Məsəllər, deyimlər

QƏMİŞİNİ ÇƏK

►Mane olmamağa, yoluna çıxmamağa qəti çağırış mənasında işlədilən ifadə.

İfadə Şərq ölkələrində sulu qəlyan çəkilən meyxanalardakı bir davranışdan yaranmışdır.

Həmin meyxanalara girməyə imkanı olmayan kasıb adamlar uzun bir qəmiş tapıb kiçik pəncərədən irəli uzadar, içəridəki tüstünü ciyərlərinə çəkərdilər. Amma bəzən içəri uzadılan bu qəmişlər o qədər çox olardı ki, xidmətçilər narazılıqlarını bildirərdilər. Belə olanda meyxana sahibi həmin adamlara «qəmişinizi çəkin» əmri verərdi.

İfadәnin məhz bu şəkildə anlaşılmasının bir səbəbi odur ki, Şәrq ölkәlәrinin çoxunda qәmiş hәm dә «qəlyan», «sulu qәlyan» mәnasında işlәdilir. Odur ki «qәmiş(ini) çәk» ifadәsi hәm dә «qәlyan çәk» mәnasına gәlir.

QƏRİBİ BURDA AĞLAMAQ TUTDU

►Vәziyyәtin çox ağır, çıxılmaz olduğunu bildirmәk üçün yumorla işlədilən ifadə.

İfadә mәşhur «Aşıq Qәrib» dastanından qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Dastanın qәhrәmanı Qәrib uzaq diyardan, qürbәtdәn vәtәnә, sevgilisi Şahsәnәmin toyuna gәlib çatmağa tәlәsir. Hәlәbdәn çıxıb Tiflisә üz qoyur. Xeyli gedәndәn sonra atı partlayıb ölür.

Taleyin ağır sınaqlara çəkdiyi, ağır əzablarla üzləşdirdiyi Qәrib bu uzun, çәtin yolu piyada getmәli olur. Ayaqları qabar-qabar olur. Vaxtında toya çatmaqdan, Şahsәnәmdәn әlini üzür. Sazı sinәsinә basıb öz halına şeirlәr deyir vә əlacsız-əlacsız göz yaşı töküb ağlayır.

İndi də gözlənilmədən çıxılmaz vəziyyətə düşən adamlar əlacsızlıq ifadə edən bu birləşməni dilə gətirirlər. Dilimizdə bәzәn «Qәrib» adı әvәzinә «Kәrәm», yaxud «yetim» sözü işlәdilir.

QIĞILCIMDAN ALOV DOĞAR

►«İndi başlanmış kiçik bir iş gələcəkdə böyük nəticələrə səbəb olar» mənasında işlədilən ifadə.

İfadə Rusiyada bolşevizmin və sovet dövlətinin banisi olmuş V.İ.Leninin ötən əsrin əvvəlində nəşr etdiyi «İskra» qəzetinin devizi kimi yayılmışdı.

Çar mütləqiyyətinə qarşı mübarizə aparan Vladimir İliç Ulyanov (Lenin) etiraz hərəkatını ümumrusiya siyasi qəzetindən başlamağı vacib hesab edirdi. 1900-cü ilin dekabrında «İskra» («Qığılcım») qəzetinin ilk nömrəsi çapdan çıxdı. Qəzetin adının altında onun devizi yazılmışdı: «Qığılcımdan alov doğar». Həmin vaxtdan bu ifadənin müəllifi V.İ.Lenin sayılır.

Əslində isə tarixi faktlar sübut edir ki, aforizmin müəllifi dekabrist-şair Aleksandr Odoyevskidir. 1826-cı ildə çar sürgündə olan dekabrist Nikita Muravyovun arvadına ərinin arxasınca Sibirə getməyə icazə vermişdi. Böyük rus şairi A.S.Puşkin inqilabçılara həsr etdiyi yeni şeirini Anna Muravyova ilə dostlarına göndərmişdi.

Puşkinin sözlərindən ilhama gələn dekabrist-şair Odoyevski ona cavab olaraq «Gələcəkdən xəbər verən odlu simlərin səsi» şeirini yazmışdı. Həmin şeirdə aşağıdakı misralar da var idi:

Hədər getməz əməyimiz,

Qığılcımdan alov doğar.

Ağır sürgün həyatı keçirən, amma gələcəyə inamını itirməyən dekabristlər Odoyevskinin şeirini çox sevirdilər, «Qığılcımdan alov doğar» sətri isə onların inqilabi şüarına çevrilmişdi. Buna görə də Lenin həmin aforizmi inqilabçı «İskra» qəzetinin devizi kimi seçmişdi.

QILAFLI ADAM

►Hər cür yenilikdən, kəskin, cəsarətli addımlar atmaqdan qorxan, ifrat dərəcədə ehtiyatlılıq göstərən mühafizəkar adam haqqında işlədilən ifadə.

İfadə böyük rus yazıçısı Anton Çexovun 1898-ci ildə yazdığı «Qılaflı adam» hekayəsindən götürülüb.

Hekayənin qəhrəmanı müəllim Belikov həmişə, hətta hava yaxşı olduğu hallarda belə: «Hər ehtimala qarşı ehtiyatlı olum ki, sonra içindən bir iş çıxmasın», − deyə qaloş və qalın palto geyər, açıq havada da əlinə çətir götürüb küçəyə çıxardı.

Böyük yazıçı öz qəhrəmanının xarakterini çox incə detallarla təsvir edir: «Belikovun çətiri də, qolundakı saatı da, hətta qələm yonmaq üçün cibində gəzdirdiyi bıçağı da qılaf içərisində saxlanılırdı. Diqqətlə baxdıqda adama belə gəlirdi ki, Belikov üzünü, hərəkətlərini də qılaf içərisində saxlayır».

QILINC HƏMİN QILINCDIR, QOL O QOL DEYİL

►Birisi hər hansı alətlə və ya cihazla işləyə bilmədikdə, işin öhdəsindən gəlmədikdə və günahı alətdə (cihazda) gördükdə istehza ilə işlədilən ifadə.

İfadə böyük Azərbaycan şairi, hökmdarı və sərkərdəsi Şah İsmayıl Xətaiyə aid olan rəvayətdən qaynaqlanır.

Osmanlı qoşunları 1514-cü ildə Azərbaycana hücum etdilər. Cənubi Azərbaycanın Maku şəhəri yaxınlığındakı Çaldıran adlı yerdə qoşunlar üz-üzə gəldilər. Üç gün çəkən bu döyüşdə Şah İsmayıl Sultan Səlimin sayca çox olan və toplardan istifadə edən qoşununa məğlub oldu.

Rəvayətlərdən birində deyilir ki, şah Çaldıran döyüşündə qılıncı ilə topların zəncirini doğrayarkən bir topun lüləsini də kəsir. Bunu eşidən Sultan Səlim döyüşdən sonra sifariş edir ki, İsmayıl həmin qılıncı ona göndərsin. Şah İsmayıl qılıncını sultana göndərir. Sultan saray əyanlarını yığır və onların gözü qarşısında qılıncla topa zərbə vurur. Heç nə hasil olmur. Şah İsmayıla məktub yazırlar ki, yəqin, o, Çaldıranda məğlub olduğuna görə həmin qılıncı göndərməyib, çünki bu qılınc dəmiri kəsmədi. Az sonra Sultan Səlim Şah İsmayıldan cavab alır: «Qılınc həmin qılıncdır, qol o qol deyil».

QILINC MÜSƏLMANI

►İslam dinini zorla, qılınc gücünə qəbul etmiş bir çox xalqlara, o cümlədən Azərbaycan türklərinə münasibətdə işlədilən ifadə.

İfadə VII−X əsrlərdə islam dininin bir çox ölkələrdə zorla, qılınc gücünə yayılması ilə bağlı meydana gəlmişdir.

Məlumdur ki, әrәb işğalına qәdər Azərbaycan türkləri atəşpərəst idilər. İslam dini tarixi Azərbaycan ərazisində zorla, qılınc gücü ilə VIII−IX əsrlərdə qəbul etdirilmişdir. Təxminən 100 il çəkən bu ağır proses Azərbaycanın Ərәb xilafәtinin tərkibinә qatılmasından sonra tamamlanmışdır. Hətta həmin istiladan sonra da əhalinin müqavimәti nəticəsindә islam dini bu ərazilərdə çox lәng yayılırdı. Tarixboyu işğalçı ərəblərә vә onların dininә qarşı etiraz çıxışları baş vermişdir. Yerli əhali qılınc müsəlmanı olmaqdansa, sidqi-ürәklә atәşpәrәst olub və atәşpәrәst kimi dә ölmәk istәyirdi.

Əsrlər keçsə də, islam dini köklü şəkildə özünə yer edib həyat tərzi və ideologiya kimi möhkəmlənsə də, şüurlara hopsa da, «qılınc müsəlmanı» ifadəsi xalqların dilindən çıxmamışdır.

QIRXINCI FƏNDİ BU GÜNƏ SAXLAMIŞDIM

►Bəzi «dostlarla» ehtiyatlı hərəkət etməyi, sirlərini başqasına verməməyi aşılayan ifadə.

İfadə Firdovsinin «Şahnamə»sinin qəhrəmanlarından biri olan məşhur pəhləvan Rüstəm-Zalın adı ilə bağlı əhvalatdan qaynaqlanır.

Şərqdə qüdrətli pəhləvan kimi tanınan Rüstəm-Zal yanında bir neçə şagird saxlayıb onlara pəhləvanlıq qaydalarını öyrədirdi. Bir müddət məşğul olduqdan sonra onlara bütün fəndləri öyrətdiyini bildirib sərbəst pəhləvanlıq etmələrinə icazə verir. Lakin onun şagirdlərindən biri şahın yanına gələrək deyir:

− Mən Rüstəm-Zalın işlətdiyi bütün fəndləri bilirəm, gücüm də ondan artıqdır. Rüstəm-Zalla güləşib onu yıxa bilərəm. Mən ölkənin birinci pəhləvanı olmaq istəyirəm.

Şah gənc pəhləvanın sözlərinin düzgünlüyünü yoxlamaqdan ötrü meydan qurub camaatı toplamağı və sonra Rüstəm-Zalı çağırıb gənc pəhləvanla güləşməyi əmr edir. Rüstəm şagirdinin nankorluq edib onun yerini tutmaq iddiasında olduğunu görərək bir söz demir, meydana girib güləşməyə başlayır. Dərhal da gözəl bir fənd işlədib gənc pəhləvanın kürəyini yerə vurur. Gənc pərt olur, lakin ayağa qalxıb Rüstəm-Zalla höcətləşməyə başlayır.

− Sən mənə öyrətdiyin otuz doqquz fəndin içərisində beləsi yoxdur. Bəs bu fəndi nə üçün mənə öyrətməmisən? − deyə onu məzəmmət edir.

Rüstəm-Zal cavabında deyir:

− Düzdür, mən bu qırxıncı fəndi sənə öyrətməmişəm, çünki onu bu gün üçün saxlamışdım. Belə etməsəydim, sən, yəqin ki, mənim öyrətdiyim fəndlərlə mənim özümə zərbə vuracaqdın.

Bununla əlaqədar atalar sözü də var: «Ustadına kəm baxanın gözlərinə qan damar».

QIRMIZI XƏTLƏ KEÇMƏK

►Hər hansı əsərin və ya çıxışın, yaxud müəyyən edilmiş bir fəaliyyətin əsas ideyası olmaq; xüsusi seçilmək, üstünlük təşkil etmək.

İfadə Hötenin «Bənzər xasiyyətlər» (1809) romanından götürülmüşdür.

Romanda baş qəhrəmanın nəyə simpatiyası olduğu gündəlik boyu dolğun təsvir olunur və o, ingilis donanmasının kanatlarında olan qırmızı iplərlə müqayisə edilirdi: «...Ottiliyanın bütün gündəliyi boyu simpatiya və bağlılığın qırmızı ipləri uzanır...»

Deməli, bu ifadənin ortaya çıxması ingilis donanmasının tarixi ilə bağlıdır. 1776-cı ildən admirallığın əmrinə görə, ingilis donanmasında kanatları oğurluqdan qorumaq üçün fabriklərdə bütün kanatın uzunluğu boyunca qalın ipdən bir qırmızı material çəkirdilər, daha doğrusu, hörürdülər. Həmin qırmızı ipi açmaq olmurdu, ipdən lap kiçik bir hissə kəsilsə idi, yenə də onun donanmaya aid olduğu bilinirdi.

Yazıda, çıxışda, bədii əsərdə «qırmızı xətlə keçmək» əsas ideyanı, fikri vurğulamaq məqsədi daşıyır.

QIRMIZI XƏTTİ KEÇMƏK

►Hamının qəbul etdiyi qaydanı, qoyulmuş ümumi qadağanı pozmaq, yanlışlığa yol vermək.

İfadənin XVIII əsrdə I Pyotr zamanında Rusiyada şəhər quruculuğu ilə bağlı meydana çıxdığı ehtimal edilir.

Həmin dövrdə şəhərsalma işlərində tətbiq olunan qırmızı xətlərin mahiyyəti ondan ibarət idi ki, şəhərsalma planının gerçəkləşdirilməsi zamanı müəyyən edilmiş ərazilərə heç kim toxunmasın. Yəni şəhərsalma strukturunun əsas karkas elementləri sayılan küçə-yol şəbəkəsi və bu şəbəkənin xanalarında yaranan məhəllələr qırmızı xətlərlə cızılırdı. Heç kimin bu xətləri keçməyə və ya onu dəyişməyə ixtiyarı yox idi, çünki onlar bu ərazilərin sərhədlərinin qoruyucuları sayılırdı.

Beləliklə, «qırmızı xətt» anlayışı tədricən şüurlarda sərhədlərin bir növü kimi qəbul edilir, böyük əraziləri bir-birindən ayırırdı. Qeyd etdiyimiz kimi, bu xətlər, ilk növbədə, şəhərsalma qaydasının və layihə hazırlanmasının əsas elementlərindən birinə çevrilirdi. Məhz bu elementin köməyi ilə ərazinin planlaşdırma kompozisiyası, küçələrin və digər açıq yerlərin məkan xüsusiyyətləri müəyyənləşdirilirdi. Başqa sözlə, bu xətlər təkcə planlaşdırmanın hüquqi sərhədlərini deyil, həm də müəyyən məhdudiyyətləri özündə əks etdirirdi.

Bu ifadənin qarşılığı kimi dilimizdə «qurşaqdan aşağı vurmaq», «cızığından çıxmaq», «ağını çıxarmaq» kimi deyimlər də işlədilir.

QIRMIZI XORUZU BURAXMAQ

►Yandırmaq, alovlandırmaq, yanğın törətmək.

İfadə slavyan xalqlarının folklorundan qaynaqlanır.

Slavyanlar üçün xoruz tarixən alovun rəmzi olub. Bu, xalq düşüncəsində kök salmış bəzi ehtimallarla bağlıdır. Qədim dövrlərdə kəndlilərin saxladığı, iri cins xoruzların qırmızı odlu lələkləri olurdu, xüsusən quyruğundakı lələklər külək əsərkən alovun dilinə bənzəyirdi. Kəndlilər isə düşünürdülər ki, fırtına vaxtı qırmızı xoruz buludların içindən şimşəklə bərabər çıxaraq onların daxmalarının samandan olan damının üstünə tullanır və yanğın baş verir. Ona görə də təbii yanğını həmişə qırmızı xoruzla əlaqələndirirdilər.

Real həyatda çox nadir hallarda əvvəlcədən planlaşdırılmış yanğınlar olurdu, o zaman camaat yanan yeri nəzərdə tutaraq belə deyirdi: «Onun üstünə qırmızı xoruz buraxıblar».

QIZIL BUĞA

►Pulun, var-dövlətin çoxluğunu, zənginliyi və firavanlığın olduğunu bildirən ifadə.

İfadə «İncil»də Misirdən qaçan israillilərin səhrada qızıldan buğa düzəldib ondan imdad istəmələri ilə bağlı əhvalatdan qaynaqlanaraq yayılmışdır.

«İncil»ə görə, Misirdən qaçandan sonra israillilər səhrada gəzib-dolaşır, ərzaq, sığınacaq və eyni zamanda vəziyyətdən çıxış yolu axtarırdılar. Çıxış yolunu isə onda gördülər ki, qızıl-zinət əşyalarından buğa düzəldib ona tanrı kimi sitayiş etməyə başladılar. Belə nəql olunur ki, məhz bu buğa heykəlciyi sayəsində onlar Misir əsarətindən tam xilas ola biliblər.

Əslində, buğa lap qədimdən əksər xalqlarda müqəddəs heyvan sayılırdı. Qədim Misirdə Apis adlanan buğanı məhsuldarlıq tanrısı hesab edərək ona sitayiş eləyirdilər. Məbədlərdə Apisə həsr edilən müqəddəs buğalar saxlayırdılar. Belə buğanın ölümü ümumxalq matəminə səbəb olurdu, onu insan kimi mumiyalayır və məbəddə dəfn edirdilər. Dəfn mərasimi bitər-bitməz yeni müqəddəs buğanın seçimi ümumxalq bayramı kimi qeyd olunurdu.

«İncil»də göstərilən rəvayətdən bəri «qızıl buğa» sözləri pulun, qızılın hakimiyyətini təcəssüm edir. Bu mənada dünyanın bir çox böyük banklarının və beynəlxalq maliyyə qurumlarının qarşısında qızıl buğa abidəsinin qoyulması heç də təsadüfi deyildir.

QIZIL DÖVR (ƏSR)

►Hər hansı bir xalqın, yaxud ölkənin tarixində iqtisadiyyatın, xüsusən elm və mədəniyyətin çiçəklənmə dövrünü səciyyələndirən ifadə.

İfadə e.ə. I əsrin sonunda və b.e. I əsrinin əvvəlində yaşamış məşhur Roma şairi Ovidinin yaradıcılığından qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Böyük şair dünyadakı həyatı dörd dövrə bölür və insanların birinci nəslini qızıla bənzədirdi. Fikrini onunla əsaslandırırdı ki, həmin dövrdə bu insanlar ədalətli və vicdanlı idilər, sevgidə əzab çəkmədən, qanunlar olmadan və qərəzsiz yaşayırdılar. Yer üzündə həmişə bahar idi, toxumlar özləri şumlanmamış sahədə bitir və yetişirdi. Süd çayları və şirə bulaqları axır, yaşıl palıdlardan isə qızılı bal damcılayırdı. Bu dövrdə insanlar sakitlik və dinclikdən həzz alır, qorxu, aclıq, cinayət, müharibə, qanun nə olduğunu bilmirdilər. Belə utopik salnamənin təsvirinə antik şairlərin yazılarında tez-tez rast gəlmək olar.

Sonra gümüş əsr başlandı, əbədi baharı dörd fəsil əvəz etdi. O zaman insanlar özləri üçün evlər tikməyə və torpağı şumlamağa başladılar. Daha sonra insanların bir-birinə qarşı mübarizə apardığı mis əsri başlandı. Ən sonda isə dəmir əsr yarandı, bu zaman həya və həqiqət yoxa çıxdı, nəticədə hiyləgərlik və yalan, məkrlilik, zorakılıq və hərislik meydan sulamağa başladı.

Müasir dövrdə də biz qızıl əsr deyəndə həyatın ən yaxşı dövrünü, nəyinsə çiçəklənmə zamanını nəzərdə tuturuq. Həmin dövr haqqında sadəlövh etiqadlar çoxdan yox olub getsə də, «qızıl dövr» frazeoloji birləşməsi indiyədək işlənir.

QIZIL QIZDIRMASI

►Birdən-birə varlanmaq, çoxlu pul qazanmaq hərisliyini, hər hansı gəlirli əməliyyat ətrafında yaranmış ictimai ajiotajı bildirmək üçün işlədilən ifadə.

İfadə XIX əsrin axırlarında Alyaska yarımadasında zəngin qızıl yataqlarının mənimsənilməsi ilə bağlı baş vermiş macəra dolu hadisələr zamanı meydana çıxaraq yayılmışdır.

Həmin dövrdə birdən-birə varlanıb böyük sərvət sahibi olmaq istəyənlərin Alyaska yarımadasına böyük axını başlamışdır. Bu adamların bir çoxu qısa müddətdə böyük sərvətə yiyələnməyə can atırdı. Əlbəttə, bu adamların sırasında macəra axtaranlar da az deyildi. Qızıl yataqları tapmaq ümidi ilə gedənlərin əksəriyyəti geriyə əliboş döndüklərindən xalq arasında bu «kampaniya» istehza ilə «qızıl qızdırması» adlandırılırdı.

İfadənin məşhurlaşmasında Çarli Çaplinin (1889–1977) ekranlarda uğurla nümayiş etdirilmiş «Qızıl qaraqızdırması» filmi də (1925) mühüm rol oynamışdır. Həmin filmdə qızıl axtarışına çıxmış insanlar kəskin tənqid atəşinə tutulur.

QIZIL OĞLAN

►Pula pul deməyən, israfçılıq edən, pozğun һәyat tərzi keçirən varlı ailələrin uşaqlarına, işsiz vә avaralara verilmiş ad.

İfadә ilk dәfә Fransada 1794-cü ilin 9 Termidorundan sonra irticaçıların başçısı Freronun әtrafına toplanmış әks-inqilabçı Paris gәnclәri barәsində deyilmişdir.

Həmin dövrdə xeyli varlanmış meşşanların uşaqları siyasәtdәn yorulduqlarını vә «һәyatdan zövq almaq» istәdiklәrini bildirirdilәr. Onlar geyimlәrindә dә, danışıqlarında da (öz nitqlәrindә «r» sәsini tәlәffüz etmirdilәr, «Parij» әvәzinә «Paij» deyirdilәr) fәrqlәnmәyә çalışırdılar.

Freron һәlә 1795-ci ildә göstәrmişdir ki, «qızıl oğlan» ifadәsini onlar һaqqında yakobinçilәr düzəltmişdilәr. Sonralar bu ifadә ümumilәşmiş vә yuxarıda göstәrilәn mәnada bir sıra dünya dillәrində, o cümlәdәn dә Azәrbaycan dilindә işlәnmәyә başlamışdır.

QIZIL ORTA

►Hәr һansı qәrar qәbul etmәkdә, xәtt-һәrәkәt tutmaqda, davranışda vә s.-də ifrata varmamağı, riskә getmәmәyi, ortaq məxrəcə gəlməyi bildirən ifadə.

İfadə yunan fәlsәfәsindәn qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Bәzәn bu ifadә әvәzinә «etidal» işlәnir. Әrәb sözü olan «etidal» orta һalı, orta һalda olmağı, orta һәddi gözlәmәyi bildirir. Yunan fәlsәfәsindә orta һәdd «qızıl һәdd» adlandırılmışdır («Orta һәdd qızıl һәddir» – Aristotel).

Әsl, qaynar һәyatla yaşamayıb birtәһәr baş girlәyәnlәri sәciyyәlәndirәn bu sözlәr, әslindә, Qәdim Roma şairi Kvint Horatsinin (e.ə. 65–8) irәli sürdüyü başlıca һәyat fәlsәfәsinin әsas müddәalarından birini әks etdirir. İfadə Horatsinin әsәrlәrindən dünyanın bir çox dillәrinə yayılmışdır. Şair öz lirikasında bu müddәanı irәli atmaqla, əslində, müdafiә etdiyi praktik davranış və әxlaq formuluna sadiqliyini göstərmək istәmişdi.