Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

BİR azərb.

bir sözü mürəkkəb adların tərkibində işlənərkən tək, vahid, təkcə, yeganə, bircə mənasını ifadə edir.

Rəvayətlərə görə, rəqəmlərin hər biri müəyyən rəmzi məna daşıyıcısıdır. Dini rəvayətlərdə bir vahid, tək olana (Alla ha) işarədir. Dilimizin antroponimik vahidlər sistemində bir müstəqil ad kimi deyil, mürəkkəb şəxs adlarının tərkibində mövcuddur.

BİRBƏY azərb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən bir sözü və arxaikləşmiş bay titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

BİRCƏ azərb.

BİRCƏBƏY azərb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Birca adı və arxaikləşmiş bay titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

BİRCƏXAN azərb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Birca adı və arxaikləşmiş xan titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

BİRKİŞİ azərb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən bir və kiçi sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

BİYAN fars.

biyan kökündən boya və xalq təbabətində dərman hazırlanan şirin köklü bitkinin adındandır.

Biyan kişi adı Azərbaycan antroponimikasında bitki adlarından yaranmış şəxs adları sırasındadır.

BORAN azərb.

boran sözü həddən artıq külək, çovğun, qasırğa, həmçinin müsibət, fəlakət, bəla mənasını ifadə edir.

Deyilənə görə, erkən dövrlərdə Boran adını boranda doğulan övladlara qoyarmışlar. Boran qədim adlardan olsa da, soyad kimi formalaşmamışdır. Məcazi mənada da işlənir. Məsələn, Dost yolunda boran olar, qar olar atalar sözündə məcazi mənada işlənən boran sözü çətinlik, cəfaya mübtəla olmaq kimi anlamları ifadə edir.

BORANBƏY azərb.

mürəkkəb adlarının tərkibində işlənən Boran adı və arxaikləşmiş bay titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

BÖYÜK azərb.

böyük sözü bir neçə mənada işlənə bilir: 1. Kəmiyyət etibarilə, ölçü cəhətdən iri, yekə mənasındadır; 2. Bəzi isimlərin qarşısında işlənməklə mənanı gücləndirə bilir; 3. Çox güclü, çox şiddətli; 4. Həcmcə, sayca, miqdarca, ölçü etibarilə iri olan; 5. Sayca çox, külli miqdarda; 6. Çox güclü, çox şiddətli; 7. Dahi, ulu, qeyriadi zəka sahibi olan; 8. Fövqəladə tarixi və xüsusi əhəmiyyəti olan; 9. Çox mühüm, əhəmiyyətli olan, vacib olan; Başçı, rəhbər, idarə edən, yüksək vəzifə sahibi; 11. Çoxluq anlamını ifadə edə bilir; 12. İri, nəhəng. Böyük şəxs adı olaraq sözün əsasən doqquzuncu mənası ilə əlaqədardır.

Yəni çox mühüm, əhəmiyyətli anlamındadır. Böyük kişi adı özündə həm də böyüklük, bir növ, əzəmət, fövqəladə səlahiyyət, başçı, rəhbər, mənəvi cəhətdən ucalıq, bir sözlə, hər cəhətdən böyüklük ehtiva edir. Bu gün Azərbaycan antroponimikasında Böyük müstəqil şəxs adı kimi mövcud olmasa da, bir çox mürəkkəb qadın və kişi adlarının tərkibində işlənir.

BÖYÜKAĞA azərb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Böyük adı və arxaikləşmiş ağa titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

BÖYÜKBƏY azərb.

BÖYÜKXAN azərb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Böyük adı və arxaikləşmiş Xan titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

BÖYÜKKİŞİ azərb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən böyük və kiçi sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

BUDAQ azərb.

budaq sözü ağacların, eləcə də kolların gövdə hissəsindən ayrılan hissə, şaxə, qol, həmçinin ağacın budağı, şaxəsi mənasındadır. Lakin bu ad sadəcə bitki aləmi ilə əlaqədar deyildir. Dilimizdə budaqlanmaq, min budaq olma, yəni artmaq, inkişaf etmək, insanların işlərinin hərtərəfli yaxşı getməsi ifadəsi mövcuddur. Bu yönümdən yanaşdıqda Budaq şəxs adı ailədə inkişaf, davam, artım mənasındadır.

Təktək adlardandır ki, oğuz babalarımızdan bu günə qədər gəlib çatmışdır. “KitabiDədə Qorqud” dastanlarında da Budaq adına (Qaragünə oğlı Qarabudaq, Qaragünə oğlı Dəli Budaq, Qaragünə oğlı Budaq, Qarabudaq bay) rast gəlirik. Müasir Azərbaycan dilində budaq sözünün işləndiyi alqış məzmunlu ümumişlək ifadələr kifayət qədərdir. Məsələn, Bala, sani min budaq olasan! (Yəni həyatında yaxşılığa artım olsun), Filankas hala tazataza budaqlanır (işləri təzəlikcə qaydasına düşür) və s. Məlumdur ki, yeni dünyaya gəlmiş hər bir övlada ad verilərkən valideynlərin ürəyində arzular baş qaldırır. Budaq adı da, fikrimizcə, bu ifadələrin məzmununda olan alqış məzmunu ilə əlaqədardır. Adın məcazı mənası da maraqlıdır. Valideynin oğul övladına münasibəti əks edilir. Oğul budaqdır, ailənin inkişafı, davamıdır. Nəslin ağaca bənzədilməsi dünyanın əksər millətlərində vardır. Məsələn, ərəblər ağaca “şəcər”, ailə sülaləsinin qollarını göstərən cədvələ isə “şəcərə” deyirlər. Avropa xalqlarının əksəriyyəti həmin cədvəli “genealoji ağac” adlandırır. Budaq babalarımızın, nənələrimizin gözəlliyə münasibəti baxımından da maraqlıdır. Onlar üçün gözəllik konkret, real olmuşdur. Onlar yaşıllaşan ağaca baxanda, budaqlarının təzə açmış yarpaqlarını görəndə sevinir, dağ başında gül görürkən zövq alırdılar. Budaqov soyadı da Azərbaycanda geniş yayılmışdır. Adın daşıyıcılarından coğrafiya elmləri doktoru, professor, AMEAnın həqiqi üzvü, uzun illər Coğrafiya İnstitutunun direktoru vəzifəsində çalışmış Budaq Budaqov (1928–2012) Azərbaycan elminin inkişafında xidmətləri olmuş alimlərdəndir.