Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

DƏRBƏND fars.

darband sözü bir neçə mənada işlənir: 1. Dağlarda dar keçid, dağ keçidi; dərə; 2. İranda dar küçə.

Məlum olduğu kimi, dilimizdə müəyyən məqsədlərlə əlaqədar bir sıra yer adları şəxs adları cərgəsinə daxil olmuşdur. Azərbaycan antoponimikasında şəhər adlarından yaranmış şəxs adları sırasında olan Dərbənd kişi adı Qafqaz Albaniyasının qədim şəhərlərindən birinin adındandır. Dərbənd haqqında latın, yunan, ərəb, fars, türk, Qafqaz, rus və s. mənbələrdə, həmçinin orta əsr Avropa müəlliflərinin əsərlərində maraqlı məlumatlar vardır. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarının üç boyunda adı çəkilir. Türk xalqlarının daimi yaşayış ərazilərinin relyefindən asılı olaraq Dərbənd iki dağ arası, dar keçid, dağ və çayarası keçid, keçid qapısı mənalarında geniş yayılmışdır. Xüsusilə türk xalqları yaşayan əyalətlərdə bu toponimə tez-tez rast gəlmək olar. Dərbənd/ Dəmirqapı Dərbənd adı VI–VIII əsrlərin daş kitabələri olan Kültiqin yazılarında türk xalqlarının geriyə hücum istiqaməti kimi dəfələrlə yad edilir. Toponimlə əlaqədar Dərbənd məişətimizdə geniş yayılmış adlar sırasında olmasa da, hələ də mövcuddur.

DƏRGAH fars.

darqah sözü dilimizdə bir neçə mənada işlənir: 1. Astana, kandar, qapı önü; böyük, vəzifəli, səlahiyyət sahiblərinin qapısı, saray, iqamətgah; 2. mac. Din, Allahın mərhəməti, şəfqəti, köməyi, inayəti (bəzən “Allah”, “Həqq” sözləri ilə); 3. mac. Təntənə, dəbdəbə. Dərgah sözün ikinci mənası ilə əlaqədar olub, Allahın dərgahı mənasındadır.

Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adlarından olan Dərgah bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adları sırasındadır. Adın təhrif olunmuş forması Dərgəh də sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir.

DƏRGƏH

DƏRGAHQULU fars.

DƏRGƏHQULU

DƏRZİ azərb.

darzi paltar biçib tikən ustaya deyilir.

Dərzi Azərbaycan antroponimikasında sənət-peşə adlarından yaranmış kişi adları sırasındadır. Məişətimizdə köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan Dərzi bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır. Dərzi adından formalaşmış soyadların Azərbaycanda kifayət qədər mövcud olması məişətimizdə yaxın keçmişə qədər adın geniş yayıldığına dəlalət edir.

DƏRZİXAN azərb.

DƏYANƏT ərəb.

dayanat sözü dilimizdə bir neçə mənada işlənsə də, əsasən möhkəmlik, səbat, bel bağlanılan, sözünün üstündə möhkəm duran (adam) kimi yaxın anlamlar ifadə edir. Bir də dindarlıq, dini qayda-qanunlara möhkəm əməl edilməsi mənası vardır. Dəyanət kişi adı möhkəmlik, sözünün üstündə durma, dönməzlik mənalarını ifadə edir.

DİBİR fars.

dibir sözündən olub, katib, yazan, mirzə mənalarını ifadə edir. Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan Dibir bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır.

DİL fars.

dil (əslində del) sözü Azərbaycan antroponimikasında kifayət qədər mürəkkəb şəxs adlarının (həm qadın, həm kişi) tərkibində komponent olaraq mövcuddur.

DİLAVƏR fars.

dilavar sözündən olub, dilimizdə qoçaq, igid, cəsur, ürəkli, mərd, həmçinin dilli, yaxşı danışmağı bacaran, məharətli mənalarını ifadə edir. XX əsrdə məişətimizdə geniş yayılmış Dilavər bu gün müşahidəediləcək dərəcədə azalmışdır. Dilavər Azərbaycan antroponimikasında müştərək şəxs adları sırasındadır.

DİLBAZ fars.

DİLƏNÇİ azərb.

dilançi sözündən olub, yoldarizdə dilənməklə dolanan, yolçu, həmçinin çox yoxsul, heç bir şeyi olmayan birisi anlamlarını ifadə edir. Dilənçi kişi adı məişətimizdə nadir şəxs adlarındandır.

DİLKƏŞ fars.

DİLQƏM fars.