Məsəllər, deyimlər

UÇAN HOLLAND

►Daim hərəkətdə olan, dinclik bilməyən, narahat, əsəbi, həmişə tələsən adam haqqında işlədilən ifadə.

İfadə orta əsrlərdə inadkar gəmi kapitanı olmuş van der Dekken haqqındakı əfsanədən yaranaraq yayılmışdır.

Əfsanədə deyilir ki, Hindistandan qayıdarkən təkəbbürlü, inadkar və lovğa kapitan hətta həyatı bahasına olsa belə, fırtına vaxtı gəmini qayalara çırpmadan təhlükəli Ümid burnundan keçirəcəyinə söz verir. Lakin yersiz inadına və lovğalığına görə tale onu cəzalandırır. Rəvayətə görə, kapitanın ruhu və onun kabus gəmisi o vaxtdan bəri hələ də dənizdə üzür. Onu öz yolunda görmək dənizçilər üçün pis əlamət hesab edilir.

Bu əfsanənin tarixi əsasını isə portuqal dənizçisi Vasko da Qamanın 1497-ci ildə Afrikanın cənub burnu – Ümid burnuna çatması, onu əvvəlcə Fırtına burnu adlandırması təşkil edirdi. Hollandiya Niderland dövlətinin tərkibində əyalətdir, Niderlandı bəzən qeyri-rəsmi olaraq Hollandiya adlandırırlar, ifadənin adı da buradan qaynaqlanır.

Yerini tez-tez dəyişən, sərgərdan insanları obrazlı olaraq «uçan hollandlar» adlandırırlar. İfadə alman dilində «der fliegende Hollander» şəklində işlənir.

Alman və digər müasir Avropa dillərində bu ifadə R.Vaqnerin «Uçan holland» operası sayəsində məşhurlaşmışdır.

ULDUZU BARIŞMAQ

►Bir-birini anlamaq, başa düşmәk, qarşılıqlı hisslər yaşamaq, bir-birini ürәkdәn sevmәk.

Bu ifadə göy cisimləri ilə insan taleləri arasında hansısa əlaqənin olması haqqında yanlış təsəvvürlərdən yaranmışdır.

Orta әsrlәrdә geniş yayılmış yalançı münəccim «elminә» görә, Yerdәki bütün varlıqların vә o cümlәdәn dә insanların hәyatı, mәnәviyyatı, istәk vә arzuları göydәki ulduzlardan vә bu ulduzların «davranışından» asılıdır. Odur ki bu «elm» ulduzların vәziyyәtinә әsasәn guya insanların taleyini әvvәlcәdәn müәyyәnlәşdirә bilirdi.

Qədim astrologiya elminә görә, insan vә heyvanlar, bitki vә minerallar bu ulduzlarla әlaqәdar olub onların tәsiri altındadır, hәr birinin rәngi vә xüsusiyyәtlәri başqalarından fәrqlәnәn ulduzlar Yer üzәrindәki bütün varlıqların hissiyyatına, tәbiәtinә, sağlamlığına, davranışına tәsir göstәrir, hәr bir şәxs dә müәyyәn bir ulduzun tәsiri ilә doğulur, yaşayır vә bu tәsirlә әlaqәdar xoşbәxt vә ya bәdbәxt, yaxşı və ya pis adam olur vә s.

Dilimizdəki «ulduzu parlamaq», «ulduzu üzünә gülmәk», «ulduzu xoşbәxt olmaq» vә s. ifadәlәr də obrazlı şәkildә «sәadәtә çatmaq», «xoşbәxt olmaq» mәnalarında işlәnir.

ULDUZU PARLAMAQ

►Həyat üzünə gülmək, bəxti gətirmək, ciddi uğur qazanmaq, həyatı ciddi şəkildə dəyişmək, birdən-birə işləri yaxşı getmək.

İfadə məşhur Avstriya yazıçısı Stefan Sveyqin (1881–1942) «Bəşəriyyətin ulduzunun parladığı an» (1927) əsərindən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Böyük yazıçı novellalardan ibarət həmin əsərinə müəllif olaraq yazdığı girişdə qeyd edirdi ki, bəşər tarixindən və insanların taleyindən milyonlarla boş saatlar axıb keçir, amma bu saatlardan tək bircəciyi – ulduz kimi parlayaraq illəri və əsrləri işıqlandıran AN yadda qalır və əbədi tarixə çevrilir. S.Sveyq izah edir ki, məhz bu saatda parlayan ulduz qaranlıqlara parlaq işıq saçaraq bəşəriyyətin gedəcəyi yolu işıqlandırır.

Dilimizdə «xoşbəxt ulduz altında doğulmaq», «ulduzları barışmaq», «ulduz xəstəliyi», «ulduzu sönmək» və s. ifadələr də işlənməkdədir.

UN OLANDA YAĞ OLMUR

►«Hər şeyi eyni vaxtda tapıb bir yerə toplamaq olmur» mənasında işlədilən deyim.

İfadə Molla Nəsrəddinin bir lətifəsindən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Bir dəfə qonşular arasında söz halva hazırlamaqdan düşəndə Molla Nəsrəddin dərdlənib qəmli-qəmli ah çəkir. Səbəbini soruşanda deyir ki, neçə illərdir mən hazırlaşıram halva bişirməyə, ancaq indiyə kimi baş tutmur. Səbəbi də odur ki Allahın unu olanda yağ olmur, yağım olanda da un tapa bilmirəm.

Yanındakılar onun fərsizliyinə gülür və belə asan işin niyə illər uzunu baş tutmadığından heyrətlənirlər:

– Necə olub ki, bu vaxtacan yağla unu bir yerdə tapa bilməmisən? – deyə soruşurlar.

– İş orasındadır ki, yağla un tapılanda da mən özüm olmamışam, – deyə Molla cavab verir.