Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

DAŞDI azərb.

daşlı (daş sözünə -lı şəkilçisi qoşulmuşdur) sözünün tələffüz formasındandır. Daşlı olan, çoxlu daş olan, arasında daşlar olan deməkdir.

DAŞQIN azərb.

daçqın (daçmaq feilindəndir) sözündəndir. Daşqın sözünün dilimizdə bir neçə mənası vardır: 1. Sahildən çıxan çay və ya dəniz, çay suyunun quru ərazini, ətrafı basması; 2. Yatağından kənara çıxan, ətrafı basan, daşmış; 3. Coşqun, güclü, ehtiraslı, qüvvətli.

DAVUD qəd. yəhudi

dilində olan dauid sözündəndir. Dilimizdə Davud şəklində olub, sevimi dost, istəkli dost anlamlarını ifadə edir.

Məlum olduğu kimi, bir sıra şəxs adları dilindən, dinindən, irqindən, yaşadığı ölkədən, qitədən asılı olmayaraq dünyanın əksər xaqlarının dillərində mövcuddur. Davud kişi adı da bu qəbildən olan adlar sırasındadır. “Bibliya”da xatırlanan əfsanəvi peyğəmbərlərdən birinin adındandır. Davud (əslində David, bəzi xalqlarda Davıd) yəhudi dövlətinin hökmdarının adı olmuşdur. Yəhudilər və müqəddəs kitab “Tövrat” İsraildən sonra onu ikinci peyğəmbər, ikinci müqədəs varlıq olaraq qəbul etmişdir. “Bibliya”da da Davud ehtiramla yad edilir, İsa Peyğəmbərin uzaq qohumu kimi təqdim olunur. Sonuncu, həm ən humanist, həm də ən mükəmməl din olan İslam dini özündən əvvəlki dinləri rədd etmir, dünyada mövcud dinlərə ehtiramla yanaşır. Bu səbəbdən də Davud Məhəmməddən əvvəlki peyğəmbərlərdən hesab edilir. Xristianlarda David kimi yazılsa da, dini kitabımız müqəddəs “Quran”- da adı Davud getmişdir. Şərqdə, bütün müsəlman ölkələrində bu ad Davuddur. Din tarixində Süleyman Peyğəmbərin atası olduğu barədə məlumatlar da mövcuddur. Rəvayətlərdə, dini hekayələrdə hökmdar, həmçinin şair kimi təqdim edilən əfsanəvi Davud Peyğəmbərin həm də çox gözəl səsi olmuşdur. “Tövrat”dan bu da bəlli olmuşdur ki, Davud gözəl səsə malik bir xanəndə olduğundan öz nəsihətlərini də gözəl avazla oxuyurmuş. Guya onun səsi o dərəcədə gözəl olub ki, oxuyarkən heyvanlar və quşlar səssiz dayanıb onu dinləyərmiş. Klassik ədəbiyyatda Davudun səsi tərif edilir, ədəbiyyatda hətta onun gözəl səsi ilə əlaqədar “ləhni-Davu- di” ifadəsi də mövcuddur. Davud haqqındakı rəvayətlərdə onun dəmiri əlində mum kimi yumşaltmaq bacarığından da bəhs edilir. Hətta dünyada ilk zireh toxuyanın Davud olduğu, həmçinin toxuduğu zirehləri satmaqla gündəlik qazanc əldə etməsi barədə də rəvayətlər mövcuddur. Qeyd etmək lazımdır ki, Şərq poeziyasında Davudun peyğəmbərliyindən, bacarıqlarından daha çox gözəl səsə malik bir xanəndə kimi bəhs edilir. Məhz bu səbəbdən də bir çox lüğətlərdə Davud kişi adı “gözəl səsə malik, yaxşı oxuyan” mənasında izah edilir.

DAYI azərb.

dayı sözündəndir, ananın qardaşı deməkdir.

Mənbələrdə Osmanlı dövlətində, Əlcəzair, Tunis və Məğribdə (Mərakeşdə) valilərə verilən titul olduğu barədə məlumatlar mövcuddur. Azərbaycan antroponimikasında qohumluq, əqrəbalıq bildirən sözlərdən yaranmış Dayı adı bu gün artıq müstəqil kişi adı kimi mövcud deyildir, lakin tərkibində dayı adının iştirak etdiyi mürəkkəb kişi adları kifayət qədərdir. Qeyd etmək lazımdır ki, dayı həm də məişətimizdə böyüklərə hörmət mənasında müraciət formasıdır. Bir də öz səlahiyyətlərindən, əlindəki ixtiyardan sui-istifadə edərək hər hansı bir şəxsə qeyri-qanuni köməklik göstərən, arxasında dayanan adam haqqında, heç də birmənalı olmayan, başqa sözlə, hami, arxasında dayanan, müdafiə edən şəxs kimi məcazi mənada da işlənir.

DAYIXAN azərb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Dayı adı və arxaikləşmiş xan titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır. Məzmununda hörmət mənası olan iki sözün birləşməsindən yaranmış Dayıxan (bax: ad – DAYI; XAN) kişi adı Dayı xan anlamını ifadə edir. Əsasən Azərbaycanın şimal bölgələrində təsadüf edilən şəxs adlarındandır.

DƏDƏ azərb.

dada sözü bir neçə mənada işlənir: 1. Ata, əcdad, ulu ata-babalar; 2. Ustad, ustad aşıq; 3. Bəzi bölgələrdə babaya (atanın və yaxud da ananın atasına) dədə deyə müraciət edilir; 4. Hörmət əlaməti olaraq dərvişlərə verilən ad, dərvişlərə müraciət forması. Dədə kişi adı ata, əcdad, baba anlamındadır.

Bu gün Türkiyə türklərində, eləcə də türk xalqlarında dilimizdəki baba mənasındadır. Azərbaycan antroponimikasında Dədə adı ilə yanaşı, tərkibində adın iştirak etdiyi mürəkkəb şəxs adları da mövcuddur. Yeri gəlmişkən qeyd etmək lazımdır ki, Dədə adına həm də bir sıra toponimlərin tərkibində rast gəlinir.

DƏDƏŞ azərb.

Dada, həmçinin Dada... ilə başlayan kişi adlarının əzizləmə və oxşama məzmunlu formasıdır. Dədəş adı da sonradan müstəqil kişi adı kimi formalaşmışdır.

DƏDƏXAN azərb.

DƏDƏKİŞİ azərb.

DƏMİR azərb.

damir sözü çox qədimlərdən Azərbaycanın hər yerində yayılmış boz rəngli metalın adıdır. Dəmir həm də təbiətdə çox yayılmış, karbonla birləşdikdə polad və çuqun əmələ gətirən möhkəm kimyəvi elementlərdən biridir. Bəzi dərmanların da tərkibində dəmir preparatı olur. Dəmirdən qayrılmış, dəmirdən hazırlanmış bəzi əşyalar da dəmir adlanır. Möhkəm, yenilməz, sarsılmaz kimi məcazi mənası da vardır.

Türk xalqlarının antroponimik vahidlər sistemində Dəmir antroponimi çox qədim zamanlardan mövcuddur. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında Qaraçıq çobanın qardaşının adı Dəmirgüci/Dəmirgücdür. “Salur Qazanın evinin yağmalanması” boyunda (II boy) adı çəkilir: “Qabangüci, Dəmirgüci – bu iki qardaşı yanına aldı”. İgidlik rəmzi olan mürəkkəb quruluşlu ad Dəmir apelyativi ilə şəxs adı kimi əski və çağdaş türk dili dialektlərində də geniş yayılmışdır. Dəmür Tanlı Mamaq isə Təpəgözün əlində həlak olan oğuz bəylərindəndir. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında təkcə bir yerdə – “Basatın Təpəgözi öldürdügi boy”da adı çəkilir. Təpəgözün əlində ölən oğuz igidlərindəndir: “Dəmür Tanlı Mamaq əlində həlak oldı”. Addakı “dəmür tanlı” ləqəb olub, igidlik rəmzi ifadə edir. Günümüzdə də digər türk xalqlarında Dəmir antroponiminə təsadüf edilir, Teymur, Temir, Timir, Temur və s. bu kimi antroponimlər özündə “dəmir” sözünün qədim şəklini qoruyub saxlamaqdadır. Rus dilçiləri haqlı olaraq slavyan xalqlarında mövcud Timur şəxs adının türk dillərində olan dəmir sözündən olduğunu qeyd edirlər. Dəmir, Temir, Teymur və bu qəbildən olan adlar möhkəmlik, yenilməzlik, sarsılmazlıq, əyilməzlik anlamını ifadə edir. Azərbaycan antroponimikasında Dəmir adı ilə yanaşı, tərkibində adın işləndiyi mürəkkəb şəxs adları da mövcuddur.

DƏMİRÇİ azərb.

damirçi sözündəndir. Dəmirçi antroponiminin Şahsevən türk tayfasının bir qolunu təşkil edən Dəmirçilər etnonimi əsasında əmələ gəlməsi barədə Azərbaycan Sovet ensiklopediyasında məlumat verilir. Bəzi mənbələrdə isə Dəmirçi kişi adı qədim peşə-sənət adlarına aid edilir. Məlum olduğu kimi, Azərbaycan dilində dəmirçi əslində dəmirlə işləyən, dəmirdən müxtəlif şeylər düzəldən, yaxud da dəmirdən olan əşyaları təmir edən ustadır.

Mənbələr sübut edir ki, dəmir ta qədimlərdən Azərbaycanın hər yerində yayıldığından, məişətdə ehtiyac hiss edilən metal olduğundan dəmir işi ilə məşğul olan ustaya – dəmirçiyə də həmişə ehtiyac olmuşdur. Müharibələr zamanı erkən dövrlərdə silah hazırlamaqla məşğul olan dəmirçilər sonrakı dövrlərdə püxtələşmiş, inkişaf etmiş yeni silah növlərinin təmiri ilə məşğul olmuşlar. Müasir dövrdə də dəmirçilərin köməyinə ehtiyac hiss edilidiyindən, ölkəmizdə az da olsa, dəmirçi emalatxanalarına rast gəlmək olur. Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan Dəmirçi bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır. Azərbaycanda da, Gürcüstanda azərbaycanlıların sıx yaşadığı bölgələrdə də tərkibində adın işləndiyi Dəmirçiyev, Dəmirç(i)əlov, Dəmirç(i)əlli soyadları geniş yayılmışdır. Bütün bunlar yaxın keçmişə qədər Dəmirçi kişi adının geniş yayıdığına dəlalət edir. Adın daşıyıcılarından görkəmli dilçi alim, Azərbaycan Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, filologiya elmləri doktoru, professor Əbdüləzəl Dəmirçizadənin Azərbaycan dilinin tədqiqi, öyrənilməsi sahəsindəki xidmətləri çox böyük olmuşdur. Əminliklə demək olar ki, alimin onomastika sahəsinin də daxil olduğu dilçiliyin leksikologiya bəhsi ilə əlaqədar tədqiqatları bu gün də öz aktuallığını saxlamışdır.

DƏNİZ azərb.

daniz sözündəndir. Adətən elmi ədəbiyyatda belə bir tərif verilir ki, dəniz Yer kürəsinin acı-duzlu su ilə örtülü olan və az-çox quru ilə əhatə edilmiş böyük sahəsidir, okeanın bir hissəsidir. Məcazi mənada, daha dəqiq təşbehlərdə, müqayisələrdə son dərəcə çoxluq, həddən artıq olma, bolluq, tükənməzlik, nəhayətsizlik bildirir. Dəniz şəxs adı da sözün məcazi mənası ilə əlaqədar olub, nəhayətsizlik, tükənməzlik anlamlarındadır.

DƏNİZXAN azərb.

DƏRBƏND fars.

darband sözü bir neçə mənada işlənir: 1. Dağlarda dar keçid, dağ keçidi; dərə; 2. İranda dar küçə.

Məlum olduğu kimi, dilimizdə müəyyən məqsədlərlə əlaqədar bir sıra yer adları şəxs adları cərgəsinə daxil olmuşdur. Azərbaycan antoponimikasında şəhər adlarından yaranmış şəxs adları sırasında olan Dərbənd kişi adı Qafqaz Albaniyasının qədim şəhərlərindən birinin adındandır. Dərbənd haqqında latın, yunan, ərəb, fars, türk, Qafqaz, rus və s. mənbələrdə, həmçinin orta əsr Avropa müəlliflərinin əsərlərində maraqlı məlumatlar vardır. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarının üç boyunda adı çəkilir. Türk xalqlarının daimi yaşayış ərazilərinin relyefindən asılı olaraq Dərbənd iki dağ arası, dar keçid, dağ və çayarası keçid, keçid qapısı mənalarında geniş yayılmışdır. Xüsusilə türk xalqları yaşayan əyalətlərdə bu toponimə tez-tez rast gəlmək olar. Dərbənd/ Dəmirqapı Dərbənd adı VI–VIII əsrlərin daş kitabələri olan Kültiqin yazılarında türk xalqlarının geriyə hücum istiqaməti kimi dəfələrlə yad edilir. Toponimlə əlaqədar Dərbənd məişətimizdə geniş yayılmış adlar sırasında olmasa da, hələ də mövcuddur.

DƏRGAH fars.

darqah sözü dilimizdə bir neçə mənada işlənir: 1. Astana, kandar, qapı önü; böyük, vəzifəli, səlahiyyət sahiblərinin qapısı, saray, iqamətgah; 2. mac. Din, Allahın mərhəməti, şəfqəti, köməyi, inayəti (bəzən “Allah”, “Həqq” sözləri ilə); 3. mac. Təntənə, dəbdəbə. Dərgah sözün ikinci mənası ilə əlaqədar olub, Allahın dərgahı mənasındadır.

Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adlarından olan Dərgah bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adları sırasındadır. Adın təhrif olunmuş forması Dərgəh də sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir.