Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Həmçinin bax:

• absurdizm
• absurd dram

Absurdizm ədəbi cərəyanının sinonimi kimi də işlənir. Ekzistensializmə qarşı, sürrealizmə meyilli cərəyan kimi formalaşıb. A.D.-da intellekt, rasional düşüncə arxa plana keçir. Tənhalıq, bədbinlik, iradə zəifliyi, ruhi passivlik, sərsəmlik, cəmiyyətdən uzaqlaşma motivləri bu cür əsərlərin əsas xüsusiyyətləridir. Əsərin süjetində pərakəndəlik görünür, obrazların nitqində məntiqi əlaqə pozulur. A.D.-ın ilk nümunələrini E.İonesko “Daz xanəndə qadın” (1953), S.Bekket “Qodonun intizarında” (1952) pyesləri ilə yaradıblar. Azərbaycan ədəbiyyatında Elçin, sonralar Kamal Abdulla, Orxan Fikrətoğlu yaradıcılığında da A.D.-ın bəzi elementlərini görmək olar.

Həmçinin bax:

• absurd
• avanqardizm

Bax: absurd dram.

XX əsrin 50-ci illərində ekzistensializm ideyalarının əleyhdarı kimi meydana çıxmış ədəbi cərəyan.

Elmi ədəbiyyatda “antiteatr”, “absurd dram”, “antidram” da adlanır. A.-ə görə, insan tarixboyu həyatda bir məna axtarmağa çalışıb, ancaq ağıllı bir cavab tapmayıb. Buna görə də A. nümayəndələri rasionallığı və məntiqi inkar edən fəlsəfi-estetik mövqedə olublar. A. qabarıq ifadəsini E.İoneskonun “Daz xanəndə qadın”, Bekketin “Qodonun intizarında” və s. pyeslərində tapıb.

Müasir “tragikomediya” termininin qarşılığıdır. A.M.-də komik və tragik ünsürlərin əvəzlənməsi, bir-birini tamamlaması prinsipindən istifadə olunur.

Toy mərasim nəğməsi; gəlin köçürülərkən oğlan evinin adamları tərəfindən musiqinin müşayiəti ilə oxunan sataşma xarakterli məzəli şeir nümunələri.

Burada oğlan evinin üstün mövqeyi, qız evinin isə uduzmuş, məğlub vəziyyəti nəzərə çarpdırılır. A.-lərdə sataşma bəzən kəskin xarakter daşısa da, səmimi zarafat ruhlu olur:

Verdim bir dana,

Aldım bir sona.

Ay qız anası,

Qal yana-yana!

Həmçinin bax:

• mərasim nəğmələri

Uşaq folklorunda deyişənlərin bir-birinə acıq vermək üçün söylədikləri mənzumə.

Süjetli şeir, yaxud dialoq şəklində olur. Bənd sistemində, misraların ölçüsündə və qafiyələnməsində müəyyən qanun-qayda olmur. Şuxluq və ifadə aydınlığı A.-nın əsas xüsusiyyətlərindəndir. Elmi ədəbiyyatda A.-ları forma və məzmununa görə fərqləndirərək müxtəlif terminlərlə adlandırmaq cəhdləri olmuşdur: sataşma, dolama, cırnatma və s. Bununla belə, forma müxtəlifliyi və məzmun vahidliyi (acıq vermək, sataşmaq, dolamaq) bu şeirlərin hamısına xasdır:

Bu gələn arıxdımı?

Əynindəki çarıxdımı?

Altında qotur yabı,

Böyründə nöyüt qabı.

Nə minibsən çərrəmişi,

Baldırrarın qırıxdımı?

Həmçinin bax:

• öcəşmə

Üslubi fiqur: haqqında danışılan hadisənin qeyri-real situasiya ilə müqayisə edilərək qarşılaşdırılması.

Bu cür müqayisə yolu ilə mübaliğə (hiperbola) yaradılır, lakin adi mübaliğədən fərqli olaraq burada sözügedən hadisənin mümkünsüzlüyü vurğulanır. Məsələn: “Göylər uçub yerə tökülər, Dunay tərsinə axar, İzmail təslim olmaz” (1790-cı ildə İzmail qalasının sərkərdəsi Mehmet paşanın rus sərkərdəsi Suvorova cavabı); “Araz tərsinə axar, mən sənə yalvarmaram” (Ə.Məmmədxanlı). “Qurani-Kərim”də bu üslubi fiqurdan geniş istifadə edilir: “Əgər yer üzündəki bütün ağaclar qələm olsaydı, dəniz də (mürəkkəb olub) ardından ona yeddi dəniz qatılsaydı, yenə də Allahın Sözləri qurtarmazdı” (“Loğman”, 27); “Onlar üçün səma qapıları açılmaz, dəvə iynənin gözündən keçməyənə qədər onlar cənnətə daxil olmazlar” (“əl-Əraf”, 40).

Həmçinin bax:

• antiteza
• kataxreza-frazeologizm

Həmçinin bax:

• varsaq
• yanşaq
• kobzar

Bax: sərbəst şeir.

Şərq ədəbiyyatında olan dibaçəni xatırladır.

Həmçinin bax:

• ustadnamə

Bax: ahəngdarlıq.

A.N. folklor nümunələrinin, klassik və müasir ədiblərin, habelə alimlərin əsərlərinin ilkin mənbələr əsasında nəşrini nəzərdə tutur. İlkin mənbələr dedikdə folklor ekspedisiyası zamanı əldə edilmiş audio-mətnlər, müəllifin özü və ya xəttatlar tərəfindən yazılmış mətnlər nəzərdə tutulur. Çox zaman A.N.-də müəllif mətninin orijinalı ilə bağlı mətnşünasların izah və şərhləri öz əksini tapır.

Həmçinin bax:

• mətnşünaslıq
• evristika
• hermenevtika