Məsəllər, deyimlər

KİM BİZİMLƏ DEYİLSƏ, BİZƏ QARŞIDIR

►Hər hansı məsələ ilə bağlı mövqe bildirməyən, bitərəf qalan adamlardan ehtiyatlandıqda, onları özünə təhlükə hesab etdikdə işlədilən ifadə.

İfadə «Bibliya» kitablarında ideya, məslək və tərəfdarlar barədə rəvayətlərdən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Daha çox sinfi mübarizə işinə yarayan bu deyim Rusiyada sovet hakimiyyətinin qurulduğu ilk illərdə (1917–1920) bolşevik rəhbərlərinin dilindən tez-tez səslənmiş və daha çox aqressiv inqilabi şüar kimi assosiasiya olunmuşdur. Ziyalı təbəqəsinin bolşevik ideyalarına, marksizm-leninizm ideologiyasına tərəddüd, qorxu və ehtiyatla yanaşdıqlarını görən V.Lenin, F.Dzerjinski, L.Trotski, İ.Stalin və başqa rəhbərlər bütün bitərəflərdən konkret mövqe – Oktyabr inqilabını dəstəkləməyi tələb edirdilər. Həmin dövrdə «kim bizimlə deyilsə, bizə qarşıdır» deyimi sırf sinfi mübarizə və ictimai ədavət xarakteri daşıyırdı.

Sosializmin qələbə çaldığı ötən əsrin 30-cu illərindən sonra bu şüar arxa plana keçmiş və 50-ci illərin ortalarından, xüsusən «Xruşşov mülayimləşməsi»ndən başlayaraq rus ədəbiyyatında yumorla işlənməyə başlamışdı.

KİM YATMIŞ, KİM OYAQ?

►Kimin hansı vəziyyətdə nə düşündüyünü, nə etmək istədiyini, bir iş üçün nə dərəcədə səfərbər və ayıq olduğunu bilmək məqsədilə işlədilən ifadə.

Kifayət qədər geniş yayılmış bu ifadə-müraciət məşhur «Cırtdan» nağılından qaynaqlanmışdır.

Nağılda tәsvir olunur ki, qaranlığa düşüb meşәdә azan uşaqlar səhvən gəlib divin evinә çıxırlar. Div çörәk verib onları yatırdır. Az sonra uşaqlardan birini yemәk istәyir. Onların yatıb-yatmadıqlarını bilmәk üçün soruşur:

– Kim yatmış, kim oyaq?

Cırtdan tez başını qaldırıb deyir:

– Hamı yatmış, Cırtdan oyaq.

Sonra Cırtdan izah edir ki, hәr gecә nənəsi ona qayğanaq yedirib sonra yatırarmış. Div dә qayğanaq bişirib ona yedirir ki, bәlkә, yatsın. Az sonra div yenә hәmin «Kim yatmış, kim oyaq?» sualını verir. Cırtdan yatmadığının sәbәbini bu dәfә belә izah edir ki: «Nənəm hәr gecә mәnә çaydan xәlbirlә su gәtirәrdi». Div tez xәlbir götürüb çaya su gәtirmәyә gedir.

Təbii ki, xəlbirdə su gətirmək mümkün olmadığından Cırtdan vaxt qazanır. Dәrhal yoldaşlarını oyadır və qaçıb xilas olurlar.

KİMİN ƏMİSİ OĞLUSAN?

►«Mənə yaxınsansa, üstəlik, qohumsansa, niyə mənim yox, başqasının tərəfini tutub onu dəstəkləyirsən» mənasında işlədilən ifadə.

İfadənin meydana çıxması xalq arasında yayılmış bir rəvayətdən qaynaqlanır.

Həmin rəvayətdə deyilir ki, bir kişi qonşu kənddə yaşayan əmisi oğluna baş çəkməyə gedir. Kəndə gedən yol meşəlikdən keçdiyi üçün kişi hər ehtimala qarşı tüfəngini və xəncərini də götürür. Yolu yarıdan keçib kəndə yaxınlaşanda kişi arxasınca bir ayının gəldiyini görür. Silah işlətmək heç yadına da düşmür və adam qorxusundan üz qoyur qaçmağa. Birtəhər özünü əmisi oğlunun kəndin kənardakı evinə çatdırır. Evə girən kimi dərhal su istəyib acgözlüklə başına çəkir. Əmisi oğlu onun bu halını görüb nə baş verdiyini soruşur. Kişi ayı məsələsini danışanda əmisi oğlu deyir ki, sən adımızı batırıb ayının qabağından qaçmısan, mən olsaydım, tüfənglə ayının beynini odlayardım. Kişi özünü təmizə çıxarmaq üçün ona belə cavab verir:

– Ay əmoğlu, nə danışırsan? Güllən boşa çıxardı və ayı səni parçalayardı.

– Onda xəncəri belimdən çıxarıb soxardım ayının qarnına, – deyə əmoğlu yenə hücuma keçir.

– Ayı çox yekə idi, pəncəsi ilə xəncərini vurub atardı, – deyə kişi özünə yenə bəraət qazandırmağa çalışır.

Əmoğlu geri çəkilmək istəmir və daha «cəsarətli» variant irəli sürür:

– Xəncəri vurub salsaydı, kəmərimi açar, ayının boğazına keçirib sıxardım, boğub-öldürüb sonra da sürüyərdim.

– Nə danışırsan, ay əmoğlu? Dedim axı, ayı çox bədheybət idi, qayışı çeynəyib səni də parçalayardı.

Əmisi oğlu kişinin ayının tərəfini tutmasına dözməyib bərk əsəbiləşir və deyir: «De görüm, sən kimin əmisi oğlusan: ayının, yoxsa mənim? Nə deyirəm, ayının tərəfini saxlayırsan ki, sənə belə edərdi...»

Sonralar ifadə məcazlaşmış və indiki mənada geniş işlədilməyə başlamışdır.

KİŞİ SÖZÜ

►Verilən sözün, vədin heç bir yazılı öhdəlik və sənəd olmadan mütləq yerinə yetiriləcəyinə əminlik ifadə edən deyim.

İfadə qədimdən türk xalqları arasında verilən sözə əməl olunmasının bir kişilik və ləyaqət göstəricisi kimi qəbul edilməsi ənənəsindən və həmin keyfiyyətin fransız yazıçısı Aleksandr Dümanın (1802–1870) «Qafqaz səfəri»ndə təqdirindən sonra populyarlaşmışdır.

Verilən vədin, ağızdan çıxan sözün yerinə yetirilməsi Şərqin bir çox xalqlarında, o cümlədən türklər arasında qədimdən dəyər sayılmışdır. XIX əsrdən başlayaraq Avropa müəlliflərinin də bu barədə yazması «kişi sözü» ifadəsinin daha geniş yayılmasına səbəb olmuşdur. Daha çox macəralarla zəngin tarixi romanları ilə dünya oxucularının rəğbətini qazanmış görkəmli fransız yazıçısı A.Düma da («Qraf Monte Kristo», «Üç muşketyor», «Dəmir maskalı adam», «Qara zanbaq» kimi əsərlərin müəllifi) 1858-ci ilin ikinci yarısından 1859-cu ilin əvvəlinə kimi Qafqaz ərazisində olmuş, həmin səfərin təəssüratlarını əks etdirən 68 fəsildən ibarət «Qafqaz səfəri» əsərini yazmışdır. Dərbənd, Quba, Bakı, Şamaxı və Nuxada olmuş A.Düma Qafqazda yaşayan xalqların özəlliklərindən bəhs edərkən ermənilərin nə yazılı, nə də şifahi vədə əməl etmələrini, gürcülərin yazılı öhdəliyə sadiq olduqlarını qeyd edir. Müəllif bu məsələdə tatarlara (türklərə) heyranlığını gizlətməyərək göstərir ki, tatarlar ağızlarından çıxan sözün sahibidirlər. Onlar «kişi sözü»nə müqəddəs bir şey kimi baxırlar.

A.Dümanın «Qafqaz səfəri» əsəri 1859-cu ildə Parisdə fransızca, 1861-ci ildə Tiflisdə rusca, 1962-ci ildə Nyu-Yorkda ingiliscə çap olunmuşdur. Əsərin fransızca ilk nəşrində A.Dümanı səfər zamanı müşayiət etmiş rəssam Moynenin çəkdiyi çoxsaylı şəkillərin reproduksiyaları da verilmişdir.

Haqqında söhbət gedən ifadə bu gün də ana dilimizdə fəal işlədilir.

KOLUMB YUMURTASI

►Hər hansı mәsәlәnin gözlәnilmәz, amma sadə şәkildә hәllinin olduğunu bildirmək məqsədilə işlәdilən ifadə.

İfadə məşhur səyyah Kolumbla bağlı əhvalatdan qaynaqlanır.

Rəvayәtә görә, Amerikanı kәşf edib qayıdandan sonra X.Kolumb bir dәfә kardinal Mendozanın sarayına ziyafətə dәvәt edilmişdi. Qonaqların xahişi ilә öz sәyahәti haqqında məlumat verən Kolumb Yeni Dünyanı necә kәşf etdiyindən danışmağa başlamışdı.

Guya məclisdәkilәrdәn biri Kolumba demişdi ki, Amerikanı kәşf elәmәk o qәdәr dә çәtin şey deyilmiş, bunun üçün sadəcә aramsız olaraq qәrbә üzmәk lazım imiş. Cavab olaraq Kolumb mәclisdәkilәrdən yumurtanı şaquli şәkildә (dikinə) qoymağı bacarıb-bacarmadıqlarını soruşur. Dostları nә qәdәr çalışırlarsa, yumurtanı bu şәkildә qoya bilmirlər və bunun mümkün olub-olmadığını Kolumbdan soruşurlar. Kolumb yumurtanın küncünü sındırıb onu şaquli şəkildә qoyur. Dostları etiraz edirlәr ki, yumurtanı sındırmaq haqqında şәrtlәşmәmişdilәr. Kolumb cavab verir ki, axı aramsız şәkildә qәrbə üzmәk haqqında da şәrtlәşməmişdilәr.

Tәdqiqatçılar bu rәvayətin tarixi hәqiqәtә uyğun olmadığını göstәrirlәr. Bu ifadәnin müәllifi mәşhur Florensiya kilsәsinin tikintisinә rәһbәrlik edәn arxitektor Brunelleski (1377–1446) idi. O yazmışdı: «Bu yumurta şaquli vәziyyәtdә necә durursa, mәnim tikdiyim qüllә dә elәcә möһkәm durur».

KOMSOMOLUN CANI İT CANIYMIŞ

►Çox dözümlü, yaxşı fiziki hazırlığı olan, aldığı zərbələrə baxmayaraq müqavimət göstərən adamların bədəncə güclü olduğunu bildirən ifadə.

İfadə məşhur «Yeddi oğul istərəm» filmindən (1970) sonra geniş yayılmışdır.

Xalq şairi S.Vurğunun «Komsomol poeması»nın motivləri əsasında çəkilmiş filmdə (ssenari müəllifi: Y.Səmədoğlu, rejissor: T.Tağızadə) ucqar bir kənddə – Peykanlıda sovet hakimiyyətinin qurulmasından bəhs edilir. Gəray bəy və onun silahlı dəstəsi kəndi qorxu altında saxlayır, ictimai təsərrüfatın yaranmasını və kollektivləşməni təhdid edir.

Kəndə köməyə gəlmiş komsomolçulardan ibarət 7 nəfərlik silahlı dəstənin üzvlərindən olan Cəlal sinfi düşmən sayılan Gəray bəyin qızı Humayı sevir. Amma zaman və mövcud şərait bu məhəbbətin xeyrinə işləmir. Kənddə hadisələrin faciəli inkişafı, xüsusən döyüş dostunun qəddarlıqla öldürülməsi Cəlalı quldur dəstəsinin məskunlaşdığı «Qan çanağı»na qalxmağa vadar edir. O, Gəray bəyi günahsız qan tökməyi dayandırmağa çağırır. Gəray bəy düşmən qapısına öz ayağı ilə gəlmiş sadəlövh Cəlala təklif edir ki, Humayı ona verəcəyi təqdirdə dəstənin rəhbəri Bəxtiyarı təslim etsin. Cəlal bu təklifə bəyin üzünə tüpürməklə cavab verir.

Qaniçən Gəray bəy dəstəsinin önündə və «Yanıq Kərəmi» saz havasının sədaları altında Şəkər bəyin «yeni hökumətə» qoşulmuş oğlu Cəlalı güllələdir. Atılan güllələrdən onun hələ də müvazinətini saxlayıb yıxılmadığını gördükdə «çal, aşıq, çal, komsomolun canı it canıymış» deyə musiqini və atəşi davam etdirir.

İfadə bu gün də danışıqda və publisistik əsərlərdə kiminsə fiziki gücünü, dözümünü vurğulamaq məqsədilə işlədilir.

KOR TALE (BƏXT)

►Bəxtsizliyi, fərdin daimi uğursuzluğa düçar olduğunu bildirən ifadə.

İfadə gözübağlı təsvir edilən səadət ilahəsi ilə bağlı yaranmışdır.

Adi danışıqda, el-oba arasında «flankəsin bәxti kor çıxıb» ifadəsini tez-tez eşitmək olur. İnsan uğursuzluğa düçar olanda, bəxti, taleyi gətirməyəndə bu ifadəni işlədirlər.

İnsan həyatı ilə bağlı olduğu üçün «kor tale (bəxt)» ifadәsi bir sıra xalqların dilindә yayılmışdır. Qәdim romalıların fikrincә, insan taleyi heç bir başqa sәbәbdәn deyil, tәsadüflәrdәn asılıdır, hәr bir sәadәt müvәqqәtidir. Çünki sәadәt ilahəsi hesab olunan Fortuna öz qanadlı arabasında göy üzәrində uçur vә öz һәdiyyәlәrini paylayır. Gәnc qadın olan Fortuna (tәrcümәdә «Sәadәt» demәkdir) gözlәri bağlı halda tәsәvvür olunur. O heç bir yerdә dayanmır, çox sürәtlә çәkilib gedir. Odur ki sәadәtә bel bağlamaq olmaz: o, ötәridir, keçicidir.

KOROĞLU ARŞINI

►Adi standartlara sığmayan, normadan çox böyük olan ölçü vahidi haqqında işlədilən ifadə.

İfadə məşhur «Koroğlu» dastanından qaynaqlanır.

Rəvayətə görə, Koroğlu tacirlərdən şalı, parçanı özünün 3 metrlik arşını ilə ölçüb alırmış. Qubadlı və Zəngilan rayonları ərazisində «Cavanşir ata» günbəzindən başlayan bir düzənlik vardır. Bu düzəngah da «Koroğlu arşını» adlanır. Guya Koroğlu malı alanda nizə boyunu bir arşın hesab edərmiş. Koroğlunun bir qoşmasında deyilir:

Qızıb coşmamışam hələ,

Cidayla qumaş ölçülə...

Burdan da parçanı cida ilə ölçdüyü aydınlaşır. Bütün hallarda «Koroğlu arşını» qəbul olunmuş normadan artıq ölçü kimi qəbul edilir.

KÖHNƏ QVARDİYA

►Hər hansı bir işdə sınanmış, təcrübəli insanların, istənilən sahədə veteranların xüsusiliyini vurğulayan ifadə.

İfadə Napoleon ordusunda veteranlardan ibarət yaradılmış xüsusi döyüş dəstəsinin adından götürülərək yayılmışdır.

1804-cü ildə I Napoleon imperator qvardiyasını yaratdı. Qvardiya xüsusi seçilmiş adamlardan təşkil olundu, onlara yüksək maaş kəsildi və çox yaraşıqlı hərbi paltar verildi. Onları başqalarının öhdəsindən gələ bilmədiyi tapşırıqları yerinə yetirmək üçün qoruyub-saxlayırdılar.

Napoleon özünü məğlubedilməz hesab etməyə başlayana qədər ard-arda çox qələbələr qazanırdı. Lakin o, İspaniyada apardığı müharibəni başa vurmamış Rusiyaya hücuma keçdi və bu onun süqutuna gətirib çıxartdı.

1814-cü ildə taxt-tacdan əl çəkməli olan Napoleonu Fransadan cənubda yerləşən kiçik Elba adasına sürgün etdilər. Ancaq 1815-ci ildə qayıdaraq yenidən Fransa taxtına çıxdı. Bundan sonra bütün Avropa silaha sarıldı və Napoleon Vaterloo ətrafında Vellinqtonun komandanı olduğu müttəfiq ordularla döyüşdə öz «köhnə qvardiya»sını döyüşə atmalı oldu, lakin qvardiyanın səyləri də döyüşü qələbə ilə başa vurmağa kifayət etmədi. Napoleon ordusu məğlub oldu. Geri çəkilərkən mühasirəyə düşən «köhnə qvardiya»ya ingilis polkovniki təslim olmağı təklif etdi. General de Kambron bu təklifə nalayiq sözlə cavab verdi. Ancaq sonralar onun cavab olaraq «Köhnə qvardiya ölür, amma təslim olmur» dediyi bildirildi.

O vaxtdan öz baxışlarını, bu baxışlar zamanla ayaqlaşmasa belə, hətta məğlub olacaqlarını bilərək müdafiə edən və heç bir güzəştə getməyən insanlara «köhnə qvardiya» deyilir.

KÖHNƏ REJİM

►Ötüb-keçmiş və bir daha geri qaytarılması mümkün olmayan dövr, zaman, keçmiş əyyam.

İfadə 1789-cu ildə bəşər tarixində ən böyük hadisələrdən biri olmuş Fransa burjua inqilabı ilə bağlı yaranmışdır.

Həmin ilə qədər artıq səkkiz əsrə yaxın idi ki, Huqo Kapetin nəvə-nəticələrindən ibarət bir sülalə Fransada hökmranlıq edirdi. Bu müddət ərzində ölkə müharibə və qiyamlar, qələbə və məğlubiyyətlər, çiçəklənmə və yoxsulluqdan keçmiş, amma kral hakimiyyəti, zadəganlıq və kəndli sinfi toxunulmaz qalmışdı. Yüz ildən artıq bir müddətdə kral mütləq monarx olmuş və heç kimin onun hakimiyyətini məhdudlaşdırmağa cürəti çatmamışdı.

Nəhayət, 1789-cu ildə ölkə iflasın astanasına çatanda inqilab nəticəsində burjuaziya hakimiyyətə gəldi və bir neçə il ərzində Fransada hərc-mərclik hökm sürməyə başladı. Kralın səlahiyyətləri məhdudlaşdırıldı, 1792-ci ildə o, taxtdan salındı, bir il sonra edam edildi. Amma nəticədə inqilabi hökumətin yerini Napoleon Bonapartın diktaturası tutdu.

1815-ci ildə Napoleonun tam məğlubiyyətindən sonra isə edam edilmiş XVI Lüdovikin qardaşı XVIII Lüdovik taxta çıxdı. Ancaq kralın hakimiyyəti 1789-cu ilə qədər olduğu kimi qeyri-məhdud deyildi. Onun əvvəlki səlahiyyətləri bir daha özünə qaytarılmadı.

İnsanların yeni yaranmış vəziyyəti əvvəlki ilə müqayisə etmələri təbii idi və fransızlar 1789-cu ilə qədər olan həyatları barədə söz açanda daim «köhnə rejim» ifadəsini işlədirdilər. Bu ifadə dilə düşərək keçmiş və bir daha qayıtmayacaq dövrləri ifadə etmək üçün işlədilir.

KÖRPÜ ÇAYDAN UZAQ DÜŞÜB

►Nizamın pozulduğunu, hər hansı məsələnin həqiqi həlli yolundan nə qədər uzaq olduğunu, məsələlərin dolaşdırıldığını bildirmək üçün işlədilən ifadə.

İfadə ilk dəfə «Əkinçi» qəzetinin 29 fevral 1876-cı il tarixli 4-cü buraxılışında dərc olunan məqalədə işlədilmişdir.

Məqalənin müəllifi gəncəli Hacı Məhəmmədsadıq qəzetə göndərdiyi məktubda cəmiyyətdəki kəskin sinfi bərabərsizlikdən bəhs etməklə yanaşı, keçmişə rəğbətin tərəqqi və inkişaf yolunda əngəl törətdiyini ərz edir. Cəmiyyətin inkişafını, elmi-mədəni tərəqqi yolunu qarşılıqlı anlaşma və yardımlaşmada, milli birlikdə görən müəllif millətimizin bu yoldan hələ də çox uzaq olduğunu təəssüflə qeyd edir.

Haqqında danışdığımız ifadə məktubun yekun hissəsində bu cür işlədilir:

«...Amma, qardaşlar, bilin ki, körpü sudan uzaq qalıb, necə ki sabiq ərz oldu, əql itib, hər kəs bir təriq ilə özünə çıxıb: həmçinin kəmal da itib hər kəs özünə çıxır...»

«Əkinçi»nin nəşrindən, bu məktubun işıq üzü görməsindən 140 ildən çox keçsə də, gəncəli Hacı Məhəmmədsadığın sətirlərə hopdurduğu məsəl hələ də öz aktuallığını saxlayır.

Bəzi hallarda bu ifadə «körpü sudan uzaq düşüb» şəklində də işlədilir.

KÖRPÜLƏRİ YANDIRMAQ

►Münasibətləri ciddi şəkildə korlamaq, əvvəlki münasibətlərə qayıda bilməmək.

İfadənin yaranması birbaşa müharibələrlə, hərb tarixi ilə bağlıdır.

Müharibə tarixində çoxlu nümunələr var, belə ki, qətiyyətli sərkərdə öz əsgərlərinin cəsurluğuna ümid bəsləmədən suda olan maneələri keçərkən geriyə çəkilməmək üçün yolları kəsmək məqsədilə öz gəmilərini, yaxud körpüləri yandırırdı; məsələn, normanların başçısı Fateh Vilhelm 1066-cı ildə qoşunu İngiltərəyə çıxardıqdan sonra gəmiləri yandırır. Geri çəkilmə yolunu kəsərək ingilis-sakson kralı II Haroldun qoşununun külünü göyə sovurur və tezliklə ingilis taxt-tacına sahib olur. Rus şahzadəsi Dmitri Donskoy Kulikovo çölündəki döyüş zamanı – 1380-ci il 8 sentyabr gecəsində Don çayını keçdikdən sonra bütün keçidləri və körpüləri dağıdır.

Hazırda bir çox dillərdə işlənən «körpüləri yandırmaq»la «gəmiləri yandırmaq» ifadələri heç də eyni mənanı vermir; ikinci ifadədən fərqli olaraq «körpüləri yandırmaq» hansısa münasibətin qəti şəkildə pozulduğunu, yenidən bərpasının mümkünsüzlüyünü bildirir.

«Gəmiləri yandırmaq» frazeologiyası isə yalnız irəli getməkdən və döyüşüb qələbə çalmaqdan başqa çıxış yolunun qalmadığını bildirir.

KÖYNƏK YAXASINDAN KEÇİRMƏK

►Övladlığa götürmәk, başqasının oğul vә ya qızını özünә övlad olaraq qәbul etmәk.

İfadə qədim yunan mifologiyasından qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Siciliyalı Diodorun (e.ə. 90–30-cu illər) nәql etdiyinә görә, Zevslə arvadı qısqanc Hera qәrara gәlirlәr ki, Heraklı oğulluğa götürsünlәr. Bu mәqsәdlә Hera yatağa uzanır, boylu-buxunlu, cüssәli Heraklı sinәsinә sıxıb onu öz paltarından keçirir vә hәqiqәtәn doğduğunu nümayiş etdirir. Diodor göstәrir ki, bu cür övladlığagötürmә üsulu o dövrdә bütün digәr xalqlarda da olmuşdur. Hәmin adәtә Bolqarıstanda vә Bosniya türklәri arasında da rast gәlinir. Övladlığa götürülәn uşağı qadın qucağına alıb paltarından keçirir. Yalnız bundan sonra uşaq onun hәqiqi övladı hesab olunur.

Övladlığagötürmә adәtlәri barədə «Bibliya»da da mәlumat verilir. «Bibliya» tәdqiqatçıları göstәrirlәr ki, qәdim Şәrq xalqlarının adәtincә, ana vә ya atanın uşağı dizinin üstünә qoyması bu uşağın övladlığa götürülməsi üçün kifayət idi.

Azərbaycanın nağıl və dastanlarında da köynək yaxasından keçirərək övladlığagötürmə var; məsələn, «Koroğlu» dastanının «Eyvazın Çәnlibelә gәtirilmәyi» qolunda tәsvir olunur ki, Nigar xanım Eyvazın gözlәrindәn öpdü, köynәyinin yaxasından keçirib özünә oğul elәdi.

Övladlığagötürmә adәti dünyanın bir çox xalqlarında da vardır vә adәtәn, övladlığa götürülәn kәs yeni ananın – analığının ətəyindən keçirilir vә bu yolla qadının onu һәqiqәtәn doğduğu nümayiş etdirilir.

KRAL LÜTDÜR

►Hamının eyni mənfi şeyi gördüyünü, lakin riyakarlıq edərək həqiqəti demədiyini bildirən ifadə.

İfadә Danimarka yazıçısı Hans Xristian Andersenin (1805–1875) «Kralın tәzә paltarı» vә ya «Şahın tәzә libası» nağılından götürülərək yayılmışdır.

Nağılda göstәrilir ki, iki fırıldaqçı sözləşib kral üçün ən zәrif parçadan paltar tikәcәklәrini vәd edir. Guya bu paltarı yalnız axşamlar vә ağlı «yerindә olmayanlar» görә bilmәzlәr. Bu yalançı paltarı kral əyninə keçirdikdә bütün saray әhli geyimi tәriflәmәyә başlayır. Әslindә isә heç bir paltar yox idi vә onlar bu geyimi görmürdülәr.

Tәzә paltar geyinmiş kral (әslindә, lüt halda) da heç nəyin fərqində deyildi. O, «zərif» parçadan olan paltarını «geyinib» tez-tez təntәnәli şәkildә şәhәrdә gәzirmiş. Heç kәs axmaq adını özünә götürmәk istәmәdiyindәn onun lüt olduğunu demirdi. Yalnız bir uşaq «kral lütdür ki» dedikdә hamı aldadıldığını başa düşür.

Son illər mətbuatdakı publisistik yazılarda və siyasi şərhlərdə bu deyimə tez-tez rast gəlinir.

KRAL ÖLDÜ, YAŞASIN KRAL!

►Ölkənin birinci şəxsi ölsə və ya hakimiyyətdən uzaqlaşsa da, taxt-tacın yiyəsinin, hakimiyyətin yeni sahibinin olduğunu vurğulamaq məqsədilə işlədilən ifadə.

İfadə ilk dəfə 1422-ci ildə Fransada VII Karlın tacqoyma mərasimi zamanı səsləndirildikdən sonra yayılmışdır.

Hersoq Monmoransinin edamından sonra mərhum monarxın cənazəsi olan tabut Sen-Deni abbatlığının sərdabəsinə endirilən kimi qocaman hersoq d’Yuzens «Kral öldü, yaşasın kral!» şüarını səsləndirmişdi. İfadə əvvəlki monarxın ölüm anında ali hakimiyyətin bilavasitə ötürülməsini tənzimləyən qanunun mətnindən törəyir. Birinci cümlə – «Kral öldü» – vəfat edən monarxın ölümü haqqında elandır. İkinci – «Yaşasın kral» cümləsi isə onun həmin an monarx taxtına varis olan xələfinə aiddir.

Əslində, əvvəllər də hakimiyyətin bu şəkildə – dinc yolla ötürülməsi hadisəsi olmuşdur; məsələn, 1272-ci ildə I Eduard səlib yürüşündə iştirak etdiyi zaman İngiltərənin kralı III Henrix vəfat etdi. Ali hakimiyyətin ötürülməsi zamanı mümkün çətinliklərdən qaçmaq üçün taxt-tac mirasının qaydalarına uyğun olaraq gizli şura elan etdi ki: «Kral taxtı heç vaxt boş qalmamalıdır, ölkə heç vaxt monarxsız ola bilməz». Beləliklə də I Eduard özünün də xəbəri olmadan dərhal kral elan edilir.

Müasir dövrümüzdə də bəzi ölkələrdə dövlət başçısı, yaxud digər ali vəzifələrə təyinat zamanı hər hansı postun boş qalmadığını bildirmək üçün bu ifadə işlədilir.