Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

İRŞAD

İSMƏT

İBA ərəb.

iba sözü dilimizdə razı olmamaq, qəbul edliməmək, imtina anlamlarını ifadə edir.

İba kişi adı dilimizdə sonradan İbay formasında da işlənmişdir. Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan İba/İbay bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır.

İBAY

İBAD ərəb.

İBADƏT ərəb.

ibadat sözü dilimizdə dua oxuma, namaz qılma şəklində icra edilən dini ayin, bir də pərəstiş, sitayiş mənasındadır.

İbadət XX əsrdə məişətimizdə geniş yayılmış şəxs adlarından olsa da, əminliklə demək olar ki, artıq bir çox ərəb-fars mənşəli kişi adları kimi unudulmaqdadır. Lakin hələ İbadət adını köhnəlmiş kişi adlarına aid etmək olmaz.

İBADULLA ərəb.

İBAY

İb... ilə başlayan kişi adlarının qısaldılmış biçimi olub sonradan rəsmi ad kimi də formalaşmışdır.

İbiş bu gün məişətimizdə köhnəlmiş şəxs adları sırasında olub, yalnız soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır.

İBİ

İb... ilə başlayan kişi adlarının əzizləmə və oxşama mənasında kiçildilmiş formasıdır.

İbi adı sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir.

İBİŞ

əslində İbrahim adının qısaldılmış biçimi olub sonradan rəsmi ad kimi də formalaşmışdır.

İbiş bu gün məişətimizdə köhnəlmiş şəxs adları sırasında olub, yalnız soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır. Xalq tamaşalarından olan “Qaragöz” və “Orta oyunu” tamaşasının personajlarından olan kişilərdən birinin adı da İbişdir.

İBRAHİM

ibrani. İbrahim yəhudilərin peyğəmbəri Avraamın ərəbcələşdirilmiş formasıdır. Dilmizdə böyük ata, xalqların atası, həqiqətlərin atası anlamlarını ifadə edir.

Dünyanın əksər xalqlarının dillərində işlənən şəxs adlarındandır. Bir çox xalqların dillərində Abraham, Abrahams, bəzilərində isə Avram, Avraam, Avraamiy və s. formalarda işlənir. Müxtəlif dillərdə müxtəlif cür səslənir. Adəmdən sonra məhz İbrahim bəşəriyyətin, bəşər övladlarının atası adını almışdır. İslam dinində İbrahim ən böyük peyğəmbərlərdən dördüncüsüdür. Ululəzm peyğəmbərlərdəndir, yəni İslam terminologiyasında beş əsas əzəmət sahibi peyğəmbərlərdən birinin adıdır. Müqəddəs kitablar olan “Quran”da və “Bibliya”da (Avraam) adı çəkilən İbrahim Peyğəmbər haqqında bir çox əfsanə və rəvayətlər də məlumdur. İslamda İbrahim Peyğəmbər Allahın elçisi kimi də məşhurdur. Din tarixində İbrahim Peyğəmbər (ə.s.) oğlu

İsmayılı Mina dağında Allaha qurban kəsmək istərkən Həqq-Təala əvəz olaraq qoç göndərib və orada heyvan qurban gətirilib. Bu mərasim İslam dinində vacib sayılıb və hər il həcc ziyarətinə gedən zəvvarlar Mina dağı ətəklərində, eləcə də dünya müsəlmanlarının yaşadıqları ölkələrdə qurbanlar kəsiblər. Adın daşıyıcılarından olan tarixçi, şair Şeyx İbrahim Şeyx Həsən oğlu Şeyxzamanov (1816–1869) Gəncə mədrəsəsində təhsil almış, ərəb, fars dillərini və İslam elmlərini öyrənmişdir. Axund Molla Hüseyndən təlim almışdır. Sonralar Mirzə Fətəli Axundov da bu müdərrisdən təlim almışdır. Məşhur “Divan-i Hikmət” məclisinin Gəncə dönəminin toplantıları bəzən onun evində keçirilmişdir. Şeirlərini “Qüdsi”, “Şeyx” və “Naseh” təxəllüsləri ilə yazmışdır. İbrahim adı məişətimizdə geniş yayılmış adlar sırasındadır.

İBRAHİMXƏLİL

İBRƏT ərəb.

ibrat sözündəndir.

İbrət kişi adı hər hansı bir işdən dərs almaq, özü üçün nəticə çıxarmaq, öyrənmək mənalarını ifadə edir.

İDRAK ərəb.

idrak sözü dilimizdə dərketmə, bilmə, başa düşmə, dərketmə qabiliyyəti mənalarını ifadə edir.

XX əsrin ortalarına qədər məişətimizdə geniş yayılmış İdrak kişi adı sonradan müşahidəediləcək dərəcədə azalmışdır.

İDRİS

ibrani. idris (əslində hadras) sözündəndir. İdris kişi adı qədim yəhudi peyğəmbərlərindən olan Hadras Peyğəmbərin adının ərəbcələşdirilmiş biçimidir. İdris kişi adı “Quran”da adı çəkilən iyirmi beş peyğəmbərdən birinin adındandır.

Bəzi mənbələrdə dərs sözü ilə eyni kökdən olduğu, öyrənmək mənasını ifadə etdiyi barədə məlumatlara da rast gəlinir. Lüğətlərdə tərbiyə etmək, öyrətmək, təhsil vermək, oxutmaq mənaları da qeyd edilmişdir. Mənbələrdə dərzilərin ustadı hesab edilən əfsanəvi peyğəmbərlə əlaqədar olması, ilk dəfə tikiş işi ilə məşğul olduğu üçün təhsil vermək, təhsil almaq, eləcə də öyrənmək və öyrətmək mənalarının onun adı ilə əlaqədar olması barədə məlumatlara da rast gəlinir. İdris həm də Avropada və Qərbi Asiyada hündür, tikanlı kol bitkisinin adıdır. Hündürlüyü səkkiz, bəzən hətta on metrə çatan bu bitkinin ətirli, ağ rəngli gözəl gülləri olur. Bu çiçəkləri qurudub kulinarıyada ədviyyat kimi istifadə edirlər. Mövcud izahlı lüğətlərdə bəzən İdris şəxs adını bu bitkinin adı ilə də əlaqələndirirlər. Azərbaycanda İdris kişi adının daşıyıcıları, əsasən, orta və yaşlı nəslin nümayəndələridir.