Məsəllər, deyimlər

SƏNƏ-MƏNƏ NƏ ŞƏRİƏT?!

►Qayda-qanuna və dinə zidd hərəkətlər edən məsləksiz adamların öz davranışlarına əxlaqsızcasına haqq qazandırmaq üçün işlətdikləri ifadə.

İfadə görkəmli dramaturq Cəfər Cabbarlının «Sevil» pyesinin qəhrəmanlarının nitqindən qaynaqlanır.

Həmin pyesin personajlarından biri olan Əbdüləli bəy din və şəriət haqqında söz düşərkən bu ifadəni özünəməxsus şəkildə işlədir. Sonralar həmin sözlər atalar sözü və zərbi-məsəl kimi işlənməyə başlamışdır.

Şəriət islam dinində, bir növ, hüquqi münasibətləri tənzimləyir, dini qaydaları özündə birləşdirsə də, əslində, qanunlar toplusudur və müsəlmanları bu qaydalara əməl etməyə çağırır. «Sənə-mənə nə şəriət?!» ifadəsi bu qaydalara əməl etməyən müsəlmanlara (xüsusən də əhli-kef olanlara) aid edilir.

SƏNİ MƏN YARATMIŞAM, MƏN DƏ MƏHV EDƏCƏYƏM

►Özünə aid olanı məhv etməyə, dağıtmağa, kökündən kəsməyə haqq qazandırmaq üçün işlədilən ifadə.

İfadә böyük rus yazıçısı Nikolay Qoqolun mәşhur «Taras Bulba» әsәrindәn qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Taras vәtәn xaini hesab etdiyi oğlu Andreyi heç nəyə baxmadan öldürәrkәn bu sözlәri deyir. Yazıçı İsa Hüseynov bu ifadə ilə bağlı «Yeni zaman, yeni qәhrәman» adlı mәqaləsindә belə deyir: «...böyük Qoqolun Taras Bulbası. Bu «adi», savadsız kazak öz mәnәvi zәnginliyi, xarakterinin bütövlüyü ilә bu gün dә bizi heyran qoymurmu? «Sәni mәn yaratmışam, mәn dә mәhv edәcәyәm» sözlәri xalq arasında aforizm kimi yayılaraq bu son dәrәcә canlı vә güclü adamın milyonların şüurunda hәlә dә yaşadığına dәlalәt edir».

Azərbaycan yazıçı və dramaturqlarının əsərlərində, eləcə də publisistik yazılarda bu ifadəyə tez-tez rast gəlmək mümkündür.

SƏNİN DƏ VAXTLARIN OLUB A, QƏDEŞ!

►Keçmişində yaxşı vaxtları, nüfuzu, pulu olduğunu iddia edən adamlara guya təsəlli vermək və onları ruhlandırmaq üçün kinayə ilə işlədilən ifadə.

İfadə «Uşaqlığın son gecəsi» filmində (1968) Muradla Davud arasında gedən söhbətdən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Bu söhbət əsnasında Davud keçmiş günlərini xatırlayır. Məhəllənin adət-ənənələrindən, öz cavanlığından danışır. Davudun gənclik hekayələrini dinləyən Murad həmişəki kimi bu dəfə də onu istehza ilə dinləyir, yenə ələ salır və yarızarafat, yarı kinayə ilə «Qədeş, sənin də vaxtların olub, a!» ifadəsini işlədir.

SFİNKS TAPMACASI

►Hәlli böyük fәrasәt, zəka vә hazırcavablıq tәlәb edәn müәmmalı mәsәlә haqqında işlədilən ifadə.

İfadə yunan mifologiyasından qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Yunan əfsanələrinə görə, Sfinks – qadın sifətli, şir bədənli və böyük quş qanadları olan bədheybətdir. O, Fivin şəhər qapılarının yanında hündür bir təpədə dayanır və hər yoldan keçənə eyni sualı verirdi: «Kim səhər dörd, günorta iki, axşam isə üç ayaq üstə gəzir?» Tapmacanın cavabını tapa bilməyənləri bu bədheybətin pəncələri arasında dəhşətli ölüm gözləyirdi.

İnsanlardan yalnız Fiv şəhəri hökmdarının oğlu Edip tapmacanın doğru cavabını tapmışdı. Cavan oğlan belə cavab vermişdi: «Körpə uşaq dörd ayaq üstə iməkləyir, böyük adam iki ayaq üstə gəzir və qocalar isə əlağacına söykənərək hərəkət edirlər».

Tapmacanın tapıldığını görәn Sfinks buna dözә bilmәyib özünü öldürür (başqa rәvayәtә görә isә onu Edip öldürmüşdür).

SİAM ƏKİZLƏRİ

►Mәqsәd vә arzuları eyni olan, eyni cür һәrәkәt edәn çox yaxın insanlar haqqında işlәdilən ifadə.

İfadәnin yaranması XIX əsrdə Siam krallığında (indiki Tailand) doğulmuş Çanq (Çan) vә Enq (İn) qardaşlarının adı ilə bağlıdır.

Çanq və Enq Bankerlər 1811-ci ildə balıqçı ailəsində doğulublar. Sinədən birləşik olan əkizlər uzun və normal ömür yaşayıblar. İlk zamanlarda әkizlәr yalnız üz-üzə uzana bilirdilәr. Lakin böyüdükcә onları birlәşdirәn dәrini dartıb uzatmaqla yan-yana (çiyin-çiyinә) gәzmәk, hәtta yüyürmәk qabiliyyәti qazanmışdılar. Çox hәrәkәt etmәyi sevәn bu әkizlәr üzmәyi dә xoşlayırdılar. Onlar çoxlu mütaliә edib yaxşı tәhsil almışdılar.

18 yaşları olanda şotlandiyalı iş adamı onlara öz sirkində işləməyi təklif edir. Onlar Barnum sirki ilə Amerikanın vә Avropanın bir çox ölkәlәrini gәzirlәr. Daha sonra onlar öz sirklərini açmağa qərar verirlər. Müәyyәn qədәr var-dövlәt yığandan sonra onlar Şimali Karolinada mәskәn salırlar. Burada iki bacıya evlәnirlәr ki, onların iyirmi sağlam vә iki kar-lal uşaqları olur.

Amerikada gedәn vәtәndaş müharibәsi әkizlәri müflislәşdirir vә Çanq dәrddәn içmәyә başlayır. Çanq 63 yaşda sәtәlcәmdәn vәfat edir, bu zaman digәr qardaşa – Enqә təklif eləyirlәr ki, onu ölmüş qardaşından ayırmaq üçün zәruri olan cәrrahiyyә әmәliyyatına icazә versin. Lakin Enq buna razı olmur vә öz bitişik qardaşının vәfatından iki saat sonra o da ölür. Bu hadisә ilә əlaqәdar «Siam әkizlәri» ifadəsi yuxarıdakı mәnada dünyanın bir çox dillәrinә yayılmışdır.

SİÇAN DA DƏMİR ÇEYNƏRMİŞ

►Kiminsə bu vә ya başqa qabiliyyәtinә şübhә ilә yanaşdıqda rişxәndlə işlədilən ifadә.

İfadə Şәrqdә çox mәşhur olan qәdim hind rәvayәtlərindәn ibarәt «Tutinamә»dәn qaynaqlanaraq yayılmışdır.

«Tutinamә»dəki əhvalatların birində deyilir ki, qonşu vilayәtlәrә sәyahәt etmәk istәyәn bir tacirin çoxlu dәmiri var idi. O həmin dәmirlәri saxlamaq üçün tacirlәrin rәisinә verir vә sәyahәtә çıxır. Lakin qayıdıb gәlәndәn sonra dәmirini istәdikdә tacirbaşı cavab verir ki, sәnin dәmirlәrini siçanlar yeyib.

Tacir bir söz demir. Bir müddәtdәn sonra tacirbaşının oğlunu oğurlayıb mağarada gizlәdir. Atasına isә deyir ki, sәnin oğlunu qartal apardı. Atası inanmır ki, qartal uşağı apara bilsin. Onda tacir deyir: «Bir yerdә ki siçan dәmiri çeynәyib yeyә, orada qartal nәinki uşağı, hәtta fili dә apara bilәr».

Şәrqdә çox mәşhur olan bu әhvalatın daha qәdim variantı «Kәlilә vә Dimnә»dә də təsvir edilmişdir.

SİFƏTİNƏ YAZILMAQ

►Kimliyi, xarakteri, yaxşılığı və ya pisliyi sanki üzündən bilinmək.

İfadə qədimdə alına damğa vurmaq cəzası ilə bağlı yaranmışdır.

Qәdim zamanlarda başqalarından seçilmәk üçün mәhbusların alınlarına xüsusi damğa vururdular vә bu damğanın yerinin bitişmәmәsi üçün ora barıt sürtürdülәr. Odur ki belә damğa ömrü boyu şәxsin alnında qalırdı vә adamın sifətinə baxan kimi onun cani və ya oğru olduğu dərhal bilinirdi. O da bu «yazı»nı bütün ömrü boyu daşımaq əzabına qatlaşmalı olurdu.

Bu ifadə etimologiyasına görə «alın yazısı» deyimi ilə oxşar olsa da, taleyə, bəxtə inamı, qismətinə düşən payla razılaşmağı deyil, daha çox aydın şәkildә görünmәyi, üzündәn bilinməyi, gizlәdilmәsi mümkün olmamağı çatdırır.

Bu ifadə bəzi hallarda «sifətinə yazılıb», «üzünə yazılıb» şəkillərində də işlənir və «yaramazlığı üzündən bəlli edir» mənasını bildirir.

SİMSİM, QAPINI AÇ!

►Bir şeyi əldә etmək, bəxti gәtirmәk, müəyyәn maneәni dәf eləmәk üçün yardım istəyən adamın dilindən zarafatla işlәdilən ifadə.

İfadә mәşhur ərəb silsilə nağılları olan «Min bir gecə»dən qaynaqlanır.

Silsilənin «Әlibaba və qırx quldur» adlı nağılında deyilir ki, yoxsul Әlibaba meşәyә oduna gedәndә uzaqdan quldurları görüb gizlәnir. Quldurlar bir dağa yaxınlaşıb «Simsim, qapını aç» dedikdә dağda görünmәyәn bir qapı açılır vә onlar qarәt etdiklәri şeylәri buraya töküb gedirlәr.

Bu sözü öyrәnən Әlibaba gәlib quldurların xәzinəsindәki qızıllardan eşşәyinә yüklәyib aparır. Bu sirri qardaşından öyrәnәn Qasım da mağaraya gəlir, «Simsim, qapını aç!» dedikdә qapı açılır vә mağaraya girir. Lakin bayıra çıxmaq lazım gәlәndә Qasım bu sözlәri yadından çıxarır. O xatırlayır ki, nə isə bir bitkinin adını (simsim – әrәbcә «küncüt» demәkdir) söyləmək lazımdır. Odur ki bitki adlarını sayır: «Noxud, qapını aç!», «Buğda, qapını aç!», «Yulaf, qapını aç!», «Arpa, qapını aç!»… Lakin qapı açılmır, beləliklə, o, mağarada qalır və quldurların əlinə keçir.

Əlibaba isə quldurları ifşa edərək dostlarının köməyi ilə onların axırına çıxır.

SİNO(V) GETMƏK

►Çox istәmәk, arzusunda olmaq, әldә etmәyә can atmaq.

İfadə qədim xalq oyunlarından qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Sino(v) – qәdimdә oynanılan bir xalq oyununun adıdır. Əslində, bir növ, yarış məqsədi güdən bu oyunun iştirakçıları cәrgә ilә üzüqoylu uzanıb ayaqlarını divara dayayardılar. Sonra əllәri üstә qalxıb-enməli və nə dərəcədə güclü olduqlarını nümayiş etdirməli idilәr.

Ehtimal etmək olar ki, buradakı «sino» sözünün «sinə» anlayışı ilə müəyyən yaxınlığı vardır. Çünki yarış zamanı ən ciddi şərtlərdən biri o idi ki, enib-qalxarkən sinə yerә dәymәsin, yəni sinənin vəziyyəti həlledici sayılırdı. Bu oyun zamanı sinəsi yerə dəymədən ən çox enib-qalxan şəxs qalib sayılırdı və həm də belə hesab edilirdi ki, onun bәdəni hamıdan sağlamdır.

Sonralar bu oyunun adı bir şeyi çox istәmәyi, arzusunda olmağı, onu әldә etmәyә can atmağı ifadə etməyə başlamışdır.

SİZİF ƏMƏYİ

►Çətin, sonu görünməyən, faydasız və səmərəsiz şəkildə təkrarlanan bir iş haqqında işlədilən ifadə.

İfadə qədim yunan mifologiyasından qaynaqlanır.

Yunan mifologiyasında Sizif – hiyləgər və qürurlu Korinf kralı kimi təsvir olunur. O, həmişə tanrıları aldadır və ələ salaraq onların sirlərini insanlara xəbər verirdi. Bundan qəzəblənən Zevs ona ölüm göndərdi, lakin Sizif məharətlə onu zəncirlədi. Beləliklə, ilahlarla Sizif arasında açıq müharibə başlandı.

Nəhayət, tanrılar Sizifə qalib gəldilər və onu sərt cəzalandırdılar: o, dağın zirvəsinə diyirləyərək daş qaldırmalı və həmin daş təzədən aşağı dığırlanmalı idi. Sizif hər dəfə həmin işi yenidən başlamalı idi.

SOKRAT İSTEHZASI

►Hər hansı işin, mövzunun mahiyyətini dəqiq anlatmaq üçün özünü bilərəkdən sadəlövhlüyə, avamlığa vurmaq kimi davranışlara münasibətdə işlədilən ifadə.

İfadə məşhur afinalı filosof Sokratın adı ilə bağlıdır.

Sənəti daş oymaçısı olan Sokrat onu dinləmək istəyən hər kəslə fəlsəfi mövzularda söhbət edirmiş. Fikirlərini qələmə almadığından onun haqqında bildiklərimizi tələbələrinin yazdıqlarından əldə edirik. Bu tələbələrin ən görkəmlisi Platon olub. E.ə. təxminən 370-ci ildə Platon Sokratın nəzəriyyəsini anladan bir neçə oçerk yazıb. Platonun dediyinə görə, Sokratın həqiqətə çatmaq yolu belə olub: o, dinləyicilərindən hər hansı bir anlayışa (məsələn: «ədalət» və ya «yaxşılıq») tərif vermələrini xahiş edirmiş. Hamını dinlədikdən sonra yenidən suallar verməyə başlayırmış. Beləliklə, sual-cavab yolu ilə («Sokrat üsulu») bəzi ziddiyyət və uyğunsuzluqlar aradan qalxır, müzakirə predmetinə aydınlıq gətirilirmiş.

Sokrat sevdiyi daha bir üsula da tez-tez əl atırmış. O özünü bilməzliyə vurur və həmsöhbətindən nəyisə anlatmağı xahiş edirmiş. Həmin o şəxs də böyük həvəslə, Sokratın fağırcasına ona qulaq asmasından daha da cürətlənərək düşüncələrini bölüşür və özünü əhəmiyyətli birisi sanmağa başlayırmış. Sokrat isə guya deyilənləri tam başa düşmədiyi üçün həmsöhbətinə elə hey yeni-yeni suallar verirmiş. Sonda o adam çaşbaş qalaraq əvvəllər onun üçün tam aydın olan bir məsələni anlamadığını dərk etməyə başlayırmış.

İndi bir işin mahiyyətini anlamaq üçün özünü qəsdən avamlığa, bilməzliyə vurmaq Sokrat istehzası adlanır.

SONUN BAŞLANĞICI

►Hər hansı yolverilməz səhvin silsilə fəlakətlərə, ciddi itkilərə, nəticədə isə məğlubiyyətə aparacağını bildirən ifadə.

Bu məşhur ifadənin tanınmış fransız diplomatı Şarl Moris de Taleyrana (1754–1838) məxsus olduğu ehtimal edilir.

Fransa imperatoru Napoleon I Bonapartın zamanında ölkənin xarici işlər naziri olmuş Ş.Taleyran təkcə diplomatik hiyləgərlikləriylə yox, həm də işlətdiyi aforizmləri ilə məşhur olmuşdur. Belə ehtimal olunur ki, Taleyran «sonun başlanğıcı» ifadəsini 1813-cü ilin oktyabrında Leypsiq altında «Xalqlar savaşı» adlanan döyüşdən sonra işlətmişdir.

Həmin illərdə Fransanın polis naziri olmuş hersoq Jozef Fuşenin xatirələrində deyilir ki, 1813-cü ilin yayında Napoleonun nüfuzu ölkədə kəskin surətdə aşağı düşməyə başladı və kral hakimiyyətinin bərpası tərəfdarları baş qaldırdılar: «Ayrı-ayrı dairələrdə və Paris salonlarında pıçıldaşırdılar ki, bu, sonun başlanğıcıdır».

Bəzi tarixçilərin iddiasına görə, guya Taleyran həmin sözləri 1812-ci ilin payızında Fransa ordusunun Moskvadan geri çəkildiyi haqda xəbəri alanda deyib. Amma Taleyran bu ifadəni onun adına çıxdıqlarını eşidəndə əvvəl özü də təəccüblənib. Sonra isə bunu yaxşı aforizm adlandıraraq «özəlləşdirib».

Sonralar Fransa mətbuatında bu ifadə Napoleonun idarəçiliyinin ayrı-ayrı epizodları və digər döyüşləri ilə bağlı da təkrarlanmışdır. Yəni Borodino döyüşü (avqust 1812), general M.Klodun sui-qəsdi (23 oktyabr 1812), 1813-cü ilin yay kampaniyası, həmçinin «Yüz gün» (mart–iyun 1815) adlanan böhranlı dövrdə bu ifadə Napoleon hakimiyyətinin ünvanına işlədilmişdir.

Bəzi tədqiqatçıların fikrincə, heç bir halda bu aforizmi Taleyranın ayağına yazmaq olmaz, çünki ondan xeyli qabaq bu sözləri Şekspir deyib. Dahi ingilis dramaturqunun 1594–96-cı illərdə yazdığı «Yay gecəsində yuxu» komediyasının beşinci aktında dülgər Piqva qısa nitq söyləyir və tamaşaçılara üz tutaraq deyir:

– ...Baxın, bizim sonun başlanğıcına.

Müasir dövrdə hər hansı ölkədə ictimai-siyasi və iqtisadi siyasətin yanlış anlaşıldığını, proseslərin məhvə məhkum olunacağını bu deyimlə ifadə edirlər.

SONUNCU MOGİKAN

►Müəyyən ictimai təbəqənin, məşhur nəslin, sənət və ya peşə sahəsinin çox görkəmli olan sonuncu nümayəndəsi.

İfadə görkəmli Amerika yazıçısı Fenimor Kuperin (1789–1851) «Sonuncu mogikan» (1826) tarixi əsərindən sonra yayılaraq məşhurlaşmışdır.

Romanda Şimali Amerika hindu qəbilələrinin Avropa qəsbkarları ilə çətin və amansız mübarizəsindən, bu qəbilənin sağ qalmış sonuncu nümayəndəsinin faciəvi həyatından bəhs olunur.

Mogikanlar (daha dəqiqi: moxeqanlar) Hudzon çayının cənubunda yaşayırdılar və Delavarların qəbilə ittifaqına daxil idilər. XIX əsrdə bu torpaqlara ayaq basmış avropalılar bu nəcib hindu qəbiləsinin bütün üzvlərini qırıb nəslini kəsmişdilər.

Getdikcə ifadə məcazlaşmış, məşhur nəsillərin və hər hansı sahənin çox görkəmli olan son nümayəndələrinə də şamil edilmişdir.

SOYUQ MÜHARİBƏ

►Birbaşa konfliktdən yayınaraq düşmənçiliyi başqa təzyiq üsulları ilə davam etdirmək, silahsız, qansız, əsasən, qarşı tərəfi tənqid etməklə aparılan psixoloji müharibə haqqında işlədilən ifadə.

İfadə Britaniyanın keçmiş baş naziri U.Çörçillin adı ilə bağlı yayılmışdır.

Bütün müharibələr tez-gec başa çatır. Müharibə bir tərəfin şəksiz məğlubiyyəti və ya tam məhvi ilə sonlana bilər. Amma II Dünya müharibəsindən sonra vəziyyət tamamilə başqa idi və qalib dövlətlər olan ABŞ və SSRİ arasında siyasi-ideoloji səbəblərə görə ciddi qarşıdurma, yəni «soyuq müharibə» başlanmışdı. Britaniyanın keçmiş baş naziri U.Çörçill də özünün məşhur Fulton çıxışında bu müharibə haqqında danışmışdı.

Amerika prezidenti Harri Trumenin (1884–1972) әn yaxın silahdaşlarından olan Bernard Barux (1870–1965) da 1949-cu il aprelin 17-dә «soyuq müharibә» ifadәsini işlәtmiş və bu ifadә ilә yalnız SSRİ və ABŞ arasında yox, hәm dә, ümumiyyәtlә, müxtәlif ictimai sistemli dövlәtlәr arasındakı qarşılıqlı әlaqәlәri nәzәrdә tutmuşdu.

«Soyuq müharibə» ifadәsinin әsl müəllifi isә Amerika publisisti Uolter Lippman (1889–1974) sayılır. O, 1947-ci ildə Amerika–SSRİ qarşıdurmasından bəhs edən «Soyuq müharibə» kitabını dərc etdirdi. Əsərdə həmin ifadənin mahiyyəti bir neçə aspektdən izah olunurdu.

SÖZ DƏYİRMANDAKIDIR

►Nə vaxtsa danışılmış şərtə və ya deyilmiş sözə eyham vurmaq məqsədilə işlədilən deyim.

İfadə «Koroğlu» dastanından qaynaqlanaraq məşhurlaşmışdır.

Dastanın «Həmzənin Qıratı aparması» qolunda işlədilən bu deyim Keçəl Həmzənin dilindən səslənir.

Dəyirmanda aldanmış Koroğlu Həmzəyə çox yalvarır ki, Qıratı qaytarsın, lakin keçəl razı olmur. O deyir: «Mən bilirəm ki, sən axırda gəlib öz atına sahib olacaqsan. Mən ona görə belə eləyirəm ki, ortada bir ağ günə çıxam. Hər nə vaxt ki Toqata gəldin, atın üzəngisini özüm basıb səni ona mindirəcəyəm».

Bir müddətdən sonra Koroğlu aşıq paltarında Toqata gəlir. Hasan paşa onu Qıratın yanına salır ki, Koroğlunun mahnılarından oxumaqla guya xəstələnmiş atı sağaltsın. Bu yerdə Həmzə onu tanıyır və özünü verir tövlənin qabağına. «Həmzə baxdı ki, bəli, qoç Koroğlu Qırat da yedəyində tövlədən çıxır. Tez yüyürüb üzəngini basdı ki:

– Koroğlu, söz dəyirmandakıdı».