Məsəllər, deyimlər

RƏHMƏT DÜZƏNƏ, LƏNƏT POZANA

►Yaxşılıq edən insanın hər zaman rəğbətlə, pislik edən insanın isə lənətlə xatırlandığını bildirən ifadə.

İfadə xalq arasında yayılmış ibrətamiz bir rəvayətdən qaynaqlanır.

Rəvayətə görə, Yer üzündə suyun sel olub insanlara fəlakət gətirdiyi, odun isə meşələri, elləri yaxıb qovurduğu bir zamanlarda məskənlərindən, yurd-yuvalarından didərgin düşən insanlar əl açıb Allaha dua edirlər. Ondan imdad diləyirlər. Hər zaman məzlumun imdadına yetən Tanrının hökmü ilə insanların harayına çatmaq üçün Yer üzünə vicdan nazil olur. Vicdan təbiət qüvvələrinə onların öz güclərini xeyir yolunda necə sərf edəcəklərini başa salır. Yollarını azmış od və suya haqq yolunu göstərir. Onlara yaradılışlarının əsl məqsədini, dünyaya gələnin yaratmalı olduğunu xatırladır.

O gündən od, su və vicdan yoldaş olurlar. Əl-ələ verib dünyanı dolaşırlar. Səhralara su verirlər, şaxtalı-boranlı diyarlara istilik gətirirlər. Bütün dünyanı sevinclə doldururlar. İnsanlar məskənlərinə qayıdırlar. Odun ətrafında toplaşırlar. Müdrik qocaların səsi eşidilir:

– Rəhmət düzənə, lənət pozana.

RİSKƏ GETMƏK

►Heç nədən qorxmamaq, bütün təhlükələri göz önünə alaraq son dərəcə cəsarətli hərəkət etmək.

İfadənin Fransada kart oyunu ilə bağlı yarandığı ehtimal edilir.

Bu ehtimallar daha çox fransız dilində «riskə getmək» mənasını bildirən «va banque» (bankın hamısına getmək) sözünə əsaslanır. Kart oyununun iştirakçıları ortada olan bütün pulları udmaq istəyəndə bu sözü işlədirdilər.

Çox zaman belə addım atmağa qərar verərkən onlar kartların uğurlu sıralanmasına ümid edir və bununla da böyük riskə gedirdilər. Zamanla «banka getmək» ifadəsi daha geniş məna aldı və çətin, riskli məsələlərin həllinə görə mübarizə aparan insanlara aid edilməyə başladı. Əvvəlcə oyunçular arasında yaranan «bank» sözü bizim dilimizə keçmişdir. Daha sonra isə «getmək» sözü ilə işlənməyə başlamışdır.

Dilimizdə bu frazeoloji birləşmə ilə oxşar mənaya malik olan «odla oynamaq», «risk – xeyirxah əməldir» kimi ifadələr də işlədilir.

ROMA XİYARI

►Bir şeyin həddindən artıq və mənasız yerə şişirdildiyini bildirən ifadə.

İfadədəki «Roma» sözünə baxmayaraq o, rus ədəbiyyatından qaynaqlanır.

İlk dəfə böyük rus şairi İ.A.Krılovun «Yalançı» adlı təmsilində işlədilən bu ifadə sonradan danışıq dilinə keçərək yayılmışdır. Burada uzaq səfərdən qayıdan zadəganın harada olduğundan və nə gördüyündən, bütün bunların şişirdilməsindən, bunlarla bağlı lovğalanmasından söhbət gedir.

Əsərin qəhrəmanı xeyli yalanlar söyləyir və hətta Romada dağ boyda xiyar gördüyünü deyir ki, bu da hamının gülüşünə səbəb olur. O zamandan kimsə bir şeyi şişirdəndə «deyəsən, Roma xiyarından danışır» ifadəsi ilə münasibət bildirirdilər.

Təmsilin əsasında rus danışıq dilində lovğalar və yalançılar haqqında zərbi-məsəl kimi «Roma xiyarı haqqında nağılı izah etmək yaxşıdır» ifadəsi də ortaya çıxmışdı.

RUBİKONU KEÇMƏK

►İşin, fəaliyyətin davam etdirilməsi ciddi təhlükə yaratsa belə, onu dayandırmağın mümkünsüzlüyünü vurğulayan ifadə.

İfadə böyük Roma imperatoru Yuli Sezara məxsusdur.

Eramızdan əvvəl I əsrin ortalarında Qalliyada canişin olan Qay Yuli Sezar Romaya yürüş edib Pompeyi devirmək və bu şəhərdə hakimiyyəti ələ almaq qərarına gəlir. Sezar öz legionerləri ilə Qalliyanı Romadan ayıran Rubikon çayının sahilinə gəlir.

Rubikonu keçmək Romaya qarşı üsyan demək idi. Odur ki Sezar burada bir qədər tərəddüd edir və çay sahilində düşərgə salır. Nəhayət, o, qoşununa «İrəli!» əmri verir. Rubikon çayını keçdikdən sonra Sezar əsgərlərə üz tutub deyir: «Rubikonu keçdik. Artıq geriyə yol yoxdur». İndi bir çox Avropa xalqlarının dillərində «Geriyə yol yoxdur» ifadəsi ilə yanaşı, «Rubikonu keçdik» ifadəsi də işlədilir. Bu iki ifadə eyni məna bildirir.

Bəzən bir işin, hansısa fəaliyyətin davam etdirilməsi riskli və təhlükəli olur, lakin həmin işin dayandırılması isə tam məğlubiyyət vəd edir. Bax həmin ifadə məhz belə məqamlarda işlədilir.

RUZUNU VERƏN ALLAHDIR

►«Allah dolanmaq üçün hər kəsə bir yol göstərir, ondan bəhrələnmək üçün ağıl işlədə bilmirsə, bu, insanın öz fərsizliyindəndir» mənasında işlədilən ifadə.

İfadə xalq arasında yayılmış bir maraqlı rəvayətlə bağlıdır.

Rəvayətdə deyilir ki, keçmiş zamanlarda var-dövləti iki öküz və bir cütdən ibarət olan, ailəsini halal zəhmətlə dolandıran bir əkinçi varmış. Kişi inanırmış ki, öz əlinin bəhrəsi ilə güzəranını yaxşılaşdıracaq, amma illər keçsə də, dolanışığı düzəlmir. Nəhayət, bir gün kişi qərara gəlir ki, gedib Allah-taalaya şikayət etsin, ondan ruzu istəsin.

Bu niyyətlə evdən çıxan əkinçinin başına yolda müxtəlif hadisələr gəlir. Əvvəlcə yaxşı becərilmiş zəminin kənarında bir əkinçi ilə rastlaşır. Əkinçi onun niyyətini bildikdən sonra nəql eləyir ki, bəs hər dəfə taxılı becərib qulluq edir, biçin vaxtı yetişəndə isə tarla od tutub alışır. Xahiş edir ki, bunun səbəbini Allahdan soruşsun. Sonra kişini tutub padşahın hüzuruna gətirirlər, əhvalatı biləndən sonra padşah onu buraxdırır və deyir ki, mənim də dərdimi Allaha çatdır, söylə ki, niyə mən bu qədər varlı və güclü olduğum halda həmişə davada düşmənə basılıram. Şahın adamları kişini sərhəddən o üzə ötürəndə bir canavarla qarşılaşır. Canavar da kişidən «Allah mənə yem göndərsin» xahişini edir.

Kişi yoluna davam edir. Birdən göy guruldayır, şimşək şaqqıldayır, qeybdən gələn bir səs ondan kimi axtardığını soruşur. Kişi səcdə edib Allahı görmək istədiyini, ondan özünə ruzu diləyəcəyini bildirir. Səs ona Allahın özü olduğunu və artıq ruzusunu verdiyini söyləyir. Kişi yolda qarşılaşdıqlarının da dərdlərinə çarə istəyir. Səs deyir: «Əkinçinin tarlasının ortasında qızıl basdırılıb, yanğını onun qığılcımları törədir, qazıb çıxarsın. Padşah qızdır, ərə getsə, qoşunu basılmayacaq, canavara isə ağılsız insanları yem kimi verirəm».

Kişi şükür edib yola düzəlir. Əkinçinin yanına gəlib dərdinin çarəsini ərz edir. Birlikdə qızıl küpünü qazıb çıxardırlar. Sonra isə taxılları biçirlər. Əkinçi qızılları tən yarı bölməyi təklif edir. Kişi imtina edib deyir ki, Tanrı onun da ruzusunu verib və yola davam edir.

Gəlib çıxır padşahın hüzuruna. Ona qız olduğunu, ərə getsə, qoşunun daha məğlub olmayacağını deyir. Padşah sirri bildiyi üçün ona evlənməyi və ailəsini də gətirib onun ölkəsində yaşamağı təklif edir. Kişi isə razı olmur.

Evinə çatanda yenə qarşısında bir qaraltı peyda olub canavara çevrilir. Canavar onu yeyəcəyini bildirir. Kişi təəccüblə niyə belə etdiyini soruşur. Canavar isə belə cavab verir:

– Ona görə ki ağılsızsan. Yoxsa qızılları bölərdin, ya da padşahı alardın. Allah sənin ruzunu verdi, amma sən qanmadın.