Azərbaycan dastanlarının leksikası

mehtər fars

Atabaxan, ata qulluq edən. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dəli Mehtər tez atlandı. Dəlilərdən, mehtərlərdən də bir neçəsini yanına alıb, ilxını axtarmağa getdi. (“Düratın itməyi”)

mehtərbaşı

Baş mehtər. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ondan mehtərbaşı Bəlli Əhmədin atını minib cövlana gətirdi. (“Durna teli”)

mehtərçilik 

Mehtərlik, mehtərin işi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Hasan paşa da nə qədər ki ömrü var, Çənlibeldə qalıb Qıratla Dürata mehtərlik elədi. (“Hasan paşanın Çənlibelə gəlməyi”)

mey fars 

Şərab. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Əyləşmişdim orda, söhbətin keçdi,

Qalxdı könül quşu, dolu mey içdi;

Telli xanım, sədan gəldi, yetişdi,

Sən gözəlin ilqarına gəlmişəm.

               (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

*

Bu dağların zirvəsinə varanda,

Qumuğun, Qaytağın bağrın yaranda.

Sambur qırağında içki quranda,

Mey içdim, məst oldum, məstanə gəldim.

         (“Məhbub xanımın Çənibelə gəlməyi”) (“Ağca Quzu”)

meydangərd fars

Meydanda cövlan edən, meydan sulayan, meydanda vuruşmağa hazır olan. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğluyam, durmuşam mərd,

Yaman ürəyə düşsün dərd,

İgidsənsə, ol meydangərd,

Savaşaq indi sənnən mən! 

      (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

meyxoş fars

1. Turşaşirin (turş ilə şirinin arasında olan)

2. Xoşagələn, xoş.

3. Sərxoş. Dastanda 3-cü mənaya rast gəlinir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İçmişəm badəni, indi meyxoşam,

Qıratın dərdindən dəli, sərxoşam,

Sözlərimi eşit, yaxşı bil, paşam,

Dağıdıb ölkəndə qala qoymaram.

             (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

məbada fars

Saqın, olmaya-olmaya. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

– Tanrıtanımaz! Bax, deyirəm. Məbada, məbada Rumda dava-zad eləyəsiz. Elə eləyin ki, sizi heç tanımasınlar. (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

məcməyi ərəb

Mis və ya başqa metaldan qayrılmış dairəvi yastı iri qab, iri sini. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qərəz, qarı ortaya yekə bir mis məcməyi qoyub plovu çəkdi. Məcməyi təpə kimi qalandı. Yazıq qarı nə qədər hıqqandı, məcməyini yerindən götürə bilmədi. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

*

Koroğlu yenə də qarıya “gəl nuş elə” – dedi. Qarı fürsəti qənimət sayıb məcməyinin üstünə cumdu. (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

məcun ərəb

1. Xalq təbabətində xəstə və zəif adamlara vermək üçün xüsusi hazırlanmış dərman;

2. Çox dadlı, ləzzətli, xeyirli şey haqqında. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bura oylağıdı şux gözəllərin,

Saxlıyır sirrini ər oğlu ərin.

Suyu məcun olar, havası sərin,

Qalar təzə qara qar buralarda!

    (“Mərcan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A. )

mədəd ərəb 

1. Kömək, yardım, imdad, aman;

2. Nida. aman!, kömək edin! dada çatın! (çox vaxt ay nidası ilə işlədilir) 

(“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Əsli yabu olan bədöv at olmaz,

Müxənnətin ürəgində zat olmaz,

Koroğlum der: yalquz igid atılmaz,

Məgər mədəd olsa qəni meydanda.

                    (M.Elyas “Nəğmələr kitabı”)

*

Eyvazın durur, oturur,

Mövlasın dilə gətirür,

Mən ölsəm, kimlər götürür,

Ölüm, ay mədəd, ay mədəd?

                    (Paris nüsxəsi, 9-cu məclis)

mədət

məğrib ərəb

Qərb, günbatan. Qürub, qərb sözləri ilə flektivlik cəhətdən eyniköklüdür. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Mirzə dedi:

– Bu kitabda yazılıb ki, bir parlaq ulduz məğribdə, bir parlaq ulduz da məşriqdə var. (Paris nüsxəsi, 1-ci məclis)

məxşuş ərəb

Qarışıq, qarma-qarışıq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İğtişaş sözü ilə flektivlik baxımından eyniköklüdür. 

məğşuş

məxşuşluq

Qarışıqlıq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Gəlişin hardan, gedişin hara? Bir az buralar məxşuşluqdu. (“Mahru xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)