Məsəllər, deyimlər

LAKMUS KAĞIZI

►Hər hansı əşya, obyekt, proses və ya sistemin əsas əlamət və keyfiyyətlərini əks etdirməyə imkan verən bir şey.

İfadə dəniz şibyələrindən hasil edilən, turşuların təsiriylə kağıza qırmızı rəng verən, qələvilərin təsiriylə isə həmin kağızı göyərdən boyayıcı maddənin – lakmusun adından götürülmüşdür.

Hərfi mənada lakmus − qələvi və turşularda reaktiv qismində işlədilən, əsasən, turşuluğun indikatoru kimi istifadə olunan lakmus məhlulu hopdurulmuş süzgəc kağızıdır. İfadənin məcazlaşması da məhz həmin kağızın turşuluğu bir indikator kimi özündə əks etdirməsi ilə bağlı yaranmışdır.

Lakmus maddəsindən ilk dəfə ispan həkimi və kimyaçısı Arnoldus de Villanova təxminən 1300-cü ildə kimyəvi reagent və digər maddələrin indikatoru kimi istifadə etmişdir. XVI əsrdən başlayaraq Hollandiyada dəniz şibyələrindən (daha çox kəvərə oxşayan göyərtidən) sənaye üsulu ilə mavi lakmus hazırlanmağa və ixrac edilməyə başlandı. 1704-cü ildən həmin indikator holland dilindən götürülmüş indiki «lakmus» (sıyıq halına gətirilmiş şibyə məhlulu) adını aldı. Əvvəllər lakmusu, əsasən, mineral suların tədqiqi zamanı istifadə edirdilər, amma sonradan onunla kimyaçılar da maraqlanmağa başladılar.

İfadə daha çox bir şeyin indikator, göstərici olduğunu bildirmək üçün işlədilir.

LAQQIRTI VURMAQ

►Boş, mənasız, predmetsiz və uzun-uzadı söhbət etmək, deyib-gülmək, vaxt keçirmək üçün nədənsə danışmaq.

İfadənin təqlidi səslər çıxaran qədim musiqi alətlərinin adından qaynaqlandığı ehtimal edilir.

Bir çox tәdqiqatçı-alimlər belə güman edirlər ki, «laqqırtı» sözü әvvәlcә sәsi (təqlid) vә bu sәsi çıxaran predmeti, sonralar isә metaforik şәkildә işlәnmәklә nitqi müşayiәt edәn sәsi vә nәhayәt, sözün özünü bildirmişdir.

Prof. M.Adilova görə, «laqqırtı» sözü «laqquti» adlanan musiqi aləti ilə bağlıdır. Azәrbaycan xalq mahnılarını vә oyun havalarını tәdqiq edәn Ә.İsazadә və N.Mәmmәdov yazırlar ki, Azərbaycanın cənub bölgələrində yayılmış bu zәrb aləti tәbil kimi içәridәn yonulmuş müxtәlifölçülü iki tirdәn ibarәtdir. Bu alәt iki çubuqla onun yuxarı hissәsinә vurulan zәrbәlәrlə sәslәndirilir. Palıd ağacından hazırlanmış bu zәrb alәtindә sәsin yüksәkliyi tirlәrin hәcmi vә yuxarı qatların enindәn dә asılı olur. Laqquti quruluşuna görә qәdim musiqi alәtinә daxildir.

Bәzi mәişət mahnılarının indi dә yalnız zәrb alәtlәrinin müşayiәti ilә ifa edilmәsi, tәbil, dәf, laqquti kimi alәtlәrin hәmin zonada zәrb alәtlәrinin qәdim tarixә malik olmasını göstәrmәklә yanaşı, onların qarşılıqlı әlaqәsini dә izlәmәyә imkan verir». Görünür, A.A.Bakıxanovun bir şeirində deyilən «boş laqqırtı nәyә lazım, xoş gәlsә dә hәr avaz...» misrası təsadüfən yaranmayıb.

«Laqqırtı» sözünün mənşəyini başqa bir çalğı alәti – laxqutu ilə də əlaqələndirənlər var. Laxqutu taxta zәrb alәtidir, içәrisindә xüsusi oyuqlar (bunlara rezonans oyuqları da deyilir) açılmış iki düzbucaqlı taxtadan ibarətdir. Onların xarici görünüşü sadәdir. Bu taxtaları nazik çubuqlarla döyәclәdikdә kifayәt qәdәr güclü sәslәr alınır.

LEYLİYƏ MƏCNUNUN GÖZÜ İLƏ BAXIN

►Zahirən o qədər də gözəl olmayan birisinə vurulmuş adam haqqında söhbət getdikdə və ya həmin adamın məzəmmət edilməsinə etiraz olaraq işlədilən ifadə.

Məsəl Şərqdə geniş yayılmış məşhur eşq dastanında Məcnunun dilindən deyilmiş eyni fikirlə əlaqədardır.

Ərəb padşahlarından birinə dərin bilik və fövqəladə bəlağət qabiliyyətinə malik olan Məcnunun Leyli adlı qıza aşiq olaraq başını itirib dağa-daşa düşdüyünü xəbər verirlər. Şah əmr edir ki, Məcnunu onun yanına gətirsinlər.

Ertəsi gün Məcnunu padşahın sarayına gətirirlər. Şah ondan insanları tərk edib səhrada, heyvanların arasında yaşamasının səbəbini soruşur. Məcnun deyir:

− Siz qəlbimi o qıza verdiyim üçün məni qınamayın. Ağlımı başımdan aparacaq dərəcədə gözəl olduğu üçün əvvəlcə onu qınayın.

Padşah bu sözləri eşidib Leylini yanına gətirmələrini əmr edir. Lakin zahirən o qədər də yaraşıqlı olmayan, xüsusi gözəlliyi ilə seçilməyən Leylini gördükdə bu qarabəniz, arıq qıza Məcnunun belə dərin məhəbbətlə aşiq olduğuna təəccüb edir! Məcnun padşahın baxışlarından vermək istədiyi sualı duyub deyir:

− Qibleyi-aləm, siz ona öz nəzərinizlə deyil, Məcnunun gözü ilə baxın, onda mənim aşiqliyimin səbəbini başa düşərsiniz.

LİNÇ MƏHKƏMƏSİ

►Adamların məhkəməsiz, qanunsuz olaraq vәhşicәsinә, qәddarlıqla, amansız şәkildә cәzalandırılması, sorğu-sual edilmədən barələrində hökm çıxarılması haqqında işlədilən ifadə.

İfadə ABŞ-da Linç soyadlı şəxsin özbaşına, guya ədalət məhkəməsi quraraq insanları qəddarlıqla cəzalandırması ilə bağlı yaranmışdır.

Bəziləri bunun kökünün XVIII əsrə gedib çıxdığını hesab edirlər. Belə ədalət məhkəmələrinin əsasını qoyan isə Virciniya sakini Vilyam Linç sayılır. O, qonşularından ibarət qeyri-rəsmi «polis» yaradaraq qanundan qaçan «günahkarları» cəzalandırırdı (bir çoxları belə dəstələrin yaradılmasını Virciniyanın başqa bir sakini Çarlz Linçin adına çıxırlar). Linç mәhkәmәsinә mәruz qalan adamlar döyülür, şikәst edilir, asılır, yaxud diri-diri yandırılırdı.

Sözlərin etimologiyasını araşdırmış Ayzek Azimov bu ifadənin etimologiyasını mədəni dünyanın illər ərzində formalaşdırdığı ədalət sisteminin mükəmməl olmadığı vaxtlarla əlaqələndirir. Təbii ki, belə hallar təqsirləndirilən şəxs tərəfindən törədildiyi iddia edilən cinayət hamıda qəzəb oyadanda (məsələn: Vəhşi Qərbdə at oğurluğu kimi) və ya günahkar şəxs əhalinin «qeyri-populyar» qrupuna (məsələn: zənci) mənsub olanda baş verirdi. Kütlə tərəfindən bu cür ədalət məhkəmələrinin qurulması Birləşmiş Ştatlarda (əsasən, cənubda) hətta XX əsrdə belə geniş yayılmışdı.

Başqa bir mənbə – «Deyli-teleqraf» qәzeti iddia edir ki, «Linç mәhkәmәsi» ifadәsinin tarixi daha qәdimdәn – XV әsrdәn başlanır və İngiltәrәdəki Holuey şәhәrinin meri olmuş Linçin adı ilə bağlıdır. Həmin mer İspaniyadan öz dostunun oğlunu qonaq çağırmışdı. Bu qonaq bir qız üstә merin oğlu ilә dalaşmış vә öldürülmüşdü. Bu cinayәtinә görә mer öz oğlunun asılması barədə әmr vermiş və işin icrasına heç kәs cәsarәt etmәdiyi üçün özü kəndiri qatilin boğazına keçirmişdi.

LOĞMAN DA GƏLSƏ...

►Adətən, vəziyyəti ağır və ümidsiz olan xəstəyə münasibətdə işlədilən ifadə.

İfadə Şərqin məşhur həkim obrazı, bütün xəstəlikləri müalicə edən qüdrәtli Loğmanın adı ilə bağlı yaranmışdır.

Şərq folklorunda Loğman həmişə hikmət, fəlsəfə, dərin bilik, ən böyük təbib rəmzi kimi göstərilir. Onun haqqında çoxlu rәvayәtlәr yayılmışdır ki, bunlar çox zaman Qәrbdә Ezop haqqındakı rәvayәtlәri xatırladır. Ona görә dә bәzi tәdqiqatçılar Loğmanı Ezopla eynilәşdirirlәr.

«Quran»da Loğmanın adı bir neçә dәfә çәkilir. Müsәlman müәlliflәrin fikrincә, Loğman guya Bauranın oğlu olub min il yaşamışdı. Rəvayətə görə, Allaһ ona müdriklik, ya peyğәmbәrlikdәn birini seçmәyi tәklif etdikdә o, müdrikliyə üstünlük vermişdi. Davud peyğәmbәrin dövrünә qәdәr yaşayıb müdrikliyi dә ondan öyrәnmişdi.

Buna görə də kamil, bilikli, təcrübəli həkimləri Loğmana oxşadırlar. Lakin Loğman adı bir rəmz kimi təkcə mahir həkimliyi deyil, ümumiyyətlə, bilikli, hərtərəfli elmli olmağı bildirir; məsələn, çox ağıllı adamlar haqqında «kişi lap Loğmandır» deyirlər. «Çarәsiz dәrdә Loğman da acizdir» atalar sözü də var.

İfadə el arasında tam şəkildə belə işlədilir: «Loğman da gəlsə, sağalan deyil».