Məsəllər, deyimlər

ÖKÜZ ÖLDÜ, ORTAQ AYRILDI

►Adәtən, bir şәxs ölәndәn sonra onun qoһumları arasında soyuqluq yarandıqda, get-gәl kәsildikdә işlədilən ifadə.

İfadə qədim dövrlərdə əkin-biçin işlərində şərikli təsərrüfat qurmaq qaydası ilə bağlı yaranmışdır.

Keçmişlərdə torpağın yaxşı şumlanması üçün xışa iki öküz qoşulurdu. Bəzən bir öküzü olan adamla bir öküzü olan başqa bir ailə (təsərrüfat) şərik işləməyə məcbur olurdu. Yəni iki ailә birlәşәrәk xışın qoşqu qüvvәsini әmәlә gәtirirdi. Tarixçi-etnoqraf professor Qəmərşah Cavadov yazırdı ki, bu əmәk birləşmәsi xalq arasında «ortaqlıq» vә ya «taybir olmaq» adlanırdı. Ortaq, şərik olmaq üçün bir baş öküzün olması vacib idi. Qoşqu heyvanı olmayan kәndli bu birlәşmәdә iştirak edә bilmәzdi.

Ortaq üzvü öz heyvanını geri götürdükdə vә yaxud heyvan öldükdə ortaqlıq parçalanırdı. Bu faktı xalq arasında işlәnәn «öküz öldü, ortaq ayrıldı» zәrbi-mәsәli dә tәsdiq edir.

ÖKÜZÜ ÖLDÜRÜB ADI ÜSTÜNDƏN GÖTÜRMƏK

►Hünər, şücaət göstərib ad almaq və ya özünü sübut etmək.

İfadə qədim türk xalqlarının yazılı abidələrindən qaynaqlanır.

Qәdim dövrdə yetkinlik yaşına çatmış oğlanlar uşaqlığını geridə qoyub qəbilə üçün dəyərli olduqlarını sübut etməli və yeni ad almalı idilər. Amma türk xalqlarında gәnclik adını almaq asan deyildi, bunun üçün mütlәq qәhrәmanlıq və şücaət göstәrmәk lazım gəlirdi: çox vaxt meydanda öküz və ya qızmış buğa ilə tәkbәtәk döyüş tәlәb olunurdu.

Bu baxımdan «Kitabi-Dәdә Qorqud» boylarında uşaqlıq adını üstündәn götürmәk, yeni ad almaq üçün gәnclәrin igidlik göstәrmək adәtlәri haqqında çoxlu mәlumat vardır; məsələn, Dirsә xanın oğlu böyük bir meydanda xüsusi olaraq bәslәnib qızmış buğa ilә vuruşur vә onu öldürür. Yalnız bundan sonra Dәdә Qorqud ona ad verir vә atasına deyir: «Bayandır xanın ağ meydanında bu oğlan cәng etmişdir. Bir buğa öldürmüşdür. Sәnin oğlunun adı Buğac (xan) olsun».

Belә hallarda öldürülmüş heyvanın (öküz, buğa və s.) әti bişirilәr, tәntәnәli qonaqlıq verilәrdi. Bu qonaqlıq әvvәlki adın unudulması, şәxsin yeni ad alması şәrәfinә tәşkil olunardı.

Qәdim yunanlarda da «öküz oyunu» olmuşdu. E.ə. 1500-cü ildә Knoss sarayında çәkilmiş mәşhur bir rәsm әsәri şәrti olaraq «Akrobat vә öküz» adlandırılmışdır. Burada hücuma keçәn öküz vә onun üstündәn tullanan akrobat tәsvir olunur. Öküzlә döyüş, özü dә yumruqla tәkbәtәk öküzün qarşısına meydana çıxma qәdim yunanlarda әn maraqlı vә sevimli idman növlәrindәn hesab olunurdu.

ÖLDÜRÜLMƏMİŞ AYININ DƏRİSİNİ BÖLÜŞDÜRMƏK

►Həyata keçməmiş, hələ baş tutmamış xəyali bir işdən gələcək gəlirin üstündə mübahisə etmək, illüziyalara qapılmaq.

İfadə fransız təmsilçisi Lafontenin «Ayı və iki dost» əsərindən qaynaqlanır.

Həmin təmsildə nəql olunur ki, pula ehtiyacı olan iki dost xəyallar qurur, hələ öldürmədikləri, lakin dərhal tutmağa söz verdikləri ayının dərisini qonşu xəzçiyə necə və neçəyə satacaqlarını müzakirə edir.

Ömründə bir dəfə də ayı ilə rastlaşmamış dostlar meşəyə gedirlər, lakin onlar bədheybət ayını görən kimi vahiməyə düşüb qorxurlar. Onlardan biri ağaca dırmaşır, digəri isə yerə uzanaraq özünü ölülüyə vurur. Ayı ona yaxınlaşaraq hər tərəfini iyləyir, öldüyünü zənn edərək çıxıb gedir. Ağacdan düşən dost digərindən ayının onun qulağına nə dediyini soruşur. Dost belə cavab verir: «Ayı mənə dedi ki, hələ öldürmədiyiniz ayının dərisini satmağa dəyməz».

Sonralar bu ifadə geniş yayılaraq əsası olmayan işlər planlaşdıran, xəyalpərəst və fantastik layihələr düşünən həvəskarlara aid edildi.

ÖLMƏK İSTƏYİRSƏN, GET MAZANDARANA

►Bir yerin, ərazinin daha qorxunc, dəhşətli olduğuna, oranın yalnız xoşagəlməz insanlar üçün yaradığına işarə ilə deyilən ifadə.

İfadə qədim dövrlərdə «divlər ölkəsi» kimi tanınmış Mazandaranın fəlakət və ölüm şəhəri olması barədə inanclardan yaranmışdır.

Xәzәr dənizinin cәnub sahillәrindә yerlәşmiş Mazandaran tarixi salnamələrdə yadellilәr üçün alınması çәtin olan bir istehkam kimi təsvir olunur. Onun adı daha çox әrәblәrin islam dinini yaymaq üçün apardıqları müharibәlәrdә çəkilir. Qeyd olunur ki, öz müstәqilliyini qoruyub-saxlamış ölkə kimi Mazandaran islam hәrәkatına әks çıxanlar üçün bir istinadgaha çevrilmişdi. Şәrqdәn möhkәm sәdlәr vә istehkamlarla әhatә olunmuş Mazandaran yalnız yüzillik mübarizәdәn sonra әrәblәrә tabe edilmişdi.

Çox qorxulu yer kimi tәsvir edilәn Mazandaran qәdimdәn bәri «divlәr ölkәsi», «ağ divin mәkanı» vә s. şәkildә adlandırılmışdır. Tarixi әfsanәlәrә görә («Şahnamә»dә tәsvir edildiyi kimi), Keykavus mövqeyinin bәrkliyi, әhalisinin mәtanәt vә cәsarәtliliyi ilә mәşhur olan Mazandarana qoşun çәkmiş, lakin orada әsir düşmüş vә yalnız Rüstәm-Zalın sayəsində әsirlikdәn xilas edilmişdi.

«Avesta»da «mazan divlәri»ndәn bәhs olunur ki, bunun da Mazandaran olduğu ehtimal edilir. M.F.Axundzadə də «Aldanmış kәvakib» әsәrindә bir-biri ilә cәng edən qədim İranın pәhlәvanları vә Mazandaran divlәrindən bəhs etmişdir.

ÖLMƏZDƏN ƏVVƏL ÖLMƏK...

►Hər hansı bəd işə, o cümlədən ağır qəzavü-qədərə soyuqqanlı yanaşmaq, mənəvi-psixoloji cəhətdən buna hazır olmaq.

İfadə bütün Şərqdə Mövlana adı ilə tanınan böyük mütəfəkkir Cəlaləddin Ruminin (1207–1273) həyat və olüm haqqında düşüncələrindən qaynaqlanır.

Mövlana dünyadan möhkəm yapışanları yetişməmiş meyvəyə bənzədir:

«Kal, dəyməmiş meyvə budağa möhkəm yapışır. Meyvə yetişəndə isə budağa olan bağlılığı zəifləyir və nəhayət, budaqdan ayrılmaq ona heç də çətin olmur.

Kamilləşmiş insanlar da bu dünya ayrılığından qorxmamış, əksinə, sevinmişlər.

Sən bundan ibrət al və «Ölməzdən əvvəl ölün!» hədisinə tabe ol!

Tabe ol ki, qəlbin fani sifətlərdən təmizlənərək təslimiyyət sirrinə çatsın və bir ömür içində yaşadığın hikmət və sirlər dənizi səni başı üstündə gəzdirsin. Çünki dənizlər ona təslim olanı başları üstündə daşıyar. Ancaq boş çırpınışlarla təslim olmaqda tərəddüd edənləri nəfəskəsən qaranlıq diblərə çəkərək boğar.

Ölüm cismin ortadan qalxması deyil, Allaha doğru ucalmasıdır.

Ölümdə ədalətli və din adamları üçün həyat vardır.

Ölümdən təmiz ruhlara hüzur və sükunət gələr.

Ölüm Haqqa qovuşmaqdır, cəfa çəkmək və kin bəsləmək deyildir».

ÖLMÜŞDÜ XANKİŞİ...

►Bütövlükdə bir işi yarıtmayan, amma həmin işin kiçik detalı ilə bağlı lovğalanan adamlar haqqında istehza ilə işlədilən ifadə.

İfadə sovet dövründə Qarabağ bölgəsindəki rayonların birində bir milis işçisinin başına gəlmiş hadisə ilə bağlı yaranmışdır.

Xankişi adlı fağır və çəlimsiz bir milis işçisi həbsxanada dustaqlara nəzarətçi işləyirmiş. Bir gün həbsxanada dustaqlara günorta yeməyinin gətirilməsi ilə bağlı ciddi problem olur. Ona görə də türmə rəisi Xankişini çağırır və rayon sakini olan cantaraq dustaqlardan birini də kömək üçün ona qoşub yaxınlıqdakı kafelərin birinə yemək dalınca göndərir. Məsafə yaxın olduğuna görə dustaqla Xankişi piyada gedirlər.

Sən demə, dustaq həbsxanaya haqsız düşdüyü üçün qaçmağa fürsət axtarırmış. Ona görə də bir körpüyə çatanda dustaq fürsəti fövtə verməyib bir yumruqla Xankişini yerə sərir. Sonra da onun üstündəki tapançanı qoburundan götürüb çay boyunca qaçaraq kolluqlarda yoxa çıxır.

Xankişi bir azdan özünə gəlib tez başılovlu rəisin yanına qaçır və olanları danışır. Rəis silahın da qaçırıldığını biləndə sual verir ki, o köpəyoğlu tapançanı qoburu ilə apardı, yoxsa onsuz. Xankişi bu yerdə qürrələnərək deyir:

– Rəis, nə danışırsız, ölmüşdü Xankişi, tapançanı verə, üstəlik də qoburu. Mən ona qobur verərəm?!

Tezliklə bu söhbət yayılaraq dillərə düşür. İfadə isə tam olaraq «ölmüşdü Xankişi, tapançanı verə, üstəlik də qoburu» şəklində yayılır.

ÖLÜ CANLAR

►Adı olub özü olmayan, ictimai hәyatdan uzaq, maraqsız, habelә müәyyәn yerdә yaşayıb öz vәzifәsini yerinə yetirmәyәn adamlar һaqqında işlәdilən ifadə.

İfadә rus yazıçısı Nikolay Qoqolun (1809–1852) özünün poema adlandırdığı «Ölü canlar» romanının adından yayılıb məşhurlaşmışdır.

Әsәrdә tәsvir olunur ki, Çiçikov «ölü canlar» almaqla mәşğul olur. «Ölü canlar» isә ölmüş, lakin rәsmi sәnәdlәrdә adı dirilәr siyahısında qalan tәhkimçi kәndlilәr hesab olunur. Ölmüş kəndlilərin sənədlərinin alınması haqqında faktlar həqiqətən var idi, amma «ölü canlar» termini hələ yaranmamışdı. Bu roman-poemanın süjetini Qoqola A.S.Puşkin demişdir, bəlkə, buna görə ifadənin müəllifi də onu hesab etmək olar.

Əsərin yaranmasından sonra «ölü canlar» ifadəsini adı haradasa yalandan qeyd olunan, amma heç bir iş görməyən insanlara şamil etməyə başladılar.

ÖLÜ NÖQTƏDƏN TƏRPƏTMƏK

►Durğunluqdan çıxarmaq, bir işi irəliyə aparmaq, nəyi isə hərəkətə gətirmək, yerindən oynatmaq, fəaliyyətsizliyə son qoymaq.

İfadə maşın-mexanika terminologiyasından yaranaraq yayılmışdır.

«Ölü nöqtə» deyəndə mexaniklər maşın hissələrinin bir anlıq donub-qaldığı vəziyyəti nəzərdə tuturlar: əks istiqamətlərdən hərəkət edən, balanslaşdırılmış qüvvələr. Dayanma baş verməsin deyə ağır «nazim çarxlar»dan istifadə edirlər. Bu çarxlar ətalət vəziyyətində də fırlanmağa davam edərək istənilən mexanizmi «ölü nöqtə»dən çıxarır.

Məcazi mənada «ölü nöqtə» – hərəkətsizlik, donuqluq, ətalət və fəaliyyətsizlik vəziyyətidir. Buna görə xalq arasında həm də «ölü nöqtədən tərpənmək» şəklində işlənən ifadə hər hansı bir işdə durğunluqdan çıxmağı, hərəkətə gəlməyi bildirir.

ÖLÜB ÖLÜMDƏN QAYITMAQ

►Çox ağır, qeyri-adi vəziyyətə düşmək, xәstәlik, ağrı keçirmәk, iztirab çәkmәk, hədsiz dərəcədə hәyәcanlanmaq.

İfadə qәdim hind eposu olan «Kәlilә vә Dimnә»dә tәsvir edilәn bir әfsanәdən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Həmin əfsanəyə görə, sәfәrә çıxan bir tacirdәn ailә üzvlәrinin hәrәsi bir şey alıb gәtirmәsini xahiş edir. Qәfәsdә saxlanan tutuquşu heç nә istәmir, yalnız öz tutu yoldaşlarına salam göndәrir. Tacir meşәdә tutulara rast gәlib evdәki quşdan onlara salam yetirir. Bu zaman quşlardan biri qəflətən yerә yıxılıb çırpınmağa başlayır vә nәhayәt, ölür. Bunları görәn tacir evә qayıtdıqdan sonra bu әhvalatı evdәki tutuya nәql edir. Әhvalatı eşidәn kimi evdәki quş da qәfәsdә bir az çırpınıb qәflәtәn gözlәrini yumur vә hәrәkәtsiz qalır. Tacir onu ölmüş bilib qәfәsdәn çölә atdıqda quş havaya qalxıb yoldaşlarının yanına uçmağa başlayır. Taçir başa düşür ki, meşәdәki tutu özünü ölülüyә vurmaqla («ölüb») xilas olmaq («ölümdәn qurtarmaq») yolunu göstәrirmiş.

Bu məsəldən Nizami, Xaqani, Rumi, Sәdi, Cami vә bu kimi böyük söz ustaları istifadә etmişlәr.

ÖZ ARŞINI İLƏ ÖLÇMƏK

►Bir şeyə öz baxış bucağından yanaşmaq, nəyi isə öz qabiliyyәti, öz səviyyəsi və öz zövqünә uyğun qiymәtlәndirmәk.

İfadə qədim insanların uzunluq ölçüləri ilə bağlı təsəvvürlərindən qaynaqlanır.

Uzunluq ölçüləri heç də həmişə indiki kimi dәqiq olmamışdır. Çox qәdimdən dilimizdə işlәnәn «arşın» sözü farsca «ərəş//ərş» sözündən olub «dirsәk» mәnasına gəlir. Məlumdur ki, әn müxtəlif xalqlarda uzunluq ölçülәri bәdәn һissәlәrinin adlarından әmәlә gәlmişdir. Vaxtilә һәr kəsin dirsəyinin uzunluğu bir ölçü vahidi olaraq qәbul edilmişdi. Adamların isә heç dә hamısının dirsәyi bir ölçüdә, bir bәrabərdə deyil. Hәr kәs bir şey satanda vә ya alanda tanımadığı, yad arşınla deyil, məhz özünün dirsəyi (arşını) ilә ölçməyi tәklif edәrdi. İfadәnin yaranması da bununla әlaqədardır.

Türk dilində geniş işlənən «arşın» sözü qədim zamanlarda rus dilində də mövcud idi: o dövrdə təxminən 71 sm edən və 16 düymə bərabər olan ölçü vahidini bildirirdi. Rus tacir və fəhlələri öz işlərində eyni ölçüdə olan metal, yaxud taxta xətkeşlərdən – arşınlardan geniş istifadə edirdilər. İlk dövrlərdə arşınları kəndlərdə kustarlar düzəldirdilər və onlar dəqiqliyə elə də diqqət yetirmirdilər. Buna görə də alış-veriş zamanı hər kəs tanımadığı arşından istifadə etməkdən qorxur, «öz arşını»nı təklif edirdi. «Rus arşını», «xan arşını», metr kimi ölçü vahidləri sonralar əmələ gəlmişdi.

ÖZ CƏZANDIR, ÇƏK, BALAŞ!

►Öz qüsurlarının, yanlış hәrәkәtlәrinin acı nәticәlәrini dadan adamlar haqqında vә ya onların dilindәn işlәdilən ifadə.

İfadә Fikrәt Әmirovun «Sevil» operasında Balaşın dilindәn yayılmışdır.

Böyük dramaturq C.Cabbarlının eyniadlı pyesinin motivləri əsasında yazılmış operada Balaşın mәşhur ariyası bu sözlərlə başlanır:

Gör nә günlәrә qaldın, öz cәzandır, çәk, Balaş,

Hamının üzü döndü, axır qaldın tək, Balaş!

Bir növ, «Nә tökәrsәn aşına, o çıxar qaşığına», yaxud «Özü yıxılan ağlamaz» kimi atalar sözləri ilə uzlaşan bu ifadə öz günahı ucbatından çətin vəziyyətə düşmüş adamlar haqqında işlədilir.

ÖZ XAÇINI DAŞIMAQ

►Əzab çəkmək, məsləkinə sadiq qalaraq ağrı-acılara, verilən zülmlərə səbir və dözümlə yanaşmaq.

İfadə xristian peyğəmbəri İsa Məsih haqqında «İncil» əfsanələrindən yaranmışdır.

Ölüm cəzasına məhkum edilən İsa peyğəmbər edam yerinə çarmıxa çəkilmək üçün xaçı özü gətirmişdi: «Xaçı daşıyarkən o, yəhudi dilində Qolqof adlanan Lobnoya gəlib çıxdı». Xaç xristian dininin rəmzi oldu.

Bundan sonra İsa peyğəmbərin bütün tərəfdarları boyunlarında kiçik xaç daşımağa başladılar. Bu onların İsa Məsihin ideyaları ilə razılaşmaları və onun əzablarına təəssüfləndiklərinə işarədir. İsa peyğəmbərin dilindən belə bir ifadə də yayılmışdır: «Xaç daşımayıb arxamca gələn mənim şagirdim ola bilməz».

Zaman keçdikcə «öz xaçını daşımaq» ifadəsi dini çalardan uzaqlaşaraq daha geniş məna daşımağa başladı.

ÖZ KÖLGƏSİNDƏN QORXMAQ

►Son dәrәcә qorxaq, vasvası, ürkək olmaq, hər şeydən şübhələnmək, tez vahimələnmək, hədsiz ehtiyatlı olmaq, suyu üfürə-üfürə içmək.

İfadә Yunanıstanda antik Olimpiya oyunları zamanı döyüş arabaları qoşulmuş atların cıdırda tez-tez ürkməsi ilə bağlı meydana gәlmişdir.

Yarışlar zamanı döyüş arabaları qoşulmuş atlar cıdırda sürәtlә qaçarkən meydanda «taraksip» adlanan sütunlara çatanda qəflətən diksinib şahә qalxır və bir-biri ilә toqquşurdular. Bәzәn dә bu sütunlara çatıb dönmәk lazım gәlirdi ki, bu zaman atın özü öz kölgәsindən qorxub şahә qalxırdı.

İfadә qәdim yunan vә Roma yazıçılarının (Aristofan, Platon, Siseron vә b.) әsәrlәrindә işlәdilmişdir. Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında, xüsusən publisistikada da bu ifadə gen-bol işlədilir.

ÖZ VƏTƏNİNDƏ PEYĞƏMBƏR OLMAMAQ

►Yad adamlara, yaxud əcnəbilərə üstünlük verərək öz həmvətənlərini, yaxud yaxın tanışlarını lazımınca qiymətləndirməmək.

İfadə «İncil»də təsvir edilmiş əhvalatdan qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Peyğəmbər – Allahın əmrlərinin Yer insanlarına çatdırıcısı, gələcəyi görən şəxsdir. «İncil»də olan bir rəvayətə görə, öz əməlləri və peyğəmbərliyi ilə məşhurlaşmış İsa Məsih doğma şəhəri olan Nazaretə geri qayıtdı, amma sakinlər ona müəyyən şübhə ilə yanaşdılar. Mütəəssir olmuş İsa dedi: «Peyğəmbərlər öz vətənləri və evlərindən başqa heç bir yerdə qərib olmurlar».

Bu gün də biz yad adamlara, yaxud əcnəbilərə üstünlük verərək öz yaxınlarının, yaxud həmvətənlərinin əməyini qəsdən qiymətləndirməyən insanlarla rastlaşırıq. Dilimizdəki «Ev buzovundan öküz olmaz» ifadəsi də bu mənanı dolğun ifadə edir.

ÖZGƏSİNƏ QUYU QAZMAQ

►Birisinin pisliyinə çalışmaq, ona davamlı tələ qurmaq, hiylə işlədərək ziyan verməyə çalışmaq.

İfadәnin әn qәdim variantı «Avesta»da işlәdilmişdir.

E.ә. VII әsrin abidәsi olan bu qiymətli әsәrdә deyilir ki, kim başqaları üçün quyu qazsa, mütləq ora özü düşәr.

Şәrqin bir sıra dillәrindә də hәmin ifadә geniş yayılmışdır.

Hәnәfi Zeynallı bu ifadәnin müxtәlif variantlarını belә göstәrmişdir: «Quyu qazıyan özü düşәr», «Quyu qazıyan әvvәl özü düşәr», «Quyu qazıyan, dәrin qazı; gen dur, özün düşәrsәn».