Azərbaycan dastanlarının leksikası

laçın

Şahin cinsindən alıcı quş; cürət, hünər, igidlik rəmzi.

Havada şahinə bənzər,

Yerdəki laçına bənzər,

Göydə göyərçinə bənzər,

Əsli, qaşların, gözlərin.

                  (“Əsli və Kərəm”)

laf fars

Boş söhbət, laqqırtı, lüzumsuz və bihudə söz.

Hərcayı danışıb, hədyan gülməyə,

Bilmədiyi sözləri lafa vurmaya,

Zərrəcə dilində yalan olmaya,

Zahirdə, batində düz ilqar gərək.

                         (“Dilsuz və Xəzangül”)

lafi-kəzaf fars

Özünü öymə, boş danışıq; basıb-bağlama, gop.

Gəzaf “çoxlu”, “əsassız, mənasız” mənalarını verir.

Hər məclisdə sən hərcayı söyləmə!

Xançal alıb bağrım başı teyləmə!

Daldalarda lafı-kəzaf eyləmə!

Saxla hərzə dilin amanat, könül!

                                 (“Tahir və Zöhrə”)

lafü gəzaf

lami-ləng

Dialektlərdə lam “sakit” mənasında işlənir.

Mərifət bəhrində, ədəb-ərkanda

Bir iyid istərəm lami-ləng ola.

Atı düldül ola, qılıncı düsər,

Dayanmaz, qabaqda yüz nəhəng ola.

                                        (“Leyli və Məcnun”)

laşərik ərəb

Şəriki olmayan, şəriksiz.

O nədi ki, yetmiş iki başı var?

O nəynən hörüldü, nədən daşı var?

Laşərikin neçə sirdaşı var?

Bilməyən ustaya Müğüm şərm oldu.

                                              (“Müğüm şah”)

layiməst fars

Məst, xumar.

İki gün daha yatar layiməst, üçüncü gün qalxar, ya badəsindən söylər, ya sevgisindən. (“Qurbani”)

layməst

leyli-nahar

ərəb. leyl – gecə, nəhar – günorta

Gecə-gündüz.

On səkkiz ay şamsız xanə içində,

Ağlayıb qalırdım zar səndən ötrü.

Leyli-nahar həsrətini etdiyim,

Arzular çəkirdim, yar, səndən ötrü.

                                          (“Sam şahzadə”)

leyl-nahar

ləb fars

Dodaq.

Qayda budu, aşiq olan qəm çəkər,

Yarın ayrılığı qəddimi bükər.

Yanağı qırmızı, dodağı şəkər,

Ağzı şirin, ləbi ballım görünməz.

                                (“Fərhad və Şirin”)

ləc ərəb

Tərs, höcət, inad, davakar, yola getməyən.

Dialektlərdə ləj şəklində də işlənir.

Şah İsmayıl heç danışmaz ləcinən,

İşim yoxdur mazaratnan, bicinən,

Verməsən də alacağam gücünən,

Alacağam, nənə, ceyran mənimdi.

                                          (“Şah İsmayıl”)

ləfz ərəb

Söz, kəlmə.

Onlar gedib Ağa xanın evinə çatdılar. Ağa xan dedi:

– Bu cavan oğlan oxusun görüm, ləfzi nə təhərdi, mənim toyumu yola sala bilərmi? (“Abdulla və Cahan”)

                                                                               *

Amma, cavan oğlan, sənin ləfzin yaxşıdır, qızın yanında bir söz deyib, mənim adıma bağlarsan. (“Abdulla və Cahan”)

ləl ərəb

Qırmızı rəngli qiymətli daş.

Üç yüz altmış çeşmələrim axardı,

Gözəllərim seyrangaha çıxardı,

Xanımlarım ləlü-gövhər taxardı,

Baxmazmısan xan yerində daşıma.

                                        (“Əsli və Kərəm”)

lələ

Dastanlarda, əsasən, “oğlan uşaqlarının tərbiyəsi ilə məşğul olan adam” mənasında işlənir.

Dialektlərdə ata, böyük qardaş, baba, nökər mənalarında da işlənir.

– Elmlər qurtardı, tay gedə bilərsən. Bunnan sonra mən oldum sənin lələn. (“Abdulla və Cahan”)

                                                                             *

Lələ köçüb yurdu ağlayır. (“Alı xan”)