Fizika terminlər lüğəti

ABLYASİYA¹ lat. ablatio – aparma

Bərk cismin səthindən axıb keçən qızğın qaz selinin həmin səthdən kütlə ayırması.

A. eroziya, sublimasiya və ərimə nəticəsində baş verir.

ABLYASİYA² lat. ablatio – aparma

Qlyasiologiyada qar və ya buzlaq kütləsinin ərimə, buxarlanma və mexaniki aşınma nəticəsində kiçilməsi. Əsasən, iqlim amillərinin təsiri ilə baş verir.

A. 3 növ olur. Bəzən A. "səthi yuyulma" termininin sinonimi kimi də işlədilir.

ADDİTİVLİK lat. additivus – əlavə edilən

Kəmiyyətin bütöv obyektə uyğun qiymətinin həmin obyektin istənilən tərzdə bölünməsindən alınan hissələrinin uyğun qiymətləri cəminə bərabər olması xassəsi.

ADİABAT yun. adiábatos – keçilməz

Tarazlıqdakı adiabatik prosesi təsvir edən əyri.

A. ideal qazlar üçün daha sadə olur.

AERODİNAMİKA 

nəq. Havanın və başqa qazların hərəkətini və onların bərk cisimlərlə qarşılıqlı təsirini öyrənən hidroaeromexanikanın bölməsi.

A.-da səs sürətinə (340 m/san) qədərki hərəkətlər öyrənilir. A. uçuş aparatlarının, reaktiv mühərriklərin, ventilyatorların, avar vintlərinin layihələndirilməsində, meteorologiyada və binaların tikintisində tətbiq olunur. A. müstəqil elm kimi 20-ci əsrin əvvəllərində aviasiyanın tələbi ilə yaranmışdır.

AEROMAQNİTOMETR

elektr., geol. Geomaqnit sahəsinin uçuş aparatından ölçülməsi üçün cihaz.

Hazırda ferrozond, nüvə (ölçmədə nisbi xətası 10-4 – 10-5) və kvant (nisbi xətası 10-6 – 10-7) tipli A.-lər tətbiq olunur.

AERONOMİYA aero... + yun. nómos – qanun 

coğr. Atmosferdə gedən prosesləri atomların və molekulların öz aralarında və Günəş şüalanması ilə qarşılıqlı təsirinə əsasən öyrənən atmosfer fizikasının bölməsi.

20-ci əsrin 50-ci illərində yaranıb.

AEROSTATİKA aero... + statika

coğr. Qaz mühitlərin, xüsusən atmosferin tarazlıq şərtlərini öyrənən hidroaeromexanikanın bölməsi.

A. havada hərəkət edən cismə təsir göstərən qaldırıcı qüvvə və hündürlükdən asılı olaraq atmosfer təzyiqini tədqiq edir.

AKTİNOMETRİYA

geol. Geofizikanın atmosferdə, hidrosferdə və Yer səthindəki şüalanmaları öyrənən bölməsi.

Dar mənada, A. meteorologiyada Yerin radiasiyasını ölçmə üsullarının məcmusudur.

AQROFİZİKA

iqt. Bitkilərin xarici mühit şəraitinin (torpaq, işıq, temperatur və s.) fiziki tədqiqat metodlarından və onların həyat fəaliyyətindəki fiziki proseslərdən bəhs edən elm; aqronomik fizika.

ALBEDO lat. albedo – ağ

Səthin işıqqaytarma qabiliyyətini xarakterizə edən kəmiyyət.

Səthdən səpilən işıq selinin həmin səthə düşən selə nisbəti ilə ölçülür. Astronomiyada A. beş növdür və onlara özü işıq saçmayan göy cisimlərinin xarakteristikası kimi baxılır. A. şüa enerjisinin tam seli (inteqral A.), müxtəlif spektr intervalları (spektrin görünən hissəsi üçün bu, vizual A. adlanır) və monoxromatik sel üçün hesablanır. Yerin, okean və dənizlərin vizual müstəvi A.-su 0,03, təzə qarla örtülmüş səthin və buludlarınkı 0,9, yaşıl bitki örtüklərininki 0,1 – 0,3-dür (infraqırmızı hissədə 0,9-dur).

ALFA-ZƏRRƏCİK

İki proton və iki neytrondan ibarət olan helium nüvəsi.

A.-z.-lər dəstəsinə alfa-şüalar deyilir.

AMPER

1. Elektrik cərəyanı şiddətinin vahidi. Beynəlxalq vahidlər sisteminin əsas vahidlərindən biri.

A və ya a ilə işarə edilir. A. vakuumda bir-birindən 1 m məsafədə olan, olduqca kiçik dairəvi en kəsiyə malik sonsuz uzun iki paralel naqildən sabit cərəyan keçdikcə, naqillərin hər metrində 2•10-7 n qarşılıqlı təsir qüvvəsi yaradan cərəyan şiddətidir. Beynəlxalq A. gümüş-nitrat məhlulundan 1 san-də 1,118 mq gümüş ayıran cərəyanın şiddətidir. 1 beynəlxalq A.= 0,99985 mütləq A.

2. Maqnit-hərəkət qüvvəsi vahidi (BS və MKSA vahidlər sistemində).

AMPER-SAAT

Elektrik miqdarın sistemdənkənar ölçü vahidi.

Cərəyan şiddəti 1 amper olduqda, naqilin en kəsiyindən 1 saatda keçən elektrik yükünün miqdarı; a∙saat ilə işarə edilir. 1 a∙saat = 3600 k. A.-s., adətən, akkumulyatorda elektrik ehtiyatını ifadə edir.

AMPER-SARĞI

1. Sarqacın müəyyən sarğıları sayının ondan keçən cərəyan şiddətinə hasili. 2. Maqnit-hərəkət qüvvəsi vahidinin köhnəlmiş adı.

ANAQLİFİYA yun. anáglyphos – relyefli

inc. Stereoskopik (həcmli) təsvir almaq üçün üsul.

Çap formalarının hazırlanması üçün eyni obyektin iki fotoşəkli (ağ-qara) çəkilir. Təsvirlər müxtəlif rəngə boyanır, yaxud müvafiq işıq süzgəclərindən keçirilməklə ekrana proyeksiyalanır. A.-dan ərazilərin həcmli modellərinin yaradılmasında, stereometriya, tərsimi həndəsə və s.-yə dair tədris vəsaitləri üçün həcmli illüstrasiyaların hazırlanmasında, həmçinin stereoskopik filmlərin çəkilişində istifadə olunur.