Məsəllər, deyimlər

DİŞİNƏ VURMAQ

►Kiminsə hansısa xüsusiyyәtini müәyyәnlәşdirmәk üçün onu gizli və ya aşkar şəkildə yoxlamaq, sınamaq.

İfadə Novruz bayramında yumurta döyüşdürmək adəti ilə bağlı yaranmışdır.

Bayramın maraqlı epizodlarından olan yumurta döyüşdürməyin qaydasına görə, yumurtası sınan adam uduzmuş sayılır.

İfadәnin hәqiqi mәnası Mirzə Cəlilin «Leontiyev» felyetonunda çox aydın izah edilmişdir: «Mәlumdur ki, uşaqlar yumurta döyüşdürәndә әvvәl bir dadırlar, yәni yumurtaları dәyişib vururlar dişlәrinә vә sonra qaytarıb verirlәr bir-birinә. Sonra başlayırlar oynamağa; mәsәlәn, Әli bunu qanır ki, yumurtası Vәlinin yumurtasından bәrkdir, әvvәl deyir: «Tut!» Vәli deyir: «Sәn tut!» Axırda Әli tutur, çünki bilir ki, tutsa da, Vәlinin yumurtası sınacaq».

Yumurtanı dişə vurmaqla bərk-boşunu yoxlamaq məsələsi sonradan məcazi məna kəsb edərək, ümumiyyətlə, bir şeyi və ya bir kəsi yoxlamaq, sınaqdan keçirmək məqsədilə işlədilməyə başlayıb.

DİV DƏMİRDƏN QAÇAN KİMİ QAÇIR

►Bir şeydən qorxmağı, həmin şeyin yaratdığı təhlükədən qorunmaq üçün qaçıb aradan çıxmağı vurğulayan ifadə.

İfadə divlərlə bağlı yaranmış rəvayət və xalq əsatirlərindən qaynaqlanır.

Qədim təsəvvürlərə görə, insan övladının ən qəddar düşməni olan divlər metaldan, o cümlədən dəmir silahdan bərk qorxurmuşlar. Yaranmış qənaətə görə, divi ancaq dəmir silahla öldürmək və ram etmək olarmış.

Buna görə də adamların əlinə düşüb onların verdiyi əzab və işgəncəyə məruz qalmamaq üçün guya div dəmirin adını eşidən kimi qaçır. Məhz bu əfsanəni nəzərdə tutaraq dindar adamlar evlərinə cin-şeytan girə bilməsin deyə qapılarının astanasına nal vururdular. Bu inanc indi də davam etməkdədir.

Bu ifadəyə uyğun olaraq «oddan qorxan kimi qorxur» deyimi də işlədilir.

DİV QURBAĞAYA AŞİQ OLUB

►Birisinin zahirən o qәdәr dә gözәl olmayan qadınla evlәnmәsinә, onu sevmәsinә işarә edən kinayəli ifadə.

Deyim xalq nağıllarının süjetlərindən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Azərbaycan nağıllarının bir çoxunda divlәrin qurbağanı sevmәsindәn, onunla evlәnmәsindәn danışılır. Yaxud bəzi nağıllarda nəql olunur ki, div hansısa padşahın qızını oğurlayaraq onu gizlətmək üçün qurbağaya çevirir. Bu motiv dünyanın bir çox xalqlarının nağıllarında da var.

Müasir dövrdə evlənənlər və ya sevgililər arasında açıq-aşkar uyğunsuzluq olduqda, yəni tərəflərdən biri hədsiz kifir olduqda bu ifadə istehza ilə söylənilir.

DİVARA DIRMAŞMAQ

►Əsəbdən və ya ağrıdan başını itirmək, əzab çəkmək, özünü idarə edə bilməmək.

İfadə qədimlərdə mühasirəyə alınmış şəhərlərin qala divarlarını aşmaq cəhdi ilə bağlı meydana çıxmışdır.

Adətən, qədim şəhərlər müdafiə məqsədilə hündür taxta və ya daş divarlarla əhatə olunurdu. Bu divarlara hücum etmək təhlükəli və çətin idi, çünki hücumçuları yuxarıdan oxla vurur, üstlərinə qaynar qatran və su tökür, iri daşlar atırdılar.

Buna görə də çox böyük təhlükəyə atılmağı ifadə edən «divara dırmaşmaq» frazeoloji birləşməsi təhlükə və cəsarətin son həddini bildirirdi.

Dilimizdə qədim şəhər divarları ilə əlaqədar olan digər ifadələr də vardır; məsələn, «Daş divar arxasında yaşamaq» kimi deyimlər ilkin mənasını saxlayır və özünü təhlükəsizlikdə hiss etməyi bildirir.

DİVARIN DA QULAĞI VAR

►Bir şey barədə danışarkən kimsə eşitməsin deyə çox ehtiyatlı olmağa çağırış kimi işlədilən ifadə.

İfadə ilk dəfə Avropa İntibahının böyük yazıçısı Migel de Servantesin (1547–1616) məşhur «Don Kixot» romanında işlədilmişdir.

Bəzi ehtimallara görə, «Divarın da qulağı var» ifadəsi təxminən eyni vaxtda Lope de Veqanın (1562–1635) «Valensiyalı dul qadın» pyesində də yer almışdır.

Sonrakı dövrlərdə bu ifadə bütün Avropa ədəbiyyatında, XIX əsrin ortalarından isə rus romanlarında geniş işlənmişdir.

Azərbaycan ədəbiyyatında məlum ifadəyə 30-cu illər repressiya dövründən bəhs edən ədəbi nümunələrdə daha çox rast gəlinir.

DOQQUZLUQ GƏLMƏK

►Kimisə aldatmaq, yalan danışmaq, kələk gəlmək, hiylə işlətmək.

İfadə «doqquzlama» adlanan qәdim türk adәtindən yaranıb formalaşmışdır.

Qәdimlәrdә 9 әn uğurlu, xeyirli rәqәm hesab olunurdu. Odur ki mәşhur «doqquzlama» adәti geniş yayılmışdı. Həmin adətə görə, 9 müqәddәs rәqәm olduğundan hәr hansı hәdiyyәnin 9 ədəd (9 әşya) olması zәruri hesab edilirdi.

İndi dә bәzi türk xalqlarında (özbәk, türkmən) hesablama işi (xüsusilә qadınların dilindә) doqquz-doqquz prinsipi üzrә aparılır; mәsәlәn, «iki doqquz (yәni on sәkkiz) çörәk», «üç doqquz (yәni iyirmi yeddi) fәtir» vә s. Habelə dilimizdә «hәftә sәkkiz, mәn doqquz», «adı çıxdı doqquza, enmәz daha sәkkizә», «Allah doqquzunda verdiyini səkkizində almaz» kimi ifadәlәr dә 9 rәqәminin müqəddəsliyi ilә izah oluna bilәr.

XV әsrdә Azәrbaycana gәlmiş İtaliya diplomatı Katerino Zeno öz ölkәsinә Uzun Hәsәnin sarayından göndәrdiyi mәktubda yazmışdı: «İyulun 12-dә yazdığım kimi, bu şöhrәtli hökmdarın yanına Tatar xanının tәntәnәli sәfiri gәlmişdi. Hәdiyyә olaraq hökmdara doqquz qılınc, doqquz qәmә, yәhәr, fәnәr... vә xəz (dәlә, sincab, samur, tülkü... dәrisi) gәtirmişdilər».

Dilimizdə jarqon kimi qəbul edilən bu frazeoloji ifadənin bir sıra başqa variantları – «üçlük kәlmәk», «nömrә gәlmәk» və s. də vardır.

DOQQUZUNCU DALĞA

►Çox böyük tәhlükәni vә ya yüksәliş rәmzini bildirmək üçün işlədilən ifadə.

İfadə dənizdə fırtına zamanı çox qorxunc olan doqquzuncu dalğa ilə bağlıdır.

Buna və bir sıra sirli səbəblərə görə qәdimlәrdә bir sıra xalqlar 9 rәqәmindәn dəhşәtli şәkildә qorxurdular. İvan Ayvazovskinin mәşhur rәsm әsәrindә doqquzuncu dalğa bütün qorxuncluğu vә әzәmәti ilә tәsvir edilmişdir. Müәllifin 1850-ci ildə çәkdiyi «Doqquzuncu dalğa» әsәrindә qәzadan qurtarmış adamların taxta parçalarından möhkәm yapışması, sifətlərində qorxu vә iztirab cizgilәri çox obrazlı verilmişdir.

9 rәqәminin vahimә, qorxu hissi oyatması qәdim zamanlarda bu rәqәmin say sistemindә sonuncu hesab edilmәsi ilә әlaqәdar da izah oluna bilәr. Qədim dünyanın bir sıra xalqlarında say sistemi doqquzdan yuxarı qalxmırdı.

Türk dillәrindәki sayların (rәqәmlәrin) müqəddəsliyini öyrәnәn alimlərin fikrincә, sayların inkişafında üç mәrhәlә olmuşdur: a) beş (vә ya әlli) rәqәminә qәdәr, b) yeddi (vә ya yetmiş) rәqәminə qәdәr, c) doqquz (vә ya doxsan) rәqәminә qәdәr olan saylar. Göstәrirlәr ki, türk dillәrindә onluq say sistemi şumerlәrin təsiri ilә meydana gәlmişdir.

DOLLAR DİPLOMATİYASI

►Kiçik dövlәtlәri iqtisadi cәhәtdәn әsarәt altına almaq vә onları iri xarici banklara və sәnaye kompaniyalarına tabe etmәk siyasәti.

İfadә ilk dəfə onu işlətmiş ABŞ prezidenti Vilyam H.Taftanın adı ilə bağlıdır.

1909–1913-cü illәrdә ABŞ-ın prezidenti olmuş Vilyam Hovard Tafta Latın Amerikası ölkәlәrində ABŞ-ın fəallaşmasını әsaslandırmağa çalışırdı. Onun obrazlı ifadә kimi işlәtdiyi «dollar diplomatiyası» elә bir siyasәti sәciyyәlәndirirdi ki, həmin siyasətdə dollar sanki güllә, mәrmi rolunu oynayırdı. Bazara daxil olan xarici pul və texnologiya tamamilə yeni iqtisadi mühit yaradır, ölkənin xarici kapitaldan, yəni dollardan asılılığını gücləndirirdi.

Ümumiyyətlə, bu frazeoloji birləşmənin ifadə etdiyi mahiyyət odur ki, ABŞ, Böyük Britaniya kimi böyük dövlətlərin xarici siyasәtdә istifadә etdiklәri metod ölkənin iqtisadi vә siyasi mәnafeyini qorumağa xidmət edir.

Analoji yolla düzәlmiş «atom diplomatiyası» ifadәsi atom silahına sahib olan ölkәnin başqa ölkәlәrә tәzyiq siyasәtini sәciyyәlәndirir. Әsasәn, Amerikanın xarici siyasәt metodunu әks etdirәn bu ifadә 1945-ci ildәn tətbiq olunmağa başlamışdır. ABŞ-ın 1945-ci il avqustun 6-da Xirosimaya, avqustun 9-da isə Naqasakiyә atom bombası atmasından sonra ifadə həmin hadisәlərə bir işarә kimi işlәdilir.

Son illərdə mətbuatda «kürü diplomatiyası» birləşməsinə də rast gəlinir.

DOMİNO PRİNSİPİ

►Hər hansı faktorun təsiri ilə ilk elementdə baş verən müəyyən hadisə və prosesin zəncirvarı şəkildə başqalarına da yayıldığını bildirən ifadə.

İfadə domino daşlarının bir-birinə yaxın və ardıcıl dik düzülüşü zamanı ilk daşı yıxdıqdan sonra yaranmış vəziyyətdən götürülmüşdür.

Domino daşları bir-birinin yanında durursa, onlardan birincisini tərpətmək kifayətdir ki, digər daşlar da zəncirvarı şəkildə dağılsın. Maraqlıdır ki, hətta uzun domino zəncirləri də bu halda dağılır. Belə hərəkət onunla izah olunur ki, hər düşmə üçün lazım olan enerji hər büdrəmədə ötürülən enerjidən daha azdır. Buna baxmayaraq həmin enerji zəncirvarı reaksiyanın sonadək getməsinə kifayət edir.

Domino prinsipi o deməkdir ki, zəncirin ilk elementində kiçik dəyişiklik sonrakı qonşu elementlərdə də özünü göstərir, onlar da, öz növbəsində, daha sonra gələnlərə təsir göstərir və bu, xətti ardıcıllıqla davam edir. Bir qayda olaraq, arasında kiçik vaxt fərqi olan hadisələrin ardıcıllığı haqda danışırlar. Termin həm həqiqi mənada (ardıcıl müşahidə olunan hadisələrin), hadisələr arasında şərti əlaqə olduqda, həm də metafora kimi daha çətin sistemlər üçün işlədilə bilər.

İfadə bəzən «Domino effekti» şəklində də işlədilir.

DOSTUN ATDIĞI KƏSƏK DAŞDAN BƏRK İNCİDƏR

►«Dost hesab edib güvənilən yaxın adamın elədiyi pislik daha ağrılıdır» mənasında işlədilən ifadə.

İfadə xalq arasında yayılmış bir rəvayətlə bağlı yaranmışdır.

Nəql olunur ki, bir şair ölkədəki ədalətsizliyi, şahın və əyanların zülmünü tənqid edən mübariz şeirlər yazırmış. Bundan xəbər tutan padşah şairi həbs etdirir. Bazar günü meydan qurub şairi əl-qolu bağlı halda buraya gətirtdirib dirəyə bağlatdırır və onu daşqalaq etmək əmrini verir.

Əyanlar padşaha yaltaqlıq edərək iri-iri daşları götürüb şairə atırlar. Daşların zərbəsindən şairin bədəni, başı yaralanıb al-qana boyanır. O bütün bu ağrı və əzablara dözərək səsini belə çıxarmır.

Əyanların içərisində şairin çox yaxın bir dostu da var imiş. Şahın qorxusundan daş atmaqdan boyun qaçırmağa cürət etməyən bu «dost» bir tərəfdən də şairi incitməkdən xəcalət çəkir. Buna görə yerdən kiçik bir kəsək parçasını tapıb şairə tullayır. Kəsək şairə dəyərkən o, ucadan nalə çəkib çığırır. Bayaqdan bu mənzərəni müşahidə edən şah və vəzir şairin hərəkətinə təəccüb edirlər. Şah onun qollarını açıb hüzuruna gətirilməsini əmr edir.

İri-iri daşlara dözüb kiçik bir kəsək parçasının təsirindən belə ah-fəryad etməyinin səbəbini soruşur.

Şair cavabında deyir ki, o iri-iri daşları atan düşmənlərdir, buna görə də onların daşları məni ancaq cismən incidirdi. Bu kiçik kəsəyi atan isə dostdur, ona görə məni ruhən incidir.

DÖRDQIÇLI OLARDIN

►Təhlükə yarandıqda canını qurtarmaq üçün sürətlə qaçmağın vacibliyini vurğulamaq məqsədilə işlədilən ifadə.

İfadə Molla Nəsrəddinlə bağlı lətifədən qaynaqlanır.

Günlərin birində bir nəfər Teymurləngə bir qaz gətirir. Qazı bişirib verirlər Mollaya ki, hökmdarın hüzuruna aparsın. Molla nəfsini saxlaya bilməyib yolda qazın bir budunu yeyir. Teymurləng qazın yoxa çıxan budunu xəbər alanda Molla əhvalını pozmadan qazların elə birqıçlı olduğunu söyləyir. Şah nə illah edirsə, Molla dediyinin üstündə durur. Nəhayət, pəncərədən həyətdə bir ayağı üzərində dayanaraq günəşlənən bir dəstə qazı görən Molla:

– Qibleyi-aləm, baxın, qazlar hamısı birqıçlıdır! – deyir.

Bərk qəzəblənən Teymurləng ox-yayını əlinə alaraq qaz dəstəsinə bir ox atır. Bu zaman qazlar qaçır. Şah deyir:

– Bəs deyirdin qazlar birqıçlıdır?

Molla Nəsrəddin halını pozmadan belə cavab verir:

– Sənin onlara atdığın oxu mən sənə atsaydım, sən lap dördqıçlı qaçardın…

Dilimizdə bu ifadəyə mənaca yaxın olan «Asta qaçan namərddir», «Dabanına tüpürüb qaçmaq» deyimləri də işlədilir.

DÖRDÜNCÜ HAKİMİYYƏT

►Mətbuata, kütləvi informasiya vasitələrinə verilən məcazi ad.

İfadəni ilk dəfə ingilis filosofu, publisisti və siyasi xadimi Edmund Berk (1729–1797) işlətmişdir.

E.Berk bu ifadəni parlamentdə iclasları izləyən və real hakimiyyəti olan din xadimləri, aristokratlar və burjuaziya nümayəndələrindən fərqli olaraq heç bir rəsmi səlahiyyəti olmayan, yalnız iclasları müşahidə edərək hesabat yazmaqla kifayətlənən reportyorların oturduğu qalereyaya aid etmişdir. O həmin ifadəni 1776-cı ildə yazdığı bir məqaləsində ilk dəfə «dördüncü zümrə» (təbəqə) şəklində işlətmişdir.

İfadənin məşhurlaşması daha çox onun məna çalarını genişləndirmiş Şotlandiya tarixçisi və publisisti Tomas K.Makoleyin (1795–1881) adı ilə bağlıdır. O, «Edinburq revyü» jurnalında çap etdirdiyi «Hallamın əsas qanunlarının tarixi» adlı məqaləsində (1828) qeyd etmişdir ki, parlamentdə «reportyorların əyləşdiyi dördüncü qalereya artıq bizim krallığın dördüncü təbəqəsinə çevrilir». XIX əsrin sonlarında Amerika jurnalistləri ifadəni bir qədər də dəyişərək «hakimiyyətin dördüncü qolu» formasına salmış və ona tamamilə başqa məna vermişlər: prezident administrasiyasından heç bir asılılığı olmayan, lakin ictimai həyatda nüfuzlu bir güc kimi hökumətin fəaliyyətini tənqid etmək haqqı qazanmış müstəqil ictimai institut.

Mətbuata «müstəqil güc» mənasını verən «dördüncü hakimiyyət» ifadəsi özündə real səlahiyyətləri olan qanunverici, icraedici və məhkəmə hakimiyyəti üzərində KİV-in cəmiyyət adından ictimai nəzarətçi rolunu ehtiva edir. Təbii ki, belə həqiqi ictimai nəzarət funksiyasını yalnız demokratik şəraitdə reallaşdıra bilir.

Müasir dövrdə mətbuata münasibətdə «zəngli saat», «yeddinci hakimiyyət», «keşikçi köpəyi», «demokratiyanın dördüncü dayağı», «xalqın səsi» və s. ifadələr də işlədilir.

DÖVLƏT İÇİNDƏ DÖVLƏT

►Ümumi qaydalara tabe olmayan vә ya olmaq istәmәyәn, bir növ, itaətsizlik göstərən şәxs, qrup və ya təşkilatlara münasibətdə işlәdilən ifadə.

İfadə Fransa yazıçısı Aqrippa d’Obinyenin әsәrlәrindәn qaynaqlanır.

Rus dili vasitəsilə leksikonumuza keçmiş bu ifadә, әslindә, orta әsrlәrdә Fransada yaranmış vә sonralar bir sıra dillәrә tәrcümә olunmuşdur. Bu sözlәri XVI–XVII әsrlәrdә yaşamış Fransa yazıçısı Aqrippa d’Obinyen ilk dәfә öz әsәrlәrindә işlətmişdir. O hәmin ifadәni әn әvvәl 1610–1620-ci illәr arasında çap olunmuş «Kralların vә tәbәәlәrin vәzifәsi һaqqında» kitabında işlәtmişdir. Müәllif islahatçıların tәlәblәrini sadalayandan sonra yazmışdı: «Bütün bunlar dövlәt içində dövlәt adlandırıla bilәr». XVII әsr Fransa yazıçıları bu ifadәni tez-tez tәkrarlayırdılar.

Bəzən də «dövlətdə dövlət», «hökumәt içәrisindә hökumәt» vә s. şəkillərdə işlәnir. Bu ifadələr də mahiyyət etibarilə mövcud hökumətin siyasətini qəbul etməyən, fərqli fikir, düşüncə və azad iradə nümayiş etdirənlərə aid olunur.

DÖVLƏT QUŞU

►Xoşbәxtliyə, səadәtə qovuşmağın, uğur qazanmağın rəmzi kimi işlədilən ifadə.

İfadə xalq arasında Humay quşu ilə bağlı yaranmış mistik təsəvvürlərdən qaynaqlanır.

El arasında «cәnnәt quşu», «sәadәt quşu» da adlandırılan Humay quşu Böyük Okean adalarında vә Yәməndә yaşayan, zahirən bayquşa oxşasa da, iri vә gözәl gözlәri olan, parlaq tükü ilә ondan fәrqlәnәn, uca dağlarda yaşayan vəhşi quşdur.

Xalq tәsәvvüründә vә әdәbiyyatında olan inanca görə, çox yüksәkdәn uçan bu quşun kölgәsi kimin üzәrinə düşәrsә vә ya özü kimin başına qonarsa, onu padşah seçərmişlər. Elә buna görә dә o, dövlәt və ya sәadәt quşu adlandırılmışdır.

«Başına dövlәt quşu qonub» ifadəsi də bundan qaynaqlanır.

DÖVLƏT – MƏN ÖZÜMƏM

►Özündәnrazı, özünü cәmiyyәtdәn yüksəkdə sayan, rəhbәr mövqedә olub özbaşınalıq edәn təkəbbürlü adamları sәciyyәlәndirmәk üçün işlәdilən ifadə.

İfadәnin Fransa kralı XIV Lüdovikdən (1643–1715) qaynaqlandığı iddia edilir.

1655-ci ildә zadәganlar, şәhәrlilәr vә ruhanilәrdәn ibarәt Fransa parlamentinin iclasında XIV Lüdovikdәn xahiş edilmişdi ki, o öz siyasәtini dәyişsin. «Nә üçün?» deyә kral tәәccüb etmişdi. «Çünki bu siyasәt dövlәtin siyasәtinә ziddir» cavabını eşitdikdə kral: «Dövlәt – mәn özümәm» cavabını vermişdi. Parlament dә әlahәzrәtin iradәsi ilә hesablaşmağa mәcbur olmuşdu. Tәdqiqatçıların bәzilәri XIV Lüdovikin bu ifadәni işlətdiyinə şübhә edirlәr. Lakin burası var ki, Fransa kralları hәmişә özlәrini belә təkəbbürlü aparmış, özlәri barәdә yüksәk fikirdә olmuşlar. Hәm dә mәşhur Fransa yazıçısı Aleksandr Düma özünün «Üç muşketyor haqqında» trilogiyasının üçüncü hissәsi olan «Vikont de Brajelon vә ya on il sonra» romanında kral XIV Lüdovikin nitqindә hәmin ifadәni olduğu kimi işlәtmişdir.

Başqa bir fikrә görә, «Dövlәt – mәn özümәm» ifadəsini ilk dәfә ingilis kraliçası I Yelizaveta (1558–1603) işlәtmişdir.