın hamısı 10 – 70 Qev enerjili zərrəciklər verən sürətləndiricilərin köməyi ilə təcrübədə tapılmışdır. A.-ın ümumi xassəsi barionlarla annihilyasiya etməsidir.

ANTİFERROMAQNETİZM anti... + ferromaqnetizm

Maddənin maqnit hallarından biri.

Həmin halda qonşu atomların elementar maqnit momentləri atomlararası qüvvələr hesabına bir-birinə antiparalele yönəlməyə cəhd edir. Belə maddələr antiferromaqnetiklər adlanır. Maddənin bu halı bərk (kristal) haldır.

ANTİHİPERON

Antibarionların tərkib hissələrindən biri.

ANTİMADDƏ

Antizərrəciklərdən ibarət materiya.

Maddə atomlarının nüvəsi proton və neyrtonlardan, atom örtüyü isə elektronlardan ibarətdir. A. atomlarının nüvəsini antiproton və antineytronlar, örtüyünü isə pozitronlar təşkil edir. Antizərrəciklərin aşkar edilməsi üçün maddəyə yüksək enerjili zərrəciklərlə təsir etmək lazımdır.

ANTİPROTON

Protonun antizərrəciyi.

A. və protonun kütlələri, spinləri eyni, elektrik yükləri, maqnit momentləri isə qiymətcə bərabər, işarəcə müxtəlifdir. Eksperimental yolla 1955-ci ildə tapılmışdır. A. 6,3 Qev enerjiyə qədər sürətləndirilmiş protonlar mis nüvələrini bombardman edərkən yaranmışdır.

ANTİZƏRRƏCİK

Zərrəciyə nisbətən yükünün və maqnit momentinin işarəsi əks, başqa xarakteristikaları eyni olan elementar zərrəcik.

Elementar zərrəciklər nəzəriyyəsinə görə hər bir zərrəcik antizərrəciyə malikdir. A-in xüsusiyyəti onun zərrəciklə annihilyasiya etməsidir. Təcrübədə müəyyən olunmuş zərrəcik və A. cütləri bunlardır: elektron və pozitron, neytrino və antineytrino.

APERTUR lat. apertura – deşik

Optik sistemin diafraqma və ya linzaların ölçüləri ilə təyin olunan deşiyi.

Bucaq A.-u optik sistemə daxil olan konusvarı işıq dəstəsinin kənar şüaları arasındakı 2α bucağı ilə, ədədi A. isə n sin⁡α ilə ifadə olunur (n – cismin olduğu mühitin sındırma əmsalıdır). Ədədi A. böyük olduqca, xəyalın parlaqlığı və optik cihazın ayırdetmə qabiliyyəti də artır.

APLANAT yun. a – inkar şəkilçisi + plánē – səhv, yanlış

Optik sistemi diafraqmaya nəzərən simmetrik olan iki axromatik linzadan ibarət fotoqrafiya obyektivi.

Anastiqmatların yaranması ilə əlaqədar olaraq A.-dan az istifadə edilir.

APOSTİLB yun. apostilbō – parıldayıram

Səthin parlaqlığını ölçmək üçün vahid.

asb ilə işarə olunur.

ASTROFOTOQRAFİYA

Spektrin müxtəlif sahələrində göy cisimlərinin fotoşəklini çəkmək üçün üsul.

A.-nın köməyi ilə göy cisimlərinin koordinantları, məxsusi hərəkətləri və onların Yerdən məsafəsi hesablanır, kiçik planetlər və kometlər kəşf edilir. Ulduz xəritələri və atlaslarının tərtibində, meteorların, süni peyklərin və kosmik paketlərin müşahidəsində A.-nın böyük əhəmiyyəti var.