Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

CƏBRAYIL qəd. yəhudi dil.

Cabrayıl Allahın əsgəri, Tanrının döyüşçüsü mənasındadır. Dini şəxs adları sırasında olan Cəbrayıl, rəvayətə görə, Tanrının əmr, sərəncam və göstərişlərini peyğəmbərlərə yetirən mələyin adının ərəbcələşdirilmiş formasıdır.

Əvvəl “Tövrat”, sonra “Quran” xəbər verir ki, Allah öz istəyini yerinə yetirərkən bir neçə mələyin xidmətindən istifadə etmişdir. Yəhudi, xristian və İslam rəvayətlərindən belə məlum olur ki, onların arasında ən vacib hesab olunan mələk Cəbrayıldır. Allahın məsul tapşırıqlarını məhz onun yerinə yetirməsi ilə bağlı dini hekayələr kifayət qədərdir. Bu həmin mələkdir ki, qoca Zəkəriyyəni atan bakirə Məryəmi ana edir, nəhayət, “Quranı” hissə-hissə Məhəmmədə çatdırır və s. Cəbrayıl adının tərcüməsini ərəb dilində axtarmaq düzgün deyildir. Çünki İslam hədislərinə o, “Tövrat” əfsanələrindən düşmüşdür. Burada onun adı Qavriildir. Prof. L.Uspenskiy onu “Allahın döyüşçüsü”, fransız publisisti Leo Taksil isə “Allahın adamı” kimi tərcümə etmişdir. Bu gün məişətimizdə əsasən orta və yaşlı nəsil arasında Cəbrayıl şəxs adına kifayət qədər rast gəlinsə də, gənc nəslin nümayəndələri arasında, demək olar ki, təsadüf olunmur. Azərbaycanda addan formalaşmış Cəbrayılov, Cəbrayılzadə, Cəbrayıllı soyadları geniş yayılmışdır.

CƏFƏR ərəb.

cafar arx, çay deməkdir.

Bu sözün birinci saiti uzandığı üçün əvvəllər apostrofla (Cə’fər) yazılırdı. Belə yazılış sözün əs- linə daha yaxındır. Ərəb dilində cəfər sözü poetik məna daşıyır. Məcazi mənada cənnət çayı deməkdir. Bu da, yəqin ki, səbəbsiz deyildir. İsti Ərəbistan səhrasında insanlar üçün, eləcə də övladına ürəyi istəyən adı qoymaq istəyən valideyn üçün bu bənzətmənin nə qədər əziz olduğunu təsəvvür etmək çətin deyildir. Cəfər Azərbaycan antroponimikasında İslam dini ilə əlaqədar şəxs adları sırasındadır. İslam tarixində VI imamın adı Cəfəri Sadiq olduğundan sonralar şiələr arasında gözəl Cəfər ifadəsi yaranmışdır. Buradan da Cəfər adı məişətimizə yol açmışdır. XX əsrdə məişətimizdə çox geniş yayılmış kişi adları sırasında olsa da, bu gün müşahidəediləcək dərəcədə azalmış şəxs adlarındandır. Əsərlərinin təsiri ilə məişətimizə yen-yeni şəxs adlarının daxil olduğu, başqa sözlə, qəhrəmanlarının adı səhnədən keçib həyata vəsiqə qazanmış, XX əsrin otuzuncu illərində öz nəslinin və dövrünün, sonralar bütünlükdə Azərbaycan ədəbiyyatının böyük yazıçısı olmuş dahi sənətkar Cəfər Cabbarlı (1899–1934) bu adı daşıyan görkəmli şəxsiyyətlərin arasında öndə gedənlərdəndir desək, yəqin ki, səhv etmərik.

CƏFƏRAĞA ərəb.

CƏFƏRƏLİ ərəb.

CƏFƏRXAN ərəb.

CƏFƏRQULU ərəb.

CƏLAL ərəb.

calal əzəmət, böyüklük, ululuq, şan-şöhrət, ehtişam, dəbdəbə, təmtəraq, büsat deməkdir. Cəlal kişi adı şan-şöhrət, dəbdəbə anlamını ifadə edir. Bir çox araşdırmalarda əslində orta əsrlərdə məşhur cəlalüd-dövlə titulunun qlsaldılmış şəkli olması barədə məlumatlara rast gəlinir.

Adın düzgün forması Cəlal sonradan dilimizin ahəng qanununa uyğun dəyişərək Calal formasına düşmüşdür. Bu gün məişətimizdə həm Calal, həm də Cəlal rəsmi şəxs adları mövcuddur.

CALAL

CƏLALƏDDİN ərəb.

CƏLALƏTDİN

CALALƏDDİN

CALALƏTDİN

CƏLİL ərəb.

calil uca, yüksək, böyük, ali, hörmətli (Yaradana məxsus) mənasındadır. Allahın məlum 99 adından olan əl-Cəlil ən uca (ali, yüksək, hörmətli) sifətləri olan (Allah) mənasındadır.

Adın məşhur daşıyıcılarından XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının ən qüdrətli nümayəndələrindən olan, dahi yazıçı və publisist, mütəfəkkir və ictimai xadim, el arasında ehtiramla Mirzə Cəlil kimi müraciət edilmiş Cəlil Məmmədquluzadə (1869-1932) həm də məşhur “Molla Nəsrəddin” jurnalının redaktoru, tənqidi realist üslubun, eləcə də “Molla Nəsrəddin” ədəbi məktəbinin yaradıcısı olmuşdur.

CƏMALƏDDİN ərəb.

CAMALƏDDİN