Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

ÜLFƏT

ərəb. ülfat yaxınlıq, dostluq, qarşılıqlı anlaşma, ünsiyyət, qarşılıqlı xoş münasibət, yaxınlıq, dostluq, həmçinin sevgi, məhəbbət anlamlarını ifadə edir.

Müasir Azərbaycan dilində ülfət sözü ilə bağlı yaranmış ülfat bağlamaq, mehribançılıq, ülfat göstarma, ülfati kasmama və s. kimi bir çox ümumişlək ifadələr də mövcuddur. Azərbaycan antroponimikasında müştərək şəxs adları sırasında olan Ülfət adı ünsiyyət, sevgi, məhəbbət mənalarını ifadə edir.

ÜLKƏR

azərb. Ülkar Dana bürcündə bir-birinin yaxınlığında olan yeddi ulduz topasının adındandır.

Ərəblərdə həmin ulduza Sürəyya, farslarda Pərvin deyirlər. Türk antroponimik vahidlər sistemində mövcud Ülkər qadın adı geniş yayılmışdır. Dünyanın əksər xalqlarının mifologiyasında gözəl qızların müəyyən çətinliklərlə üzləşərkən əlacsızlıqdan onu ulduza, ağaca, quşa və s. çevirməsi ilə bağlı Tanrıya xahiş, dua etmələri mifoloji rəvayətlərdə, əfsanələrdə yer almışdır. Belə əfsanələrdə adətən Tanrı əlacsız qalmış bu məsum, günahsız qızların arzusunu yerinə yetirir. Kimisini ulduza, ağaca, quşa və s. döndərir. Ülkər ulduzu haqqında da bir çox əfsanələr məlumdur.

ÜLVİRA

Azərbaycan antroponimikasında qafiyə xatirinə qoyulmuş şəxs adları sırasındadır.

Ailədə Elmira, Elvira adlı qadınlara həmqafiyə olsun deyə Elfira, Ülvira adları verilməsi faktları məlumdur. Belə adlar verilərkən adın mənası barədə düşünülmür.

ÜLVİYYƏ

ərəb. ülvi sözündəndir. Ülviyyə qadın adı yüksək, ali, uca olan, müqəddəs mənasını ifadə edən Ülvi kişi adından (bax: ad – ÜLVİ) ənənəvi yolla yaranmışdır.

ÜMMÜL

ərəb. umm/ümm sözü ilə əlaqədardır. Məlum olduğu kimi, dilimizin antroponimik vahidlər sistemində İslam dinində müqəddəs sayılanların, seçilmişlərin adlarından, onların ailə üzvlərinin adlarından, eyni zamanda ləqəblərindən, künyələrindən olan kifayət qədər kişi və qadın adı yer almışdır.

İslam dini ilə bağlı mənbələrdə Ümmülhəsən, Ümmülhüseyn, Ümmülmöhsin, Ümmuləimmə, Ümmüəbiha və Ümmülmöminin Məhəmməd Peyğəmbərin qızı Fatimənin (bax: ad – FATİMƏ) künyələri kimi qeyd olunmuşdur. Göründüyü kimi, Ümmül də Fatimənin künyələrindən formalaşmış (qısaldılmış, yaxud ixtisar edilmiş forma da demək olar) qadın adıdır. Adın təhrif edilmiş forması olan Ümbül də sonradan müstəqil qadın adı kimi rəsmiləşmişdir. Artıq Ümmül də, Ümbül də məişətimizdə köhnəlmiş qadın adları sırasındadır. Bu gün adın daşıyıcılarına əhalinin yaşlı təbəqəsi arasında təsadüf etmək olur.

ÜMBÜL

ÜMMÜLBANU

ərəb. um sözü ilə əlaqədardır (bax: ad – UM). Ərəb dilindəki umm əl-banu ifadəsindəndir. Dilimizə tərcümədə əslində ilk qadın, birinci qadın, qadınların birincisi mənasındadır.

Azərbaycanda bir zamanlar Ummulbanu kimi mövcud olmuş, bu gün arxaikləşmiş qadın adının təhrif edilmiş forması olan Ümbülbanu sonradan müstəqil qadın adı kimi rəsmiləşmişdir. Bu gün artıq məişətimizdə Ümbülbanu adının daşıyıcıları yalnız yaşlı nəslin nümayəndələridir. Adın daşıyıcılarından məşhur Azərbaycan milyonçuları Şəmsi Əsədullayevin və Musa Nağıyevin nəvəsi, Azərbaycan Demokratik Respublikasının nazirlərindən olan Mirzə Əsədullayevin qızı, əsərləriniBanin təxəllüsü ilə yazan Ümmülbanu Əsədullayeva (bəzi mənbələrdə Ümm al-Banu, yaxud Um al-Banu, 1905-1992) Fransada yaşayıb-yaratmış azərbaycanlı yazıçı olmuşdur. Adı barədə Banin yazırdı: ”Mən doğma anamı tanımırdım. 1905-ci ildə inqilabi gərginliyi aradan qaldırmaq istəyən hakimiyyət Qafqazı millətlərarası qarşıdurmaya təhrik etdi. Anamı qəddarlıqdan və ağlasığmaz talanlardan qorumaq, eyni zamanda doğmaq üçün atam onu doğma Bakıdan uzaq bir kəndə göndərir. Doğuş zamanı yaxınlıqda həkim olmadığından anam həyatla vidalaşır, mən isə sağ qalıram”. Bu hadisədən sonra anasının şərəfinə qızını Um əl-Banu adlandırırlar.

ÜMBÜLBANU

ÜMİDƏ

azərb. ümid sözündən olub, arzu edilən bir şeyin ola biləcəyinə inanma və bu inamdan doğan daxili fərəh, xatircəmlik hissi, güman mənasındadır.

Məcazi mənada ümid ediləcək adamdır. Ümidə qadın adı umma, gözləmə, arzu, istək, ümid etmə, göz dikmə mənasını ifadə edən Ümid kişi adından (bax: ad – ÜMİD) ənənəvi yolla yaranmışdır.

ÜRFAN

ÜTARİD

ərəb. utarid sözündəndir. Ütarid Günəş çıxana qədər göydə görünən ulduzun adındandır.

Ərəb dilində Ütarid Merkuri planetinin adıdır. Astrologiyada Ütaridin (Merkuri) kiçik səyyarə olduğu barədə məlumatar vardır. O, Günəş planetinə çox yaxındır. Məlum olduğu kimi, Merkuri ən kiçik planet sayılır. Bir tərəfi həmişə Günəşə doğru çevrilmiş halda olduğundan daim şiddətli isti olur, digər tərəfi isə soyuqdur. Yunan əsatirinə görə, Merkuri tacirlərin məbudu olub, ticarət allahıdır. Miladdan əvvəl V əsrin əvvəllərində Romada Müqəddəs Merkuri məbədi yaradılmışdı. Vaxtilə hər il may ayında ənənəvi olaraq Merkuriyə və onun anası Mayaya qurbanlar kəsilərmiş. Bu səbəbdən də həyat əlamətlərindən məhrumdur. Məişətimizdə nadir şəxs adları sırasındadır. Adın sonuna -a şəkilçisi artırmaqla Ütaridə variantı da yaranmışdır.

ÜTARİDƏ

ÜMEYRƏ