Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

QABİL

qəd. yəhudi d. qabil sözü dilimizdə istedadlı, qabiliyyətli, hər şeyi tez qavrayan, zehinli, zəkalı, mahir, bacarıqlı, hər şeyi bacaran, məharətli, həmçinin mümkün olan, yaralı, münbit, yaxşı anlamlarını ifadə edir.

Dilimizə ərəb dilindən keçmişdir. “Bibliya”ya görə, Qabil Adəm Peyğəmbərin böyük oğlunun adıdır. Dini rəvayətlərdə qardaşı Habili paxıllıqdan öldürən, bununla da yer üzündə ilk insan öldürən, ilk insan qanı tökən Adəmin oğlu Qabil olmuşdur. Qabil XX əsrdə olduğu kimi, bu gün də məişətimizdə geniş yayılmış kişi adları sırasındadır. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, bu gün adın daşıyıcıları, əsasən, orta və yaşlı nəslin nümayəndələridir. Adın daşıyıcılarından Azərbaycanın Xalq Şairi, müasir Azərbaycan ədəbiyyatını zənginləşdirməklə onun parlaqsəhifələrindən birini təşkil edən Qabil İmamverdiyevin (1926-2007) poetik təfəkkürünün məhsulu olan və ədəbiyyatımızın müxtəlif janrlarını əhatə edən lirikası dilinin axıcılığı, rəvanlığı və milli koloriti ilə seçilir.

QACAR

türk. qacar sözü dilimizdə qaçan, qaçağan, yaxşı qaçan, qaçqın, qaçaq mənasındadır.

Qacar kişi adı türk tayfalarından birinin adındandır. Mənbələrdə qacarların xəzərlərlə (xəzər türk tayfaları ilə) eyni kökdən olması barədə məlumatlar da vardır. Qovanlı türk tayfasından olan qacarlar Monqol işğalı zamanlarında İrəvan ətrafında kök salmışlar və Səfəvi sülaləsini Azərbaycanda və İranda hakimiyyətə gətirən yeddi Qızılbaş türk tayfasından biri olmuşlar. Qacar adı bu gün təxəllüs kimi də işlənir.

QAÇAY azərb.

qaç (qaçmaq) feilindən və qədim türk dillərində məhsuldar şəkilçilərdən olan -ay şəkilçisindən əmələ gəlmişdir.

Bəzi mənbələrdə adın əvvəllər Qaçıqay şəklində olduğu, sonradan səslərin düşümü nəticəsində Qaçay kimi formalaşdığı barədə məlumatlar vardır. Qaçay kişi adı qaçan, hərəkətdə olan, yüyürən, cəld, sürətli anlamındadır. Qaçay XX əsrdə məişətimizdə geniş yayılmış kişi adlarından olsa da, bu gün artıq unudulmaqda olan şəxs adları sırasındadır.

QADİR

ərəb. qadir sözündən olub, dilimizdə qüdrətli, böyük, qüdrət və qüvvət sahibi olan, bir şeyi etməyə qüvvəsi və qüdrəti olan mənasındadır.

Dilimizdə ümumişlək sözlərdəndir. Allahın məlum 99 adındandır (əl-Qadir). Qadir kişi adı Tanrının adı ilə əlaqədar olub, yaratmağa qadir, yaradan, bir sözlə, hər şeyə qadir olan Allah, Tanrı mənasındadır. Şərqdə geniş yayılmış adlardandır. Türkiyə türklərində Qadir antroponimi Kadir şəklindədir, lüğətlərdə möhkəm, mətin, sərt mənasında izah edilir, çox geniş yayılmış kişi adlarındandır.

QAFAR

ərəb. qafar (əslində qafar) sözündən olub, mərhəmət edən, bağışlayan, eyibləri örtən anlamlarını ifadə edir.

Allahın məlum 99 adındandır. Əl-Qafar qullarına mərhəmət edən, onların eyiblərini örtən, günahlarını bağışlayan Allah mənasındadır. Əbdülqafar şəklində də işlənir. Məişətimizdə geniş yayılmış kişi adlarındandır. Adın daşıyıcılarından XX əsrdə Xaqani Şirvani irsinin tədqiqində mühüm araşdırmaların müəllifi Qafar Kəndli Herisçi (1925-1997) tanınmış ədəbiyyatşünas olmaqla yanaşı, həm də publisist, nasir olmuşdur.

QAFFAR

QAFİL

ərəb. qafil sözündəndir.

Qafil dilimizdə nə edəcəyini, başına nə gələcəyini düşünmədən işini boş tutan, xəbərsiz olan, qəflətdə olan və buna yaxın mənaları ifadə edir. Bu gün Qafil məişətimizdə unudulmaqda olan adlar sırasına keçməkdədir.

QAFUR

ərəb. qafur sözündən olub, bağışlayan, əfv edən, günahdan keçən mənasındadır.

Qafur kişi adı günahları bağışlayan mənasındadır, Allahın adındandır. XX əsrdə məişətimizdə geniş yayılmış şəxs adları sırasında olmuşdur. Bu gün adın daşıyıcıları, əsasən, orta və yaşlı nəslin nümayəndələridir. Adın daşıyıcılarından Azərbaycan Demokratik Respublikası dövründə yeni yaranmış milli məktəblərin dərsliklə təmin olunması sahəsində böyük xidmətləri olmuş, ilk 18 coğrafiya dərsliyinin müəllifi, pedaqoq, coğrafiyaçı, publisist, naşir Qafur Rəşad Mirzəzadə (1884-1943) milli uşaq ədəbiyyatının inkişafında xeyli əmək sərf etmiş ziyalılarımızdandır. Uşaqların milli müstəqillik və dövlətçilik ruhunda tərbiyəsində müsbət rol oynamış “Məktəb” adlı sayca ikinci uşaq jurnalının (1911-1920), eləcə də uşaqlara məxsus ədəbiyyat nəşr edən eyni adlı birinci mətbəənin təsisçisidir (Əbdürrəhman Tofiq Əfəndizadə ilə birgə).

QALABƏY

azərb. qala və mürəkkəb adların tərkibində işlənən arxaikləşmiş bay titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

Qalabəyi (bax: ad – BƏY) kişi adı qalanın başçısı, bəyi anlamındadır. Məlum olduğu kimi, Azərbaycan şəxs adları sistemində tituldan formalaşmış kifayət qədər antroponim mövcuddur. Qalabəyi də bu qəbildən olan kişi adları sırasındadır. Qalabəyi vaxtilə yalnız Azərbaycanda deyil, ümumiyyətlə Cənubi Qafqaz və İran üçün səciyyəvi titullardan olmuşdur. Adın təhrif olunmuş forması Qalabəy də sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir. Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan Qalabəyi/ Qalabəy bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adları sırasındadır.

QALABƏYİ

QALİB

ərəb. qalib sözü dilimizdə bir neçə mənada işlənir: 1. Üstün gələn, yenən, müzəffər; 2. Güclü, qüvvətli, daha üstün, hökm edən.

Qabil XX əsrdə olduğu kimi, bu gün də məişətimizdə geniş yayılmış kişi adları sırasındadır. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, bu gün adın daşıyıcıları, əsasən, orta və yaşlı nəslin nümayəndələridir. Qalib kişi adı sözün birinci mənası ilə əlaqədar olub, üstün, öz gücü ilə üstün gələn mənasındadır.

QAMBAY

türk. qam və bay sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

Türk xalqlarının bəzilərinin dillərində qam cadugər, şaman, nağıl danışan, həkim, təbib, loğman, filosof və başqa yaxın anlamları ifadə edir. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarındakı Qam-qan (Kam xan) və Qam-büre (Kam Büre) şəxs adlarındakı qam teonimi müqəddəs anlamlıdır. Qam sözü ilə bay/bəy (bax: ad – BƏY) sözündən yaranmış Qambay kişi adı müqəddəs, inanılan, həmçinin həkim, bilici, loğman, nağılçı mənalarındadır. Adın təhrif olunmuş forması Qanbay da sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir.

QANBAY

QANDƏMİR

türk. qan və damir sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

Qandəmir (bax: ad – DƏMİR) kişi adı polad dəmir kimi möhkəmliyi qanından gələn, qanı dəmir kimi olan, çox güclü, qüvvətli, dözümlü, möhkəm anlamındadır. Adın təhrif olunmuş forması Qantəmir də sonradan müstəqi kişi adı kimi rəsmiləşmişdir. Adın məşhur daşıyıcılarından İstanbul Darülfunu Tarix-ədəbiyyat fakültəsinin (1914), eyni zamanda Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunun Stomatologiya fakültəsinin (1929) məzunu, Azərbaycanın görkəmli maarif xadimi, müəllim, yazıçı, diş həkimi kimi fəaliyyət göstərmiş Qafur Sədrəddin oğlu Əfəndiyev ədəbiyyat tarixində Qantəmir təxəllüsü ilə qalmışdır. Sovet dövründə repressiyaya məruz qalmış ziyalılarımızdan olmuşdur. Təxəllüsdən yaranmış Qandəmir/Qantəmir kişi adı bu gün Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasındadır. Qandəmir/Qantəmir kişi adı digər dillərə də keçmişdir. Rusiyada məşhur satirik şair, diplomat və maarifçi D.K.Kantemir (17081744), həmçinin Rumıniyada, Moldovada Kantemir knyaz nəslinin nümayəndələri məlumdur. Bu gün də Rusiyada və Osetiyada Kandemirov/Kantemirov soyadını daşıyan məşhur zadəgan nəslinin davamçıları yaşayır. Moldovada Kantemir şəhər adıdır. Rus dilçiliyində bir çox tədqiqatçılar Kantemir soyadının türk mənşəli olması barədə fikirlərini əsaslandırmışlar. Belə bir nəticəyə gəlmişlər ki, Rusiyada knyaz nəslinə mənsub Kantemir soyadı 1540-cı ildə xristianlığı qəbul edərək Moldovada məskunlaşan çox zəngin tatar millətindən olan şəxsin soyadı ilə əlaqədardır.

QANTƏMİR