Məsəllər, deyimlər

TROYA ATI

►Hansısa bəd niyyəti, riyakar davranışı, xәyanәti həyata keçirmək üçün vasitə.

İfadə Homerin «İliada» əsərindən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Troya bizim eradan 300 il əvvəl mövcud olmuş şəhərdir. Türkiyənin indiki Çanaqqala şəhəri yaxınlığında,  Aralıq dənizi sahillərində möhkəm qala divarları ilə əhatə olunmuş Troya tarixin ən qədim şəhərlərindəndir.

Mәşhur Troya müharibəsinin (e.ə. XIII–XII əsrlər) Gözəl Yelena adlı qadın uğrunda başlandığı ehtimal olunur. Bir çox tarixçilər isə qadının sadəcə bəhanə olduğunu iddia edirlər. Çünki Troya varlı, həm də Asiyada ən strateji mövqedə – Bosfor boğazının girişində idi. Şəhər gəmilərdən vergi toplayaraq zənginləşmişdi. Troya ordusu Şərqdə ən güclü ordu hesab olunurdu. Onun başçısı isə Hektor idi. Troyanı işğal etməyə çox dövlətlər cəhd göstərmişdilər.

Uzun mübarizədə Troyanı zəbt edə bilməyən yunanlar hiylə işlətməyə məcbur olmuşdular. Odissey başda olmaqla  taxtadan nәhәng bir at düzәldib içәrisinә bir dәstә döyüşçü oturtmuşdular. Qoşun hәmin atı çöldə qoyub çıxıb getmişdi. Məsәlәdәn xәbәrdar olmayan troyalılar darvazanı açıb atı hərbi qənimət kimi şәhәrә gәtirmişlər. Gecә döyüşçülәr taxta atın içərisindən çıxıb şәhәr darvazalarını açmış, beləliklə də qoşun Troyaya daxil ola bilmişdi.

Troya atı haqqında ilk ədəbi məlumatı antik yunan şairi Homer «İliada» poemasında vermişdir.

TUĞİ-LƏNƏT OLUB KEÇİB BOĞAZIMIZA

►Kiminsə uzun müddət bir yerdə qalıb ixtiyar sahibi olduğunu, ədalətsiz idarəçiliyi ilə xalqı boğaza yığdığını bildirən ifadə.

İfadənin Şərq ölkələrində sülalə hakimiyyətlərinin uzun sürməsi, müstəbid rejimlərin xalqı zinhara gətirməsi ilə bağlı yarandığı ehtimal olunur.

Qədim türk dilində «tuğ» sözü «bayraq» mənasını bildirir. Hələ qədimlərdə hər türk tayfasının öz bayrağı olurdu. «Kitabi-Dədə Qorqud» və «Oğuznamə» kimi qədim yazılı abidələrdə rast gəlinən bu sözün «tuği-lənət», yəni «lənət bayrağı» şəklində işlədilməsi təsadüfi deyildir. Qədimlərdə ədalətsiz sülalə hakimiyyətləri uzun sürəndə, zülm və səfalət içində yaşayan xalqın gücü bir şeyə çatmayanda bu sülalənin bayraqlarını lənətləyirdilər. Tədricən həmin bayraqlar rəmzdən daha çox, lənət obyekti kimi qəbul edilirdi. Bayraqları məmləkətin hər yerində illər uzunu dalğalananda, bu sülalə xalqı məhkum edəndə onun bayraqlarını lənətləyirdilər. İfadə də məhz buradan qaynaqlanır.

İfadənin yaranmasının başqa ehtimalı da vardır. Güman edilir ki, qədimlərdə bir ölkəni işğal etdikdə onun hökmdarını arabaya oturdar, boğazına da məğlub ölkənin bayrağını bağlayıb camaat arasında gəzdirər, lənətləyərmişlər.

Bütün hallarda birinci fərziyyəni daha ağlabatan hesab etmək olar.

TUTUQUŞU KİMİ ƏZBƏRLƏMƏK

►Deyiləni mexaniki təkrarlamaq, əzbərləmək, danışdığının mahiyyətinə varmamaq, dediklərinin mənasını anlamamaq.

İfadə tutuquşuların yaddaşa və danışmaq qabiliyyətinə malik olması ilə bağlı meydana çıxmışdır.

Mәlumdur ki, tutuquşular insan danışığını tәkrar edә bilirlәr. Bundan başqa, onlar uzun ömür sürmәlәri vә yaxşı yaddaşları ilә fәrqlәnirlәr. Belә ki, bu quşlar körpәlikdә eşitdiklәri sözlәri bütün ömürlәri boyu xatırlayırlar. Bәs nә üçün bu istedad başqa quşlara deyil, ancaq tutuquşulara məxsusdur?

Rio-Vriodakı tutuquşuları öyrənən institutun əməkdaşları deyirlər ki, əslində, bütün müasir quşlar öz әcdadlarının yaşadıqları ərazinin qәdim dillәrindә «danışırlar»; məsələn, sərçə hinduların qәdim әcdadı olan çeroki qəbilələrinin danışıq dilinә uyğun cikkildәyir.

Tutuquşulara gәldikdә isә onlar qiymәtli bir kəşfi təsdiqləmişlәr. Amazon çayı deltasında tutulmuş tutuquşular (onların tәxminәn 400–406 yaşında olduqları tәyin edilmişdir) bu yaxınlarda alimlәr tәrәfindәn Cәnubi Amerika cәngәlliklərində aşkarlanmış qәbilәlәrin dilindә «danışırlar». Halbuki hәlә son vaxtlaradәk bütün ornitoloqlar belә һesab edirdilәr ki, tutuquşular mənasız səslәr çıxarırlar.

TÜKDƏN ASILI OLMAQ

►Çox çətin, riskli, mürəkkəb və tәhlükәli vәziyyәtə düşmək.

İfadə qədim yunan mifologiyasından qaynaqlanmışdır.

Tәdqiqatçılar bu ifadənin mәşhur Damokl qılıncı haqqında rәvayәtlә bağlı olduğunu göstәrirlәr. Bir qonaqlıqda hökmdar Dionisi öz taxtına onun taxt-tacına göz dikmiş Damokl adlı bir nәfәri әylәşdirir. Qonaqlığın şirin yerindә Damokl başını yuxarı qaldırıb görür ki, onun düz başının üzәrindә at tükünә bağlanmış bir qılınc ucu aşağı sallanıb. Onda başa düşür ki, hökmdarın xoşbәxt görünәn hәyatı, adәtәn, tәhlükәlәrlә dolu olur.

Hәmin ifadә dünyanın hər yerinə yayılıb və Azərbaycan dilində də gərgin vəziyyəti bildirmək üçün tez-tez işlədilir.

TÜLKÜ HƏCCƏ GEDİR

►Hiylə işlədib (xüsusən də qoca yaşında) başqalarını aldatmaq yolu ilə nəyəsə nail olmaq istəyən adamlar haqqında deyilən ifadə.

İfadə Abdulla Şaiqin xalq nağılı əsasında yazdığı «Tülkü həccə gedir» adlı əsərindən sonra geniş yayılmışdır.

Əsərdə qocalıb əldən düşmüş tülkü toyuq-cücə tutub yemək imkanı olmadığından hiyləyə əl atır. O, əyninə əba geyir, başına əmmamə qoyur, əlinə əsa alır, toyuqları ətrafına toplayıb onlara müraciətlə deyir:

– Mən bu vaxta qədər sizi çox incidib günah etmişəm, odur ki indi qoca vaxtımda günahlarımı yumaq məqsədilə həccə gedirəm.

Tülkü bu sözləri deyib toyuqları onunla birlikdə namaz qılmağa çağırır və fürsətdən istifadə edərək bir neçə toyuğu boğub öldürür, özünə yem tədarükü görür.

İfadə təkcə yaşlı və hiyləgər adamlara yox, ümumiyyətlə, pis əməlləri ilə ad çıxarmış kəslərin guya yaramaz vərdişlərindən əl çəkib əməlisaleh olmaları barədə danışanlara münasibətdə də işlədilir.

TÜLKÜ TÜLKÜLÜYÜNÜ SÜBUT EDİNCƏ...

►«Haqlı olan həqiqəti sübut edincə başı çox bəlalar çəkər» mənasında işlədilən ifadə.

İfadə xalq arasında yayılmış bir rəvayətdən qaynaqlanır.

Həmin rəvayətə görə, günlərin birində kəndin kənarında bir çaqqal tülkünün çox sürətlə qaçdığını görüb səbəbini soruşur. Tülkü cavab verir ki, şahın əmrinə görə bütün dəvələrin dərisi soyulmalıdır, o səbəbdən qaçıram.

Çaqqal təəccüblə soruşur:

– Yaxşı, indi ki dəvələri soyurlar, bəs sən niyə qaçırsan, sən ki bu vücudunla dəvə deyilsən axı, tülküsən!

– Sağ olmuş, mən bu hay-küydə öz tülkülüyümü sübut edincə dərimi boğazımdan çıxararlar. Yaxşısı budur, heç ələ keçməyim.

İfadə tam şəkildə belədir: «Tülkü tülkülüyünü sübut edincə dartıb dərisini boğazından çıxararlar».

UÇAN HOLLAND

►Daim hərəkətdə olan, dinclik bilməyən, narahat, əsəbi, həmişə tələsən adam haqqında işlədilən ifadə.

İfadə orta əsrlərdə inadkar gəmi kapitanı olmuş van der Dekken haqqındakı əfsanədən yaranaraq yayılmışdır.

Əfsanədə deyilir ki, Hindistandan qayıdarkən təkəbbürlü, inadkar və lovğa kapitan hətta həyatı bahasına olsa belə, fırtına vaxtı gəmini qayalara çırpmadan təhlükəli Ümid burnundan keçirəcəyinə söz verir. Lakin yersiz inadına və lovğalığına görə tale onu cəzalandırır. Rəvayətə görə, kapitanın ruhu və onun kabus gəmisi o vaxtdan bəri hələ də dənizdə üzür. Onu öz yolunda görmək dənizçilər üçün pis əlamət hesab edilir.

Bu əfsanənin tarixi əsasını isə portuqal dənizçisi Vasko da Qamanın 1497-ci ildə Afrikanın cənub burnu – Ümid burnuna çatması, onu əvvəlcə Fırtına burnu adlandırması təşkil edirdi. Hollandiya Niderland dövlətinin tərkibində əyalətdir, Niderlandı bəzən qeyri-rəsmi olaraq Hollandiya adlandırırlar, ifadənin adı da buradan qaynaqlanır.

Yerini tez-tez dəyişən, sərgərdan insanları obrazlı olaraq «uçan hollandlar» adlandırırlar. İfadə alman dilində «der fliegende Hollander» şəklində işlənir.

Alman və digər müasir Avropa dillərində bu ifadə R.Vaqnerin «Uçan holland» operası sayəsində məşhurlaşmışdır.

ULDUZU BARIŞMAQ

►Bir-birini anlamaq, başa düşmәk, qarşılıqlı hisslər yaşamaq, bir-birini ürәkdәn sevmәk.

Bu ifadə göy cisimləri ilə insan taleləri arasında hansısa əlaqənin olması haqqında yanlış təsəvvürlərdən yaranmışdır.

Orta әsrlәrdә geniş yayılmış yalançı münəccim «elminә» görә, Yerdәki bütün varlıqların vә o cümlәdәn dә insanların hәyatı, mәnәviyyatı, istәk vә arzuları göydәki ulduzlardan vә bu ulduzların «davranışından» asılıdır. Odur ki bu «elm» ulduzların vәziyyәtinә әsasәn guya insanların taleyini әvvәlcәdәn müәyyәnlәşdirә bilirdi.

Qədim astrologiya elminә görә, insan vә heyvanlar, bitki vә minerallar bu ulduzlarla әlaqәdar olub onların tәsiri altındadır, hәr birinin rәngi vә xüsusiyyәtlәri başqalarından fәrqlәnәn ulduzlar Yer üzәrindәki bütün varlıqların hissiyyatına, tәbiәtinә, sağlamlığına, davranışına tәsir göstәrir, hәr bir şәxs dә müәyyәn bir ulduzun tәsiri ilә doğulur, yaşayır vә bu tәsirlә әlaqәdar xoşbәxt vә ya bәdbәxt, yaxşı və ya pis adam olur vә s.

Dilimizdəki «ulduzu parlamaq», «ulduzu üzünә gülmәk», «ulduzu xoşbәxt olmaq» vә s. ifadәlәr də obrazlı şәkildә «sәadәtә çatmaq», «xoşbәxt olmaq» mәnalarında işlәnir.

ULDUZU PARLAMAQ

►Həyat üzünə gülmək, bəxti gətirmək, ciddi uğur qazanmaq, həyatı ciddi şəkildə dəyişmək, birdən-birə işləri yaxşı getmək.

İfadə məşhur Avstriya yazıçısı Stefan Sveyqin (1881–1942) «Bəşəriyyətin ulduzunun parladığı an» (1927) əsərindən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Böyük yazıçı novellalardan ibarət həmin əsərinə müəllif olaraq yazdığı girişdə qeyd edirdi ki, bəşər tarixindən və insanların taleyindən milyonlarla boş saatlar axıb keçir, amma bu saatlardan tək bircəciyi – ulduz kimi parlayaraq illəri və əsrləri işıqlandıran AN yadda qalır və əbədi tarixə çevrilir. S.Sveyq izah edir ki, məhz bu saatda parlayan ulduz qaranlıqlara parlaq işıq saçaraq bəşəriyyətin gedəcəyi yolu işıqlandırır.

Dilimizdə «xoşbəxt ulduz altında doğulmaq», «ulduzları barışmaq», «ulduz xəstəliyi», «ulduzu sönmək» və s. ifadələr də işlənməkdədir.

UN OLANDA YAĞ OLMUR

►«Hər şeyi eyni vaxtda tapıb bir yerə toplamaq olmur» mənasında işlədilən deyim.

İfadə Molla Nəsrəddinin bir lətifəsindən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Bir dəfə qonşular arasında söz halva hazırlamaqdan düşəndə Molla Nəsrəddin dərdlənib qəmli-qəmli ah çəkir. Səbəbini soruşanda deyir ki, neçə illərdir mən hazırlaşıram halva bişirməyə, ancaq indiyə kimi baş tutmur. Səbəbi də odur ki Allahın unu olanda yağ olmur, yağım olanda da un tapa bilmirəm.

Yanındakılar onun fərsizliyinə gülür və belə asan işin niyə illər uzunu baş tutmadığından heyrətlənirlər:

– Necə olub ki, bu vaxtacan yağla unu bir yerdə tapa bilməmisən? – deyə soruşurlar.

– İş orasındadır ki, yağla un tapılanda da mən özüm olmamışam, – deyə Molla cavab verir.

ÜÇÜNCÜ YOL YOXDUR

►«Yalnız mövcud olan, təklif edilən iki yoldan biri seçilməlidir» mənasında işlədilən ifadə.

İfadə eyni mənanı verən məşhur «tertium non datur» Roma məsəlindən götürülmüşdür.

Əsasında məntiqin «üçüncünü istisna prinsipi» (qanunu) duran həmin məsələ görə, hər hansı situasiyada mövcud variantlar içərisində «hə» və «yox» həqiqi, digərləri isə yalan olur. Yəni iki yoldan biri olmalıdır, üçüncü və dördüncü variant ola bilməz.

«Üçüncü yol yoxdur» ifadəsi tez-tez KİV-də insan şüurunu manipulyasiya etmək üçün işlədilir; məsələn, «Rusiyada ya Putin olmalıdır, ya da ölkə dağılmalıdır», yaxud «Misirdə demokratiya yoxdur və olmayacaq. Hakimiyyət ya hərbçilərin, ya da dindar müsəlmanların əlinə keçəcək, üçüncü yol yoxdur» və bu kimi tezislər yalnız ictimai rəyi səfərbər etmək, kütləyə təsir göstərmək üçün işlədilir.

Bu ifadə Aristotel məntiqindəki analoqu – üçüncünü istisna qanunu ilə də səsləşir.

ÜRƏK-GÖBƏYİ DÜŞMƏK

►Bərk qorxmaq, vahimələnmək, həyəcandan özünü itirmək.

İfadə xalq arasında fiziki işlə məşğul olan insanın səhhəti ilə bağlı kök salmış təsəvvürdən qaynaqlanaraq yaranmışdır.

Sonradan məcazi məna almış bu ifadə, əslində, ağır iş görən adamın bəzən gücə düşüb səhhətində problem yaranması ilə bağlıdır. Yəni xalq arasında ağır yük qaldıran adama «ehtiyatlı ol, ürək-göbəyin düşər» tövsiyəsi əbəs yerə verilmir.

Həqiqətən, insan fiziki imkanları xaricində olan ağır bir şeyi (daş, un kisəsi, dəmir, kütlə və s.) qaldırdıqda gücə düşür. Bunun əsas əlaməti kimi qarın nahiyəsində, göbəyin altında xoşagəlməz ağrılar və ürəkbulanması başlayır. Xalq təbabətində buna aşağıdakı kimi çarə tapırlar: cavan və ortayaşlı adamları bir neçə dəqiqə başıaşağı saxlayıb bir-iki dəfə dombalaq aşmağa bənzər hərəkət etdirirlər. Sonra adamın qarnını yuxarı istiqamətdə sığayıb qurşaqla bərk-bərk bağlayır və bir neçə gündən sonra narahatlıq keçəndə qurşağı açırlar.

Bütün hallarda ürək-göbəyi düşmək insanlarda müəyyən bir təşviş, qorxu və həyəcan yaratmışdır. Bəlkə də, bu səbəbdən ifadə getdikcə məcazi məna alaraq «qorxu» çalarını müəyyənləşdirmişdir.

ÜSLUB – İNSANIN ÖZÜDÜR

►«Üslub insanın təbii xüsusiyyətlәrini әks etdirir», «hər kəsin öz tərzi vardır» mənalarında işlədilən ifadə.

İfadә mәşhur tәbiәtşünas alim Buffonun (1707–1788) Fransa Akademiyasına üzv seçilәndә söylәdiyi nitqindәn qaynaqlanaraq yayılmışdır.

1753-cü ildə söylədiyi həmin nitqdə Buffon sübut etmәyә çalışmışdır ki, insanı başqalarından fәrqlәndirәn yeganә vә başlıca faktor – onun üslubudur. Həqiqətən də, bu fikir heç bir mübahisə doğurmur ki, üslub, tərz, ifadә hәr şәxsin özüdür.

Buffonun bu ifadәsi təxminən yüz il əvvəl әdәbi dilimizdә sitat kimi işlәdilmişdir. H.Cavid vә A.Şaiqin «Әdәbiyyat nәzәriyyәsi» kitabında (Bakı, 1919) deyilir: «Bir mövzunu iki kişi qәlәmә alacaq olsa, meydana qoyacaqları әsәrlәr bir-birinә bənzәmәz. İştә bu ixtilaf üslub vә ifadәlәrin başqa olmasından irәli gәlir. Fransız üdәbasından Büfund «Üslub-bәyan eyni ilә insandır» – demiş».

ÜZƏ BİLMİRSƏNSƏ, BÜTÜN HƏYATINI İTİRDİN...

►Başqalarının elmsizliyinə rişxənd etməkdənsə, çətin vəziyyətlərdən xilas olmaq üçün özündə zəruri vərdişlər tərbiyə etməyin daha vacib olduğunu bildirən ifadə.

İfadə xalq arasında xeyli məşhur olan bir əhvalatdan qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Bir nəhv (qrammatika) alimi könlünü şad etmək üçün dəniz gəzintisinə çıxır. Bir qayığa əyləşib hərəkət işarəsi verir. Özündənrazı olan bu alim üzünü qayıqçıya tutub:

– Sən heç nəhv oxudunmu? – deyir.

Qayıqçı fağır-fağır «Xeyr!» dedikdə – alim:

– Hesab et ki, həyatının yarısını itirmisən, – deyir.

Qayıqçı onun bu təkəbbür və kobudluğuna qarşı çox əsəbiləşir, qəlbi qırılır. Lakin susur, dərhal cavab vermir.

Az keçmir ki, irəliləyən bu qayığı külək bir burulğana salır.

Qayıqçı o nəhv alimini səsləyir:

– Sən üzməyi bilirsənmi?

Nəhv alimi «Bilmirəm!» deyəndə qayıqçı:

– Ey nəhv alimi! Hesab et ki, həyatının hamısını itirdin. Çünki qayıq bu burulğandan çıxa bilməyəcək, burada üzmək lazımdır, qrammatika bilmək yox.

ÜZR BƏDTƏR ƏZ GÜNAH

►Qəbahət işlədib üzr istərkən daha böyük səhvə yol verməyi, istəmədən kiminsə qəlbinə dəyməyi bildirən ifadə.

Başqa sözlə, «üzrxahlığı günahından daha betərdir» mənasında işlədilən bu ifadə Molla Nəsrəddinin bir lətifəsindən qaynaqlanır.

Bir gün Teymurləng Molla Nəsrəddindən «üzr bədtər əz günah» ifadəsinin mənasını soruşur. Molla bunun fars kəlamı olub mənasının isə üzrü günahından betər olduğunu açıqlayır. Hökmdar heç nə başa düşmədiyini söyləyir və Mollanı məzəmmət edir:

– Bir söz nədir ki, sən onu mənə başa sala bilmirsən. Bax sənə yüzü sayınca vaxt verirəm. Başa sala bilməsən, boynunu vurduracağam.

Molla bir söz deməyib hökmdara yaxınlaşır və onu möhkəm çimdikləyir. Bərk qəzəblənən Teymurləng Molladan nə etdiyini soruşur. Molla isə üzr istəyib belə deyir:

– Üzr istəyirəm, qibleyi-aləm sağ olsun! Elə bildim ki, evimizdəyəm, sən də mənim arvadımsan!

Bu sözlərdən Teymurləng cin atına minir:

– Nə danışırsan?!

Molla əhvalını pozmadan cavab verir:

– Qibleyi-aləm, hirslənmə! «Üzr bədtər əz günah» bax budur!

İfadə daha çox Türkiyədə işləkdir: «Özrü kabahatinden büyük».