Azərbaycan dastanlarının leksikası

qulun

Altıaylığa qədər olan at balası. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qulunlar böyüyüb day oldular. (“Alı kişi”)

*

Ərəb atın dastanını söylərəm,

Üç yaşında hər nişanı bəlli olur.

Bir asma gərdənli, qulun sağrılı,

Sığır qabırğalı maral əlli olur.

                            (Əndəlib Qaracadaği “Şeirlər məcmuəsi”)

*

Madyanlar doğan vaxt Mirzə onların yanına gəldi. Doğulan qulunları yerə düşməmiş çadıra bükdülər. Qulunlar çox tüklü, bədheybət idi. (Paris nüsxəsi, 1-ci məclis)

qulan

qulaş

qulan

qulam ərəb

Qul, kölə, xidmətçi oğlan. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Rövşən sözünü qurtarana kimi, padşah əmr etdi onu tutsunlar. Əlli nəfər qulam onun üstünə töküldü. Rövşən “ya Əli” — deyib, nökərlərlə döyüşə başladı. (Paris nüsxəsi, 1-ci məclis)

qulac

Qolları açdıqda bir əlin barmaqları ucundan o biri əlin barmaqları ucuna qədər hər iki tərəfə olan məsafə (xalq arasında saylarla birlikdə uzunluq ölçüsü kimi işlənir). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qulac qollarımı gərrəm,

Meydanda hünər göstərrəm,

Cəmdəyini yerə sərrəm,

Dəmirçioğlu mənəm, mənəm!

                                    (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

                      *

İnsafdırmı Dəmirçioğlu tutula?

Qulac qollar dal gərdəndə çatıla,

Qul deyibən ol Misirdə satıla?

Koroğlu dəlisi saıl, Eyvaz xan!

                                     (“El aşıqları”)

                        *

Ac qurd kimi dərələrdə pusubdu,

Qulac qolun dal gərdəndə bükübdü,

Ağanı da qolu bağlı tutubdu,

Yeri, İsabalım, durma bu yerdə!

                            (“Koroğlunun Bayazid səfəri”) (“Bəşir Əsəd oğlu”)

qolac

qubar

ər. qübar

1. Toz.

2. Məcazi mənada: kədər, dərd, qəm, qüssə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanlarda həm həqiqi, həm məcazi mənada işlənir.

Ürəyi qubar elədi. Dəlilər yadına düşdü. (“Koroğlunun Qars səfəri”)

*

Səksənində sinir yenər dizinə,

Doxsanında qubar qonar gözünə,

Koroğlu der, çünki yetdin yüzünə,

Uca dağ başında kola bənzərsən.

                           (Əndəlib Qaracadaği “Şeirlər məcmuəsi”)

qovğa

1. Gurultu, patıltı, çaxnaşma. 
2. Dava, dava-dalaş, tutuşma, vuruşma, dalaşma, qalmaqal. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Çoxdur Koroğlunun yaşı,

Nə qovğalar çəkib başı,

Əl ver, sənnən dağı-daşı

Yaraq, a qəssabın oğlu!..

                         (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

                   *

Çıxın qovğasına paşanın, bəyin,

Zalım müxənnətin qəddini əyin!

Mərd igid boynuna götürməz deyin,

Düşməni dünyadan silmək gərəkdir.

                            (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

                       *

Hay- hay deyib qənim üstə varanda,

Kəllə gərək bu meydanda qalansın.

Mərd igidlər qovğa günü düşəndə,

Şərbət deyin öz qanına yalansın.

                               (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

qov

Bəzi ağaclarda ur kimi çıxan və xüsusi üsulla qurudulub hazırlandıqdan sonra, polad parçasının çaxmaq daşına çaxılmasından hasil olan qığılcımdan alışan pambığaoxşar yumşaq maddə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dinib danışdığı davadır, dovdur,

Söndürən ruzgardır, yandıran qovdur,

                                  (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

qoşunkeşlik

Qoşun toplama, səfərbərlik. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Nə var? Bu nə qoşunkeşlikdi? Yoxsa Koroğludan xəbər tutublar? (“Koroğlunun Qars səfəri”)

qoşunkeşlik eləmək

Qoşun çəkib dava eləmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

qoşunkeşdi

Dava, döyüş, vuruş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

qoruq-qaytaq

Hədd-hüdüd, çərçivə // ədəb dairəsi, nəzakət. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlunun ipə-sapa yatmayan, qoruq-qaytaq bilməyən ayğırları ilxı ilə göy ota buraxılmışdı. (“Düratın itməyi”)

qonuşmaq

Danışmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu der:gəzmə ahı-zarınan,

Gül-bülbülü oynatma sən xarınan,

Qonuşginən mənim təkin yarınan

Gözəl qız, gəl mənə mən alım səni.

                          (“Koroğluynan Bəylər”) (İ.A., B.A.)