Məsəllər, deyimlər

HƏQİQƏT ANI

►Hər şeyin dəqiq bilindiyi, gerçəyin üzə çıxdığı məqam.

İspan dilində yaranmış və Avropada geniş yayılmış bu ifadə həmin ölkənin rəmzi olan korrida – kəl döyüşü ilə bağlıdır.

Başlanğıcda bu ifadə matadorun – kəl ilə döyüşən adamın korridada ən böhranlı, çətin və kritik məqamını bildirirdi. İspan dilindən digər dillərə isə 1930-cu illərdə E.Heminqueyin «Günortadan sonra ölüm» (1932) əsəri sayəsində keçmişdir.

Hazırda «həqiqət anı» ifadəsi böhranlı vəziyyətdə gerçəyin üzə çıxmasını bildirmək üçün geniş işlənir.

HƏQİQƏTİ DEMƏK YAXŞIDIR, AMMA AĞIZDAN KÖPÜK GƏTİRİR

►«Həqiqət, doğru söz acı olduğundan onu söyləyənin başına fəlakət gətirilir, həyatı təhlükə qarşısında qalır» mənasında işlədilən ifadə.

İfadə Bəhlul Danəndənin geniş yayılmış bir lətifəsi ilə bağlıdır.

Bir gün Bəhlul Danəndə küçə ilə gedirmiş. Görür ki, iki nəfər möhkəm dalaşır, az qalır bir-birini öldürsün. Bəhlul Danəndə yaxınlaşıb bunları ayırmaq istəyəndə adamın biri xəncəri çıxarıb digərini öldürür və aradan çıxır. Vurulmuş adamın xəncər qarnında əziyyət çəkdiyini görən Danəndə xəncəri dartıb çıxarır. Lakin xeyri olmur və adam canını tapşırır. Səs-küyə yığışan camaat onu kimin öldürdüyünü soruşur. Danəndə əlində xəncər, yerdə qanlı meyit cavab verir:

– Mən öldürdüm.

Bəhlul Danəndəni çəkirlər hökmdarın divanına. Divanda da Bəhlul həmin adamı öldürdüyünü bir daha iddia edir. Danəndəyə ölüm cəzası kəsilir. Meydanda dar ağacı qurulur. Bütün şəhər camaatının gözü qarşısında onu çəkirlər dar ağacına. Kəndiri Danəndənin boğazına keçirəndə sonuncu dəfə ondan soruşurlar:

– Adamı sənmi öldürdün?

– Mən öldürdüm, – deyə o israr edir.

Kəndiri dartanda əsl cinayətkarın ürəyi dözmür, vicdana gəlib boynuna alır ki, adamı o öldürüb və Bəhlul Danəndənin heç bir günahı yoxdur. Bu etirafdan sonra Danəndəni kəndirdən azad edib özünə gəlmək üçün yerə uzadırlar. Handan-hana özünə gələn Danəndədən niyə başqasının günahını öz üzərinə götürdüyünü deyəndə o belə cavab verir:

– Bilmək istəyirdim ki, görəm bu dünyada haqq-ədalət var, ya yox.

– Bəs nə öyrəndin: haqq-ədalət varmı? Həqiqəti demək necədi?

Kəndir dartılan zaman ağzı köpüklənmiş Danəndə deyir:

– Həqiqəti demək yaxşıdı, amma adamın ağzından köpük gətirir.

Bu ifadəyə oxşar olaraq el arasında «Doğru söyləyəni doqquz yerdən qovarlar» deyimi də işlədilir.

HƏMƏDAN EŞŞƏYİ

►Qanmazlığı, kobudluğu, gec anlamağı bildirmək üçün işlədilən ifadə.

İfadə vaxtilə İranın Hәmәdan әyalәtindә ağ-boz rәngli, çox iri, güclü vә qaba görünüşü olan eşşәk növü ilə bağlı yaranmışdır.

Əslində, bütün dillәrdә «eşşәk» sözü ənənəvi olaraq tərbiyəsizlik, qanmazlıq rәmzi kimi işlәnir. «Hәmәdan eşşәyi» ifadәsindә isә hәmin bu anlayışlar daha şiddәtlәndirilmiş tәrzdә әks etdirilir. İfadə özü təsadüfən yaranmayıb.

İranın Hәmәdan әyalәtindә ağ-boz rәngli, çox iri, güclü vә kobud görünüşü olan bir eşşәk növü geniş yayılmışdır. Eşşəklərə xas olan bütün keyfiyyətləri daşıyan bu heyvanın adının tez-tez hallanması birbaşa onun eybəcər və kor-kobud zahiri görünüşü ilə bağlıdır. Ona görə də qanmazlığı və hədsiz qabalığı ilə «fərqlənən» adamları məhz belə kobud eşşəyə tay tuturlar. Bir də Həmədan şəhəri vaxtilə eşşəklərin sayının hədsiz çox olması ilə fərqlənib. Böyük Sabirin taziyanələrinin birində buna işarə vardır:

Hәmәdanda qonağımdan xәbәr aldım: key şeyx,

Hansı mәxluq sizin şәһrdә bişәkk çoxdur?

Dedi: «Az isә dә bu şәһrdә sair mәxluq,

Leyk dәbbağ ilә sәbbağ ilә eşşәk çoxdur».

HƏR HALDA, YER FIRLANIR

►Aşkar təzyiq və qorxunun təsiri ilə öz fikrindən geri çəkilməməyin, qətiyyətli olmağın, həqiqət uğrunda mübarizədə inadkarlığın rəmzi kimi işlədilən ifadə.

İfadənin böyük italyan alimi Qalileo Qalileyin (1564–1642) dilindən çıxdığı ehtimal olunur.

Klassik mexanikanın, eksperimental fizikanın və astronomiyada teleskop müşahidələrinin əsasını qoymuş Q.Qalileyi fizikaya, riyaziyyata aid dərin elmi əsərləri, Ayda dağları, Günəşdə ləkələri və s.-ni kəşf etməsi ilə yanaşı, həm də bu məşhur ifadəsinə görə çox tanıyırlar.

1633-cü ildə inkvizisiya Qalileyi küfrdə ittiham etdi. «İki dünya sistemi haqqında dialoq» əsərində alim bütün planetlərin, o cümlədən Yerin Günəş ətrafında fırlanmasına dair Kopernik nəzəriyyəsinin doğru olduğunu bildirmişdi. Belə fikirlərə isə 1616-cı ildən kilsə tərəfindən rəsmən qadağa qoyulmuşdu.

Santa-Mariya kilsəsində keçirilən məhkəmə hökm çıxardı. 70 yaşlı alimin fikirlərindən yazılı surətdə imtina etməsini nəzərə alan inkvizisiya ona uzunmüddətli həbs cəzası kəsdi. Rəvayətə görə, Qaliley öz məşhur ifadəsini məhz həmin vaxt işlədib: hökmü diz üstündə dinləyib qalxdıqdan sonra bir ayağını yerə vuraraq «Hər halda, o fırlanır!» deyib.

Qalileyin məhkəmə önündə inadkarlıqla «Hər halda, o fırlanır» deməsi haqda rəvayəti İtaliya jurnalisti Cüzeppe Baretti 1757-ci ildə çapdan çıxmış «The Italian Library» kitabına daxil etmişdi. Barettinin bu informasiyanı haradan aldığı bilinmir, amma fakt budur ki, Qalileyin guya 1633-cü ildə dediyi sözü bizə ilk olaraq 124 il sonra yazılmış bu kitabın müəllifi «çatdırıb».

Maraqlıdır ki, kilsə Qalileyə yalnız 1992-ci ildə papa II İohann Pavelin təşəbbüsü ilə bəraət qazandırıb. Vatikan dahi alimi təqib etməklə səhvə yol verdiyini boynuna alıb.

HƏR KƏSİN ÖZ YERİ VAR

►Hər bir adamın ləyaqətinə, nüfuzuna görə qazandığı yerinin, dəyərinin olduğunu bildirən ifadə.

İfadə qədim oğuzların rəsmi yığıncaq və mərasimlərdə müəyyən sistem üzrə oturmaları (və ya dayanmaları) ənənəsindən qaynaqlanır.

Qәdim oğuzlar tәntәnәli yığıncaqlarda müәyyәn nizamla oturardılar. Hörmәtindәn, tutduğu mövqedən, nüfuz dәrәcәsindәn asılı olaraq adamlar hökmdarın sağında vә solunda, mәclisin yuxarı vә ya aşağı başında әylәşmәli idilәr. «Hәr kәsin öz yeri var», «böyüyün böyük yeri var, kiçiyin kiçik» ifadәlәri bu adәtlә әlaqәdar meydana gәlmişdir.

S.Borodinin (1902–1974) «İldırım Bәyazid» romanında deyilir: «Teymurun monqol xanlarından mәnimsәdiyi vә öz sәltәnәtindә lap çoxdan tәtbiq etdiyi qayda hökmdarın hüzurunda hәr kәsin yerini düzgün müәyyәn edirdi. Ayın öz әtrafında dövrәlәnәn halәsi kimi hamı taxtın әtrafına toplaşmalı idi. Yenә də hәmin qaydaya әmәl olunurdu.

Peyğәmbәrin varislәri, qazılar, ülәmalar, mömin vaiz vә әyan-әşrәflәr taxtın sağ tәrәfindә otururdular. Sәrkәrdәlәr, әmirlәr, xanlar, onminbaşılar rütbәyә görә hәrbi qaydaya әmәl edәrәk sol tәrәfdә әylәşirdilәr.

Divanbәyilәr, müşavirlər vә vәzirlәr Teymurla üzbәüz, onların arxasında isә ayrı-ayrı mәmlәkәtlәrin hakimlәri vә zadәganlar öz yerlәrini tuturdular».

Müasir dilimizdә, әsasәn, mәcazi mәnada işlәnәn bu ifadәnin hәqiqi mәnası real hәyat faktlarından, həm də çağdaş cəmiyyətdəki ictimai münasibətlərdən qaynaqlanır.

HƏR OXUYAN MOLLA PƏNAH, HƏR QATIRÇI MURAD OLMAZ

►Elm, sənət və peşə sahəsində məşhurlaşmaq üçün bilik və bacarıqla yanaşı, xüsusi qabiliyyətin olmasının vacibliyini vurğulayan ifadə.

İfadə xalq arasında yayılmış deyimdən qaynaqlanır.

Deyimin əsas məğzi ondan ibarətdir ki, təkcə adi qayda ilə elm öyrənmək və ya bir peşənin ardınca getmək insanı məşhurlaşdırmır, adam təkcə kitab oxumaqla elmləri qavraya bilməz, dərrakəli olmaz, qarşısına qoyduğu məqsədə çatmaq üçün Allahın verdiyi xüsusi talantın da olması vacibdir.

Məsəldə adıçəkilən böyük Azәrbaycan şairi Molla Pәnaһ Vaqif (1717–1797) savadlı alim, görkәmli şair, dövlət xadimi olmuşdur. Nücum vә «müһәndislik» elmlәrindә də sәriştәsi var idi. İbrahim xanın sarayında vәzirliyә qәdәr yüksәlmiş, xalqını sevәn bir vәtәnpәrvәr olmuşdur. Hәlә öz zamanında şöhrәti çox yayılmış vә onun adı ilә әlaqәdar düzәlәn yuxarıdakı ifadә atalar sözü sәviyyәsinә qәdәr yüksәlmişdir. Nәşr olunan bütün «Atalar sözlәri» kitablarına bu ifadә daxil edilmişdir. XIX әsr şairlәrindәn Həsənəli Qaradaği (1848–1929) öz tәzkirәsindә yazmışdır: «Yazılanlara görә, Vaqifin bir para elmlәrdә sәriştәsi var imiş. İbraһim xan Molla Pәnaһı möhtәrәm vә artıq dost tutub onun mәslәhәt vә tәdbiri ilә iş görәrmiş. Bu sәbәbdәn Qarabağda zərbi-mәsəl olub bir söz söylәnilir: «Hәr oxuyan Molla Pәnah, hәr qatırçı Murad olmaz».

Qatırçı Muradın adı da Qarabağ mahalının tanınmış şəxsləri siyahısına yazılıb. Əvvəllər Qarabağ xanının qatırçısı kimi ad çıxarıb. Çox bacarıqlı, mahir qatırçı olduğundan xan ona bәylik verib, üstəlik, indiki Ağdam rayonunun Muradbәyli kәndini dә ona bağışlayıb, yəni bu kəndin əsasını qatırçı Murad qoyub.

İndi çoxları dilimizdə işlənən bu ifadənin yalnız Molla Pәnah Vaqiflə bağlı olan birinci hissəsini xatırlayır, ikinci hissəni isə, demək olar ki, yaddan cıxarırlar. Halbuki məsəl lap əvvəldən başlıqda göstərilən kimi bütöv yayılmışdır.

HƏR ŞEY AXIR, HƏR ŞEY DƏYİŞİR

►Həyatda, cəmiyyətdə hər şeyin dəyişdiyini, hərəkətdə olduğunu bildirən ifadə.

İfadənin qədim yunan filosofu Heraklitlə Efesin şöhrətli filosofu Platon arasında gedən məşhur dialoqların birində meydana çıxaraq yayıldığı ehtimal olunur.

Əslində, qədim yunan frazeologiyasında «hər şey hərəkət edir» fikri müxtəlif formalarda təkrar olunur. Məhz tarixən qorunub-saxlanmış bu fikir eyni zamanda digər frazeologizmin – «axan çaya ikinci dəfə girmək olmaz» kimi qanadlı ifadənin də yaranmasına səbəb olmuşdur.

Dünyanın müxtəlif dillərində geniş yayılmış bu ifadələrin hər ikisi təbiət və cəmiyyət həyatında dəyişikliklərin mütəmadi və qaçılmaz olduğunu bildirir.

HƏŞTƏRXAN XORUZU

►Adәtәn, lovğa, tәkәbbürlü, özünü çәkən adamlar haqqında işlәdilən ifadə.

İfadə hindxoruzu və ya hindtoyuğuna bənzəyən quşun hirsli vəziyyətdəki görünüşü ilə bağlı yaranıb yayılmışdır.

Nəyə görə məhz Hәştәrxan xoruzu? Müşahidələr göstərir ki, bu quş hər hansı davranışdan çox tez һirslәnir vә bu zaman onun ləlәklәri qalxır, pipiyi uzanır vә sallanır, başı, boyun nahiyəsi qızarır vә göyәrir. Bәzәn hirsli, әsәbi adama da istehza ilə «Hәştәrxan xoruzu» deyilməsi məhz buradan qaynaqlanır.

Hindtoyuğunun ilkin vәtәni Amerika hesab olunur. Bu söz Hindistanla әlaqәdar deyildir. Bu quş Meksikada әhlilәşdirilib və XVI әsrdә Avropaya gәtirilib. O zaman Amerikanı sәһvәn Hindistan һesab etdiklәri üçün һәmin quşa da һindtoyuğu demişlәr.

İfadə Azәrbaycan dilindә XIX әsrdәn işlәnmәkdədir. Bu quş Azәrbaycana dәniz yolu ilә Hәştәrxandan gәtirildiyi üçün «Hәştәrxan xoruzu» adlandırılmışdır.

HƏYƏCAN TƏBİLİ ÇALMAQ

►Yaxınlaşan hər hansı təhlükə və ya ortaya çıxan problem barəsində təşvişlə danışmaq, həyəcan qaldırmaq, bu təhlükə barədə ictimaiyyəti xəbərdar etmək.

İfadə vaxtilə Rusiyada misdən hazırlanmış təbillərlə hər hansı həyəcan və təhlükə barədə xəbər vermək ənənəsindən yaranmışdır.

Qədim Rusiyada misdən hazırlanmış və hər hansı həyəcan, təhlükə haqda adamlara xəbər verərkən vurulan təbillərə nabat deyirdilər. Sonra isə yanğınlar, daşqınlar və digər təhlükələrdən xəbər verən qırıq-qırıq kilsə zənglərini də belə adlandırmağa başladılar.

Ərəb dilindən Avropa dillərinin bir çoxuna keçmiş «nabat» sözü tərcümədə «təbil vurulması» deməkdir. Bu ifadə dilimizə rus dili vasitəsilə daxil olmuşdur.

Beləliklə, ifadə xalq arasında geniş işlənməyə və yerini möhkəmlətməyə başlamışdır. Hazırda daşqın, yanğın və digər fövqəladə hallarda artıq heç kim kilsə zəngi və ya təbil çalmır. Amma «təbil çalmaq» frazeoloji birləşməsi yenə də «həyəcan qaldırmaq» mənasını verir.

İfadə tədricən ictimai həyatda «gözlənilməz hadisələrə diqqəti cəlb etmək» mənasında da işlədilir.

HƏZM-RABEDƏN KEÇİRMƏK

►Tamamilә yox etmək, mәnimsәmәk, axırına çıxmaq.

İfadə bir sıra gövşәyәn heyvanların həzm sisteminin quruluşu ilə bağlı yaranaraq yayılmışdır.

Bir sıra gövşәyәn heyvanların mәdәsi dörd hissәdәn ibarәtdir. Onlar yemәyi hәr dәfә hәzm edәrәk mədənin bir hissəsindən o birinə ötürürlәr. Nәticәdә yem tamamilә hәzm olunur.

İfadәnin hәqiqi mәnası dörd dәfә (dördüncü dәfә) hәzm etmәk deməkdir. Mәcazi mәnada isə tamamilә, mükәmmәl şәkildә hәzm etməyi, bir şeyi yox etməyi, axırına çıxmağı, nəyi isə oğurlamağı, mәnimsәmәyi bildirir.

Hazırda dilimizdə tez-tez işlənən bu ifadə daha çox tam özünə aid olmayan «bir şeyi yox etmək, nəyinsə axırına çıxmaq» mənasında qavranılır.

HO VAR DAĞA QALDIRAR, HO VAR DAĞDAN ENDİRƏR

►Hər hansı fikri incə və düşünülmüş şəkildə deməyin, hər sözü yerində işlətməyin vacibliyini bildirən ifadə.

İfadə XI əsrdə Keykavusun tövsiyələr toplusu olan «Qabusnamə»dəki bir əhvalatın məzmunundan qaynaqlanır.

Həmin əhvalata görə, bir dəfə Harun ər-Rəşid yuxuda görür ki, bütün dişləri tökülüb. Səhəri yuxuyozanı çağırıb soruşur: «Bu yuxunun mənası nədir?» Yuxuyozan deyir: «Bütün qohum-əqrəban səndən qabaq öləcək, belə ki, heç kəs qalmayacaq». Harun ər-Rəşid deyir: «Bu yuxuyozana yüz çubuq vurun, o belə bir ağır xəbəri nə üçün mənim üzümə dedi, bütün qohum-qardaşım məndən tez öləcəksə, onda mən kimə lazımam?!»

Başqa yuxuyozanı çağırdılar, yuxunu ona danışdı. Yuxuyozan dedi: «Bu yuxu göstərir ki, padşahımız bütün qohum-əqrəbasından çox yaşayacaq».

Harun ər-Rəşid bir az götür-qoy etdikdən sonra dedi: «Ağılın hökmü eynidir, təbir həmin təbirdir, lakin ibarələrdə böyük fərq var». Əmr etdi, həmin kişiyə yüz dinar versinlər.

Əhvalat onu anladır ki, hər kəs öz dilinin altında gizlənib. Siz hər hansı mətləbi bir cür, başqası isə tamamilə başqa cür deyə bilər.

HUMAY (HUMA) QUŞU

►Xoşbәxtlik, firavanlıq vә sәadәt rәmzi.

İfadə «dövlәt quşu» və ya «cәnnәt quşu» adlandırılan Humay quşu haqqında nağıl və əfsanələrdən qaynaqlanır.

Humay quşu (Feniks) haqqında müxtәlif rәvayәtlәr mövcuddur. Bir rәvayәtә görә, Böyük Okean adalarında, Hindistanda, Çindә, Qıpçaq çöllәrindә yaşayan quşdur ki, kölgәsi hәr kәsin üstünә düşәrsә, o şәxs ya padşah, ya da dövlәtli, zәngin, xoşbәxt adam olurmuş. Guya havada yumurtlar vә balası elə havadaca yumurtadan çıxıb uçmağa başlarmış. Sәrçәdәn azca böyük olan bu quşun ayaqları yoxmuş.

Qәdim yunanların Feniks (daim tәzәlәnmәk, yenilәşmәk rәmzi) adlandırdığı bu quş Şәrqdә Humay (Huma) adlanır. Nizami Gәncәvinin vә Xaqani Şirvaninin әsәrlәrindә Humay adlı quşdan bәhs edilir. Yeri gəlmişkən deyək ki, bәzi lüğәtlәrdə «Feniks» quşunun adının Azərbaycan dilinə «Simurq» kimi tәrcümә olunması yanlışdır.

Dilimizdə işlədilən «küldən törəmək» ifadəsi də Humay quşu haqqında əfsanə ilə bağlıdır.

HÜSEYNOVA BACILARI ÖZ MƏHARƏTLƏRİNİ GÖSTƏRƏCƏKLƏR

►Daha bacarıqlı, istedadlı adamı təqdim etmək məqsədilə, bəzən də zarafat və kinayə ilə işlədilən ifadə.

Danışıqda tez-tez işlədilən bu ifadə «Bəxtiyar» filmi (1955) ekranlarda nümayiş etdirildikdən sonra yayılmışdır.

Filmdə klubun yoxlanışı əsnasında özfəaliyyət dərnəyinin rəhbəri Ağabala narazı komissiya üzvlərini məmnun etmək və boşluğu doldurmaq üçün yaxın qohumlarını da səhnəyə çıxarır. Ağabalanın məzəmmətindən qurtulmaq üçün iki qadın səhnəyə çıxıb komissiya qarşısında çıxış etməli olur. Onları təqdim edərkən Ağabala belə deyir: «İndi klubumuzun fəalları Hüseynova bacıları öz məharətlərini göstərəcəklər».

Bacıların ifası onsuz da narazı olan komissiya üzvlərini məyus etsə də, Ağabalanın təqdimatında səslənən bu maraqlı ifadə filmdən sonra tamaşaçılar arasında xeyli populyarlıq qazandı.

XANDAN GƏLMİŞ NÖKƏR

►Vəzifəli və nüfuzlu adamın adından istifadə edib sadə xalqı incidən, onlara yuxarıdan aşağı baxanlar haqqında işlədilən ifadə.

İfadə səlcuq və monqol hərbi ənənələri ilə bağlı meydana gəlmişdir.

İfadәnin tam şәkli «Xandan gәlmiş nökәrәm, dinmә, dişlәrini tökәrәm» şәklindәdir. Bu məsəldə ifadәnin tәrkibində işlәnәn «nökәr» sözü müasir mәnada deyil, tarixәn tam başqa mәnada çıxış edir.

«Kitabi-Dәdә Qorqud» dastanında nökәr qәbilәdә döyüşçü kimi xidmәt edәn azad adamdır. Nökәrlәr qәhrәmanların әn yaxın adamları, onların silahdaşıdır. Onların hörmәti, nüfuzu böyük idi vә bәylәr onlarla hesablaşmağa mәcbur olurdular.

Tarixçi Rәşidәddinә görә, XI әsrdә Sәlcuq qvardiyasında seçmә gәnclәrdәn ibarәt xidmәt dәstәsi – hәrbi dәstә yalnız nökәrlәrdәn tәşkil olunurdu. Qaraqoyunlu dövlətində də nökәrlәr hәrbçilәr idi. Bəzən bu nökərlərə müəyyən səlahiyyət verəndə rəiyyəti çox incidirdilər. Görünür, ifadə bu şəraitin məhsulu kimi meydana çıxmışdır.

Monqol sözü olan «nökәr//nökür», әslindә, «dost» demәkdir. Könüllü surәtdә xidmәtә daxil olan nökәr, әslindә (ilk dövrlәrdә), çox sәrbәst vә müstәqil idi. Odur ki qədimlәrdә hәtta aristokratlar da nökәr («dost») olmağa çox hәvәslә razılıq verirdilәr.

Tәdricәn nökәrlәr hәrbi xidmәtdәn әlavә, ağalarının әmri ilә digәr işlәrlә dә mәşğul olmağa başlayırlar: sırf tәsәrrüfat işlәrindә çalışır, ovda kömәkçi olur, balıq ovuna gedir, evә odun һazırlayır, o biri ev xidmәtçilәri ilә yanaşı xırda ev işlәrinә dә kömәk edirdilәr. Nökәrlәr әn çox çapar, qasid vәzifәsini yerinә yetirirdilәr.

XARIBÜLBÜL XİFFƏTİ

►Çox hallarda yer, yurd, Vətən həsrətinin rəmzi kimi qəbul edilən ifadə.

İfadə el arasında gül və bülbülün nakam sevgisi haqqında yayılmış rəvayətdən qaynaqlanır.

El arasında gəzən bir rəvayətə görə, çox-çox qәdimlәrdә guya gül ilə bülbül bir-birinә bәnd imişlər. Gül bülbülün eşqinə hәr sәhәr yeni don geyәr, hәr dәfә ayrı bir rәngdә lәçәk açarmış. Bülbül dә onun eşqinә gecәni gündüzә qatıb cәh-cәh vurarmış, yorulub usanmazmış. Onların bu böyük mәһəbbәtinә bir çoxları hәsәd apararmış.

Bu məhəbbətə ən çox paxıllıq edən xar günlәrin bir günü fürsәt tapıb gizlicә gedib soxulur gülün içinә. Başlayır onun zәrif lәçәklәrini asta-asta, xımır-xımır yemәyә. Gül günü-gündәn solur: gözәlliyini, tәravәtini getdikcә itirir. Bülbülün ah-fәğanı әrşә çıxır, yerә-göyә sığmır. Eşidәnlәrin ürәyini qana döndәrir. Axırda bu insafsızlığa Allaһ özü dә dözmür. Bülbüllә gülü gәtirib elә bir yerdәcә dondurur, onları hәmişәlik bir-birinә qovuşdurur. Xar isә mәhv olub cәһәnnәmә gedir... İndi o gülә kənardan baxanda görürsәn ki, sanki gülün ortasına bir bülbül qonub.

Xarıbülbül çox az tapılan çiçәkdir. Xırda, yaşıltәhәr lәçәklәri var. Bir qayda olaraq, әl-ayaq dәymәyәn yerlәrdә bitir, onu otların arasında güclə görmək olur. Vətəni Azərbaycan (Qarabağ) olan xüsusi görünüşlü – bülbüllə gülün qovuşması təsvirində olan bu yabanı çiçəyin mahnı və şeirlərdə Vətən həsrətini bildirən simvol kimi vəsf edilməsi həmin çiçəyə və ifadənin özünə marağı artırmışdır.