Azərbaycan dastanlarının leksikası

hərbə-zorba

Qorxutmaq, dəhşətə salmaq üçün edilən hərəkət və ya deyilən söz; hədə-qorxu, hədə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Belə deyəndə Koroğlu sazı alıb, görək Bəylərə necə hərbə-zorba gəldi. (“Koroğluynan Bəylər”) ( İ.A., B.A.)

*

Həsən baxdı ki, Zərnişan xanım onu hərbə-zorbası ilə imtahana çəkir. (“Zərnişan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

hərbə-zorba gəlmək

Hərbələmək, qorxutmaq, hədə-qorxu gəlmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

hərcayı fars

1. Avara, sərsəri, heç bir işlə məşğul olmayan.

2. Mənasız, boş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğluyam, deyim düzü

Saymaram əllini, yüzü,

Hərcayının tənə sözü

Yandırır məni, yandırır...

                       (“Düratın itməyi”)

hərcayi

hərçi

Hər nə qədər, nə qədər. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu minarənin başından Çənlibelə tərəf baxdı. Amma hərçi elədi, Çənlibeli görə bilmədi. (“Koroğlunun Qars səfəri”)

hərçi-badabad fars

Olsun, qoy nə olur, olsun (nəticəsi bəlli olmayan bir işə girişdikdə deyilən ifadə). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

 Hasan paşa gördü iş şuluqdur. Odur ki, hərçi-badabad deyib atın başını döndərdi, bir dəstə qoşunla Koroğluya hücum elədi. (“Hasan paşanın Çənlibelə gəlməyi”)

*

Ətrafa göz gəzdirib baxdı ki, yanında bir səbzəvat dükanı var. Hərçi badabad deyib girdi dükana. (“Koroğlunun İstanbul səfəri”)

hərgiz fars

Əsla, qətiyyən, heç vaxt. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İgid odu aza-çoxa baxmaya,

Məlulun, miskinin könlün yıxmaya,

Qılınc bozaranda hərgiz qorxmaya,

Qoç Koroğlu kimi halı gərəkdi.

                            (“Həmzənin Qıratı aparmağı”) (“Həmzə–Bozalqanlı”)

                   *

Buyur məni cəlladlara,

Hərgiz sir vermə yadlara,

Minəndə köhlən atlara,

Onu minən sərxoş olsun.

                          (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

hərif ərəb

1. Gözə tanış gəlməyən, şübhəli görünən tip.

2. Alçaq, yaramaz (adı çəkilməyə layiq olmayan).

3. Rəqib. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu məsələni başa düşdü. Bildi ki, hərif ona meydan oxuyur. (“Dəmirçioğlunun Çənlibelə gəlməyi”)

*

– Əyə, hazır olun! Hərif, deyəsən, day cana doyub, yola düşmək istəyir. (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

*

Koroğlu hərifin sözlərini başa düşdü. (“Hasan paşanın Çənlibelə gəlməyi”)

hərrac ərəb

Ən çox pul verənə satılması üçün açıq satış; müzaidə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Balam, bu Hasan paşa mənim yolumda qızlarını nə yaman hərrac bazara qoyub satır? (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

hərzə-hərzə ərəb

Mənasız, boş, cəfəng, nalayiq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Mən bilmənəm hərzə-hərzə söz nədi,

Əlli nədi, altmış nədi, yüz nədi,

Nəzərimdə dərə-təpə, düz nədi,

Mənəm əsrik meşələrin pələngi.

                            (Paris nüsxəsi, 1-ci məclis)

həsəkləmək

Tövşümək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Tüpdağıdan həsəkliyə-həsəkliyə soruşdu:

– Koroğlu, gecədi ya gündüz?  (“Mərcan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

həşt fars

Səkkiz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Adı Eyvazxan ola, həşt behiştin çəməni,

Sənəti qəssab ola, özü ki, gövhər kanı.

                                         (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

həzərat ərəb

Hazırda olanlar, hüzurda hazır olanlar, iştirak edənlər (məclis əhlinə müraciətlə işlədilir). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ay həzərat, ay camaat,

Ürək zərd oldu, zərd oldu!..

Genə namərdin sözləri

Cana dərd oldu, dərd oldu!

                       (“Koroğlunun qocalığı”)

hazarat

hoqqa¹ ərəb

Kələk, fırıldaq, hiylə // oyun. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ay oğul, bə deyirlər, onların minbir hoqqası var. (“Mahru xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

hoqqa²

Çəki, ölçü vahidi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanda ətin, nalın, şərabın çəkisini, həcmini göstərir.

Bu gün gəlib gördüm ki, Mir İbrahim qəssabın oğlu Eyvazın dükanında ətin hoqqası iki quruşa satılır. Bu əti iki quruşa aldığıma görə salavat çevirirəm. (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

*

Eyvaz dedi:

– Əmi bax, burada on iki şaqqa ət var, bacarsan hər hoqqasını iki quruşa sat. Əlindən gəlmirsə, mən gələnə kimi elə-belə otu. (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

*

Uzaq-uzaq yollarınan,

Beli ipək çullarınan,

Hoqqa yarım nallarınan,

At igidin qardaşıdı.

                          (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

*

Səfərimdi şəhri-Bagdad,

Kimdi mənnən köçən, gəlsin!

Yeddi hoqqa, hazar peşə

Məndən artıq içən gəlsin!

                                 (“Durna teli”)