Məsəllər, deyimlər

DEDİ-QODU ELƏMƏK

►Söz-söhbət, qeybət və əsassız giley-güzar etmək.

İfadə «qodu» leksik vahidinin yanlış qavranılmasından qaynaqlanır.

Bəziləri bu sözün «qovdu» feilindən, başqaları isə «qoydu» feilindən törədiyini iddia edirlər. Prof. M.Adilova görə, «dedi-qodu»nun ikinci komponentini «qovdu» və ya «qoydu» hesab etmək ona görə mümkün deyildir ki, bu feillərin «dedi» sözü ilə göstərilən semantik münasibəti yoxdur.

Bәs buradakı «qodu» nәdir? Alim qeyd edir ki, bu sözün kökü «qo-» olub, şәkilçisi «-du» isə, әslindә, «dedi» sözündәki eyni şәkilçiyә qafiyә mәqsәdilә işlәdilmişdir. Buradakı «qo» müxtәlif variantlarda (qu//qud//qıd) vaxtilә elә «de» (danış, söylә) mәnasına gәlәn söz olmuşdur; mәsәlәn, «Kitabi-Dәdә Qorqud» dastanının sonunda verilmiş lüğәtdә «qu qılmaq» ifadәsi «söz gəzdirmәk» kimi izaһ edilmişdir. Yəni bu yazılı abidəmizdə tam eynitipli cümlәlәrdə işlәnәn «qu» vә «xәbәr» sözlәrinin sinonimliyi heç bir şübһә doğurmur: «Әvvәl yigirmisi vardı Dirsə xana bu xәbәri gәtirdi». «Ol namәrdlәrin yigirmisi dəxi çıxa gәldi vә bir qu onlar dәxi gәtirdilәr».

«Qu deyәndә qulaq tutulur» ifadәsindәki «qu» leksik vahidi də «söz» mәnasına gәlir. Deməli, «dedi-qodu» ifadəsini sadəcə «demək, söz söyləmək» kimi qəbul edə bilərik.

DEDİYİNİN ÜSTÜNDƏ DURANDI

►Bir şeyin üzərində təkid edən, sözlə kifayətlənməyib bunu əməldə də reallaşdırmağa çalışan adam haqqında kinayə ilə işlədilən ifadə.

İfadə Molla Nəsrəddinlə bağlı lətifələrdən qaynaqlanır.

Bir gün başqa bir kəndə yolu düşən Mollanı kənd adamlarından biri evinə dəvət edib deyir:

– Molla, gedək bizə, duz-çörək kəsək!

Molla razılaşıb gedir. Uzun-uzadı söhbətlərdən sonra süfrə açılır. Molla baxır ki, süfrədə, doğrudan da, duzdan və çörəkdən başqa heç nə yoxdur. Ac olduğundan çarəsiz qalıb başlayır çörəyi duza batırıb yeməyə. Elə bu vaxt qapıya bir dilənçi gəlib pay istəyir. Ev yiyəsi pəncərədən başını uzadıb deyir:

– Rədd ol, yoxsa gəlib qol-qabırğanı qıraram!

Dilənçi əl çəkmir. Bu dəfə Molla başını çölə çıxarıb deyir:

– Get, qardaş, bu adam başqalarına bənzəməz. Yaman dediyinin üstündə durandı.

Əsasən, Türkiyə türkcəsində işlədilən «Nuh deyir, peyğəmbər demir», «Dediyim dedik, çaldığım düdük» deyimləri də bu ifadəyə misal ola bilər.

DƏLƏ KİMİ TƏKƏRDƏ FIRLANMAQ

►Fasiləsiz olaraq işlə məşğul olmaq, daim hərəkətdə olmaq.

İfadə, həqiqətən, dələnin daim hərəkətdə olması qənaətindən qaynaqlanır.

Keçmiş zamanlarda kənd uşaqları, yaxud ovçular meşədən tez-tez dələ tutub gətirərdilər. Sonra həmin dələləri qutuya yerləşdirər, ora pillələri olan təkər qoyardılar. Dələ təkərin üstünə çıxanda o fırlanmağa başlayar və dələ sürətlə bir pillədən digərinə tullanırdı. Beləliklə, dələ kiçik canı ilə daim hərəkətdə olardı. Zaman keçdikcə «dələ kimi təkərdə fırlanmaq» ifadəsi daim iş-güclə məşğul olan, gecə-gündüz çalışan, oturmaq və dinclik nə olduğunu bilməyən insanlara da şamil edilməyə başladı.

Bu gün də işgüzar və çevik adamları səciyyələndirəndə «dələ kimi təkərdə fırlanandır» ifadəsindən istifadə olunur.

DƏLİDƏN DOĞRU XƏBƏR

►Gözləmədiyin, əhəmiyyət vermədiyin, bilik və bacarığına şübhə ilə yanaşdığın birisindən ağıllı bir söz, təklif, yerində söylənmiş fikir eşidərkən işlədilən ifadə.

İfadə Şərqdə geniş yayılmış bir əhvalatla bağlıdır.

Şərqin məşhur şairlərindən biri çəmənlikdə oturub şərab içərkən ona bir dəli yaxınlaşır. Əylənmək məqsədilə dəlini içirdib kefləndirmək fikrinə düşən şair ona şərab təklif edir. Dəli şairə diqqət və təəccüblə baxıb ciddi tərzdə deyir:

− Şair, sən bu şərabı mənə oxşamaqdan ötrü içirsən, bəs mən kimə oxşamaq üçün içməliyəm?

Bu sözlərdən sonra dərin fikrə gedən şair öz niyyətindən utanır və qarşısındakı dəlinin doğru və ağıllı danışığına olan heyranlığını gizlətmir.

Şair və dəli ilə bağlı bu əhvalatın yayıldığı Şərq ölkələrində, adətən, gözləmədiyin, əhəmiyyət vermədiyin, bilik və bacarığına şübhə ilə yanaşdığın birisindən ağıllı bir söz, təklif, yerində deyilmiş fikir eşidərkən ifadəni işlədirlər.

DƏLİYƏM, AMMA SARSAQ DEYİLƏM

►Birinin özünü etinasız, əhli-kef göstərsə də, əslində, əməllərinə cavabdeh olduğunu, nə etdiyinin fərqinə vardığını bildirən ifadə.

İfadə Molla Nəsrəddinin geniş yayılmış bir lətifəsindən götürülüb.

Bir gün Molla dəyirmana dən aparır. Dəyirmanda dən üyütməyə gələnlər çox olduğundan o da növbəyə dayanıb gözləməli olur. Bu zaman Molla boş durmayıb yan-yörəsində olan çuvalların hərəsindən bir az taxıl götürüb öz kisəsinə tökür. Bunu görən dəyirmançı ondan nə etdiyini soruşur. Molla deyir:

− Sən mənə çox da fikir vermə. Hərdən ağlım azır, bir az dəlitəhərəm.

Dəyirmançı deyir:

− Dəlisənsə, onda öz taxılından özgənin çuvalına niyə tökmürsən?

Molla deyir:

− Mən dedim dəliyəm, demədim ki sarsağam.

DƏMDƏM HALVASI DEYİL Kİ...

►Xeyli zəhmət və çox zaman sərf edilən çətin bir işi təcili olaraq görməyi tələb etdikdə işlədilən ifadə.

Halvalar arasında ən tez və asan bişəni dəmdəm halvası hesab olunur. Onu hazırlamaqdan ötrü dağ edilmiş yağda unu qovurur, sonra içərisinə doşab, yaxud bal töküb qarışdırırlar. Bütün bu işi görmək isə olduqca az vaxt və əmək tələb edir. Buna görə də dəmdəm halvası ən tez bişən halva sayılır.

Bəzən mürəkkəb, çox zəhmət tələb edən bir işi də lap tez və asan başa gətirmək istəyənlər olur. Məhz həmin məqamda vəziyyəti «axı bu, dəmdəm halvası deyil ki, belə tez başa gəlsin» ifadəsi ilə izah edirlər.

DƏMİR PƏRDƏ

►Özünə qapanmağı, qınına çəkilməyi, ünsiyyәtdәn qaçmağı vurğulamaq üçün işlədilən ifadə.

İfadә orta əsrlərdə teatr sənətinin inkişafı ilə bağlı yaranıb yayılmışdır.

Vaxtilə tamaşalar oynanılan binalarda yanğının qarşısını almaq üçün sәhnә ilə tamaşa salonunun arasında yanmayan materialdan pərdələr çəkilirdi. Dәmir pәrdә isə ilk dəfə XVIII әsrin sonlarında Fransanın Lion şәhәrindә bir ehtiyat tәdbiri kimi quraşdırılmış, sonralar çox sürәtlә başqa şәhәrlәrdәki teatrlarda da tәtbiq edilmişdi.

Tәdricәn sırf siyasi mәna alan bu ifadә xalqlar arasında siyasi və ideoloji maneәni bildirmәk üçün işlәdilir. 1945-ci ildə nasist Almaniyası son günlərini yaşayanda ölkənin təbliğat naziri Yozef Göbbels də bu ifadədən istifadə etmişdi. O, Yalta konfransından dərhal sonra ABŞ və Böyük Britaniyanı narahat etmək ümidi ilə çap elətdirdiyi «2000-ci il» mәqalәsindә (23 fevral 1945-ci il) yazırdı: «Əgər almanlar təslim olsalar, sovetlər Avropanın bütün şərqini və cənub-şərqini, eləcə də Almaniyanın böyük hissəsini tutacaqlar. Bu çox böyük ərazinin qabağına dəmir pərdə asılacaq».

Almaniya darmadağın edildi və SSRİ, həqiqətən də, Göbbelsin sadaladığı əraziləri tutdu. Müharibə illərində Böyük Britaniyanın baş naziri olmuş Uinston Çörçill indi SSRİ-yə qarşı kəskin mövqe tutmağa başladı. Rusların Qərbə doğru genişlənməsindən ehtiyatlanan Çörçill gözlənilən təhlükələr barədə 1946-cı il martın 5-də Fultondakı (ABŞ) çıxışında danışarkən «dəmir pərdə» ifadəsini işlətdi.

Bu ifadə tezliklə dillərə düşdü və sovet təsirində olan ərazilərin sərhədləri «dəmir pərdə» adlandırılmağa başlandı. İfadə bəzi başqa ölkələrə də şamil edildi; məsələn, deyirdilər ki, Çin Xalq Respublikası «bambuk pərdəsi»nin arxasında yerləşir. Siyasi proseslər inzibati maneələr və süründürməçilik bataqlığına düşəndə isə bunu «kağız pərdə» və s. adlandırırdılar.

DƏRYALAR MÜRƏKKƏB, MEŞƏLƏR QƏLƏM OLSA

►Yazılacaq sözlərin, fikirlərin çoxluğuna, tükənməzliyinə işarə edilən ifadə.

İfadә islam dininin müqəddəs kitabı olan «Qurani-Kərim»dən qaynaqlanır.

«Quran»ın Azərbaycan dilinə tәrcümәsindә deyilir: «Ya Mәhәmmәd, dәrhәqiqət әgәr Yer üzündә olan ağaclar hamısı qәlәm, mütlәq dәniz mürәkkәb olub vә ondan başqa onun kimi yeddi dәniz dә mürәkkәb olub ona kömәk olalar, küll mövcudat yazıçı ola, hәr ayinә allah-tәali kәlimatı qurtaran deyildir».

Təkcə Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı deyil, klassik ədəbiyyatımız, eləcə də çağdaş poeziyamız bu ifadənin ruhundan irəli gələn fikirlərlə zəngindir.

DƏVƏ KİNİ

►Uzun zaman gizli saxlanan, fürsәt düşdükdә isə açıq və qəzəbli şəkildə üzә çıxarılan amansız kin, intiqam hissini bildirən ifadə.

İfadə ta qədimdən dəvənin davranışı ilə bağlı insanlarda formalaşmış qənaətlərdən qaynaqlanır.

Hələ qədimdən xalq arasında belə bir qənaət yaranıb ki, dəvə hər hansı pis davranışı unutmur, pis rәftara qarşı dərhal müqavimәt göstәrmir, lakin hәm dә bu rәftarı heç zaman unutmur. Onunla növbəti dəfə daha pis davrananda yenә kinini gizlәdir vә insan kimi intiqam üçün mәqam gözlәyir. Bu gözlәmә o vaxta qәdәr çәkir ki, intiqam alacağı şəxsin yaxınlığında başqa şәxslәr olmasın, yəni onu incidən adamla tәkbәtәk qalanda dəvə hücum edir. Dişlәyir, götürüb yerә çırpır, ayaqları ilә vurur vә tapdalayır.

Dəvə hücumunun şahidi olmuş insanların dediklərinə görə, öz «düşmәnini» – kin bəslədiyi adamı mәhv etmәk qәrarına gәlmiş kinli dəvə çox vaxt buna nail olur.

Dilimizdə bir şeylə üzləşərkən heyrətlənməyi, tanış olmayan kimə və ya nəyəsə təəccüblə baxmağı bildirən «dəvə nalbəndə baxan kimi» ifadəsi də işlənir. Bu ifadə heç vaxt nallanmayan dəvənin nalbəndin yanına gətirilməsi və dəvənin davranışı ilə bağlı müşahidələrdən yaranmışdır.

DƏVƏ UŞAQ DEYİLMİŞ

►Daxilən ağlı, bacarığı, istedadı olan, amma bunu büruzə verməyən, yalnız özünə lazım olanda hərəkətə gələn adam haqqında kinayə ilə işlədilən ifadə.

Bu ifadә Şərq ölkələrində geniş yayılmış qәdim «Sindbadnamә» nağıllarından biri ilә әlaqәdar yaranmışdır.

Nağılda deyilir ki, uzaq yol gedәn qurd, tülkü və dəvәnin şәrikli bir kökәsi var idi. Qәrara gәlirlər ki, kimin yaşı daha çoxdursa, kökәni o yesin. Qurd deyir: «Mən dünya yaranmamışdan 7 gün әvvәl doğulmuşam». Tülkü tәsdiq edir: «Bәli, bәli, bu mәnim yadımdadır. Hәtta sәnin anana doğmaq üçün kömәk edirdim». Dәvә isә öz uzun boynunu uzadıb kökәni qapır vә gövşәyә-gövşәyә deyir: «Mәni görәn hәr kәs tәsdiq edәr ki, mәn dә uşaq deyilәm, ikinizdәn dә yaşlıyam».

Qasım bəy Zakir hәmin әһvalat әsasında «İlan, dəvə, tısbağa» tәmsilini yazmışdır. Burada bunlar bir çörәk tapırlar. Tısbağa deyir ki, Allaһ Yeri, göyü yaratmaq istәyәndә «on-on beş yaşında cavan idim mən». Bunu tәsdiq edәrәk ilan özünün az qala Allahla həmyaş olduğunu söylәyir. Növbә dәvәyә çatanda «siz mənim yanımda uşaqsınız» deyir və çörəyi götürüb ağzına atır.

DƏVƏQUŞU TAKTİKASI

►Hamının gördüyü şəkildə gizlənməklə yaxasını guya təhlükədən qurtarmağı mümkün hesab edən səfeh adamların davranışını səciyyələndirən ifadə.

İfadə dəvəquşunun təhlükədən «qorunmaq» tərzi ilə bağlı yaranmışdır.

Cəmiyyət və insan münasibətləri kontekstində işlədilən bu ifadə dəvəquşunun dünyada ən böyük quş olmağı, yaxud onun sürətlə qaçmağı ilə bağlı yaranmamışdır. Hətta bu ifadənin onun gözəl lələklərinə (keçmişdə dəvəquşu lələkləri qadın geyimlərinin ayrılmaz hissəsi idi) də dəxli yoxdur.

Sən demə, dəvəquşu yaxınlaşan təhlükəyə qarşı göstərdiyi reaksiya ilə daha çox məşhurlaşmışdır. O, təhlükədən «sovuşmaq» üçün başını ya yumşaq qumun içində, ya da öz lələklərinin arasında gizlədir. Məhz bu fəndlə guya düşmənlərdən gizlənə biləcəyinə və təhlükənin ondan yan keçəcəyinə ümid edir.

«Dəvəquşu taktikası», «başını dəvəquşu kimi gizlətmək», «dəvəquşu hiyləsi» ilk dəfə alman dilində yaranmış, sonra isə digər Avropa dillərinə yayılmışdır. Bu ifadə insanla əlaqələndiriləndə məcazi səciyyə daşıyır və risk etmək arzusunun olmadığını, təhlükə ilə üzləşməkdən qaçmaq istəyini ifadə edir.

DƏVƏNİ EŞŞƏYİN QUYRUĞUNA BAĞLAMAQ

►Ədalətsizlik etmək, yaxşını pisə, alimi nadana, iş bacaranı fərsizə, kamil, ləyaqətli adamı ləyaqətsizə tabe etmək.

Kifayət qədər geniş işlənən bu ifadə Şərq ölkələrində yayılmış məşhur bir əhvalat əsasında meydana çıxmışdır.

Ərəb ağır xəstələnib yorğan-döşəyə düşür, öləcəyini yəqin edir. Qohum-əqrəbasını yanına çağırıb halallaşır, vəsiyyət edir. Nəhayət, dəvəsini də çağırır, ondan halallıq almaq istəyir və deyir: «Mənim zəhmətkeş dəvəm! Ömürboyu mən səni çox incitmişəm, vaxt olub ki, sən günlərlə ac-susuz yük daşımalı, yol getməli olmusan. İstidə, soyuqda zəhmətimi çox çəkmisən. İndi mən haqq dünyasına gedirəm. Zəhmətini mənə halal eylə!»

Bu sözləri dinləyən dəvənin gözlərindən iki damla yaş axır. O, üzünü sahibinə tutur: «Əziz ağam! Biz illər boyu bir-birimizə həmdəm, yol yoldaşı olmuşuq. Həm yaxşı, həm də pis günlərimiz az olmayıb. Mənə verdiyin əziyyətlər çox olub və mən bunların hamısını sənə bağışlayıram. Yalnız bir qəbahəti sənə bağışlaya bilməyəcəyəm. Yadındadırmı, filan vaxt üzüyuxarı dağa qalxarkən sən mənim ovsarımı aparıb eşşəyin quyruğuna bağladın? Bu təhqiri mən unutmamışam və bunu sənə heç vaxt bağışlamaram».

DƏVƏNİ İYNƏNİN GÖZÜNDƏN KEÇİRMƏK

►Mümkün olmayan, icrası yalnız xəyal sayılan bir şey haqqında danışarkən işlədilən ifadə.

İfadə «Qurani-Kərim»in «əl-Əraf» surəsinin 40-cı ayəsindən qaynaqlanır.

Həmin ayədə ifadə belədir: «Ayələrimizi yalan hesab edənlərə və onlara təkəbbürlə yanaşanlara göyün qapıları açılmaz və dəvə iynənin gözündən keçməyənə qədər onlar da Cənnətə daxil ola bilməzlər!»

Bənzər ifadəyə «İncil»də də rast gəlirik. Orada qeyd edilir ki, dəvənin iynənin gözündən keçməsi varlının Allahın dərgahına daxil olmasından asandır.

İfadə bəzi müasir tədqiqatçılara yerində görünməyib və ortaya bəzi suallar çıxıb: «Dəvə» əvəzinə «yoğun kəndir» deyilsə, daha məntiqli alınmazmı, bəlkə, orijinalda məhz belə olub?»

Suala cavab axtaran xristian alimləri aşkar ediblər ki, qədim yunan dilində «dəvə» və «yoğun kəndir» sözləri təxminən eyni cür səslənir («kamelos» – «kamilos»), onların yazılışında isə cəmi bir hərf fərqi görünür. Beləliklə, «İncil»in ilk nüsxələrinin üzünü çıxaranlar səhvə yol veriblər» fərziyyəsi yaranıb. Hətta «Quran»da da eyni «yanlışlığın» yer aldığını vurğulamaqla müsəlmanların müqəddəs kitabının xristianlardan köçürüldüyünü sübuta yetirməyə çalışanlar tapılıb. Lakin üçüncü səmavi kitabı araşdıran alimlər bu fərziyyələrin tam əsassız olduğunu sübut ediblər.

Tədqiqatçılar aşkara çıxarıblar ki, «İncil»dən və «Quran»dan qaynaqlanan «Dəvə iynənin gözündən keçəndə» ifadəsinə yaxın fikir «Tövrat»da da vardır. Fərq budur ki, orada dəvədən deyil, fildən danışılır. «Tövrat»ın yazıldığı ibrani dilində isə «fil»lə «kəndir»i heç cür səhv salmaq mümkün deyil.

Deməli, hər üç dinin müqəddəs kitabında, demək olar ki, eyni misalın çəkilməsi xüsusi məna kəsb edir. İynənin gözü Allahın dərgahına, Cənnətə gedən yolun darlığına işarə edir. Dəvə (fil) isə öz nəhəng ölçüləri ilə günahkarların bu dar «qapı»dan heç cür içəri girə bilməyəcəklərini əyani olaraq təsəvvürdə canlandırır.

DƏVƏSİ ÖLMÜŞ ƏRƏB

►Bədbəxtliyə düçar olmuş, var-yoxu əlindən çıxmış, bir növ, taleyin ümidinə buraxılmış adamlar haqqında işlədilən ifadə.

İfadə köçəri ərəblər üçün dəvənin nə demək olması ilə bağlı yaranmışdır.

Ərəbistan səhralarında dəvə yeganə nəqliyyat vasitəsidir. Onun əti, südü, dərisi insanlar üçün əvəzsizdir. Dәvәnin qığı yanacaq kimi işlәnir, sidiyindәn kosmetik vasitә vә ya dәrman hazırlanır. Su tapmadıqda bәdәvi әrәblərin qadınları uşaqları dəvә sidiyi ilә çimizdirirlər. Әrәb xalq tәbabәtinә görə, dәvә sidiyi qızdırmanın qarşısını alan әn yaxşı dәrmandır. Dәvәnin qarın şirәsindən, ümumiyyәtlә, qarınağrısı dәrmanı kimi istifadә olunur. Bəzən su tapmayanda әrәb atlarına dәvә südü içirirlər.

Az-çox mәşhur olan elә bir ərəb şairi yoxdur ki, dәvәnin gözәlliklәrini vәsf etməsin. Ən qәdim (islamaqәdәrki) әrәb poeziyası öz mәnşəyini dәvәnin ritmik yerişindәn götürmüşdür.

Beləliklə, hər cəhətdən həyat və məişətin bir parçası olan dəvənin ölməsi ərəblər üçün ən böyük faciədir, fəlakətdir. Buna görə bizdə də çox şeydən məhrum olmuş adama «dəvəsi ölmüş ərəb» deyirlər.

DƏYİRMANIN GÖZÜNDƏN ÖLÜ SALSAN, DİRİ ÇIXAR

►Diribaş, qoçaq, bacarıqlı və hiyləgər adamlar haqqında işlədilən ifadə.

İfadə xalq arasında mәşһur olan «Yetim qızın nağılı»ndan yayılmışdır.

Çox ağıllı və gözәl olan yetim bir qıza darğanın, qazının vә padşaһın gözü düşür. Onlar qızdan әl çәkmirlәr. Qız da onların hәr üçünü eyni gündә öz evinә dәvәt edir. Darğa gәlir. Az sonra qapı döyülür. Qız darğanı evindәki quyuda gizlәdir. Qazı gәlir. Az sonra padşah gəlir... Qız qazını quyuya salır. Az sonra qonşu qarı gəlir. Qız şahı da quyuya salır. Belәliklә, onların üçünü dә öldürür.

Ağıllı qız ölüləri basdırmağın yolunu da tapır. Küçәdәn keçәn çobandan xahiş edir ki, ölünün birini aparıb basdırsın. Çoban aparıb basdırır. Qayıdanda ikinci ölünü görüb tәәccüblәnir. Qız deyir ki, ölü səndən qabaq qaçıb gәlib. Çoban bunu aparıb bir qayadan atır. Qayıdanda üçüncü ölünü görür. Çoban bunu da aparıb dәyirmanın novdanından tәpәsi aşağı salır ki, tikә-tikә olsun. Sonra dәyirmandan su axan yerə baxanda görür ki, dәyirmançı orada çimir. Çoban elə bilir ki, yenә hәmin ölüdür, dirilib. Onda çoban deyir: «Paһ atonnan, әdә, bu nә һәyasız ölüymüş: dəyirmanın gözündәn ölü saldım, diri çıxdı».