Məsəllər, deyimlər

İSGƏNDƏRİN BUYNUZU VAR...

►Gizli saxlanan sirrin əvvəl-axır faş olunacağını bildirən ifadə.

İfadə xalq arasında Makedoniyalı İsgəndərlə bağlı yayılmış maraqlı bir əhvalatdan qaynaqlanır.

Rəvayətə görə, guya Makedoniyalı İsgəndərin buynuzu var imiş və bu sirri İsgəndərin şəxsi dəlləyindən başqa heç kəs bilmirmiş. Dəllək həmin sirri uzun müddət ürəyində saxlayır, lakin sirr onun qəlbini deşdiyindən bir adama söyləmək ehtiyacı duyur. İsgəndərdən qorxduğu üçün bu sirri heç kəsə aça bilmirmiş. Axırda əlacı kəsilir, ürəyini boşaltmaq üçün çöldə istifadəsiz qalmış bir quyunun kənarına gəlib ağzını quyuya tutaraq deyir:

– İsgəndərin buynuzu var, buynuzu...

Bu hadisədən bir müddət keçir, İsgəndər öz qoşunları ilə səfərdən qayıdarkən bir çobanın quyu kənarında oturub tütək çaldığını görür. Tütəkdən «İsgəndərin buynuzu var, buynuzu...» sözləri açıq eşidilir. İsgəndər bərk qəzəblənir, təəccüblə çobandan bu işin səbəbini soruşur. Çoban çaldığı tütəyi qarşısındakı quyunun kənarında bitən qamışdan düzəltdiyini söyləyir. İsgəndər quyu kənarındakı qamışdan özü bir tütək qayırıb çalır və çobanın düz dediyini yəqin edir. Sonra o, dəlləyi yanına çağırıb dindirir. Dəllək əhvalatı olduğu kimi danışır və İsgəndər dünyada sirr gizlətməyin çox çətin olduğunu başa düşür.

Hәmin rәvayәtlә әlaqәdar dilimizdә «Buynuzum yoxdur ki», «Buynuz çıxarmamışam ki» ifadәlәri də meydana gәlmişdir.

İSTİ İZLƏRLƏ

►Nəyi isə (deyilmiş sözü, törədilmiş cinayəti, ortaya çıxmış problemi və s.) təcili aydınlaşdırmağı, gecikmədən hərəkət etməyi bildirən ifadə.

İfadənin ovçuların söhbətləri əsasında yarandığı ehtimal edilir.

Ovçular uzunillik təcrübələrinə əsaslanaraq bu qənaətə gəlmişlər ki, ovda izlənilən heyvanın qoxusunu güclü şəkildə özündə saxlayan izdir. Ov itləri məhz bu izlərin ardınca gedərək hansısa heyvanı təqib edir və sahiblərinin etibarlı bələdçiləri olurlar.

İfadənin qədim Rusiyanın istintaq şöbələrində yaranması ehtimalı da vardır. İstənilən cinayətin üstü təzə izlərlə daha tez açılır. Cinayətkarın axtarışında xüsusi xəfiyyə itlərindən istifadə olunursa, onun üçün vacibdir ki, iz soyumasın, yəni qoxu havaya sovrulub getməsin.

İŞIĞA GƏLİRLƏR

►Adətən, bir yerə çoxlu adam gəlib-gedəndə, süfrə açılarkən yemək üstünə ard-arda bir neçə adam gəlib çıxanda kinayə ilə işlədilən ifadə.

İfadə konkret olaraq Molla Nəsrəddinə aid bir rəvayətlə bağlıdır.

Yeddi qızı olan Mollanın arvadı növbəti dəfə doğuş keçirərkən o, arvadının azad olmasını gözləyərək o biri otaqdan tez-tez mamaçaya müraciət edib oğlan, və ya qız olduğunu soruşurdu. Nəhayət, mamaça Mollaya müraciətlə o biri evdən səslənir:

− Molla, gözün aydın, bir qızın oldu.

Molla əsəbi halda dodaqlarını büzərək bir söz demir. Bir qədər keçdikdən sonra mamaçanın yenə səsi gəlir:

− Ay Molla, muştuluğumu ver, bir qızın da oldu!

Molla qadını söymək istəyir, lakin sonra onun günahkar olmadığını nəzərə alıb öz fikrindən vaz keçir. Döşəyin üstündə uzanıb başını əlləri içərisinə alır. Elə bu vaxt mamaçanın cır səsi bir də eşidilir:

− Molla, gözün aydın, bir qızın da oldu!

Molla bu sözü eşidib yerindən dik atılır, ağzını qapıya dirəyib çığırır:

− Sənə qurban olum, Fatmanisə qarı, bir o lampanı söndür, bu qırılmışlar, yəqin, işığa gəlirlər.

Bəzən çoxlu qız doğan qadınlara söz atmaq məqsədilə, habelə evə vaxtsız olaraq çoxlu qonaq gəldikdə də zarafatla bu məsəldən istifadə edirlər.

İŞİ YAŞ OLMAQ

►Pis, ağır, çıxılmaz vәziyyətә düşmәk, zәiflәmək, vəziyyəti xarablaşmaq.

İfadә qәdim türk xalqlarının bəlli inancı ilə bağlı yaranmışdır.

Bu inanca görə, hər bir predmet nә qәdәr quru qalırsa, bir o qәdәr çox təsir gücünə malik olur. Qәdimdә duanı vә s.-ni yaş olmaqdan, nәmdən qoruyurdular. Əsas məqsəd o idi ki, nәm olub öz təsir gücünü itirmәsin.

İnsanlarda daim belə bir inam olub ki, nәmişlik, yaş olma falçının, ovsunçunun gücünü әlindәn alır. Әn qәdim kosmoqonik təsәvvürə görә, belə bir dixotomiya mühüm olmuşdur: a) ağ, quru, kişi – yuxarı//üst tәrәf; b) qırmızı, yaş, qadın – aşağı//alt tәrәf.

Prof. M.Adilov bu ifadәnin dilimizdəki «gönü suya vermәk» ifadәsi ilә әlaqәsinin olduğuna diqqәti cәlb edir. Onun fikrincə, dilimizdә işlәnәn «şәlәsini (gönünü, dәrisini) sudan çıxarmaq», «sudan quru çıxmaq» vә s. ifadәlәrdәn dә aydın olur ki, «su», «yaş», «nәm» vә s. mәfhumlar evfemistik mәna daşıyır.

İŞİN DÜZƏLİB, GÜLÜRSƏN

►İşi yoluna düşmüş adama kefi durularkən istehza ilə deyilən ifadə.

İfadə Molla Nəsrəddinin bir lətifəsindən qaynaqlanır.

Mollanın baqqala borcu varmış. Nə qədər çalışsa da, borcu ödəyə bilmir. Baqqal gözləməkdən bezib başlayır hər gün Mollanın qapısına gəlib hay-küy salmağa, borcunu qaytarmasını tələb etməyə. Molla görür ki, baqqal əl çəkən deyil, düşünüb bir fənd fikirləşib evinin qabağına qaratikan kolları basdırır.

Axşam baqqalın gəldiyini görən Molla arvadını öyrədib özü pəncərənin arxasında gizlənir. Baqqal gəlib qapıda dayanıb qışqıraraq borcunu tələb etməyə başlayır. Bu zaman Mollanın arvadı deyir:

– Ərim pulun yolunu tapıb. Bax bu qaratikanları görürsən?

Baqqal soruşur:

– Görürəm, qaratikandan mənə nə?..

Arvad deyir:

– Buradan hər səhər-axşam qoyun sürüsü keçir. Biz də bu tikanları buraya əkmişik ki, qoyunlar buradan keçəndə yunları ilişsin bunlara. Sonra biz hər gün o yunları yığacağıq. Mən darayıb əyirəcəm, corab toxuyacağam. Molla da aparıb satacaq, sənin pulunu düzəldib verəcəyik.

Baqqal özünü saxlaya bilməyib arvadın bu sadəlövh sözlərinə ucadan gülür. Baqqalın gülüşünü eşidən Molla tez başını pəncərədən çıxarır ki:

– Hə!.. Görürsən işin düzəlib, gülürsən…

İŞLƏMƏYƏN DİŞLƏMƏZ

►Yaxşı güzəran və firavanlıq üçün zəhmət çəkməyin, əməyə qatlaşmağın vacibliyini vurğulayan ifadə.

İfadə xristian dininin təbliği ilə bağlı bir rəvayətdən qaynaqlanır.

Həmin rəvayətə görə, İsa peyğəmbərin həvarilərindən biri olan Pavel xristianlığı təbliğ etmək üçün Makedoniyanın Fessaloniki (indiki Saloniki) şəhərinə gəlir. İnsanlar həvarinin İsa haqqında moizələrinə qulaq asıb Allahın oğlunun göstərdiyi möcüzələrə və onun yenidən zühur edəcəyinə inanırlar. Pavel getdikdən sonra dindarlar iş-güclərini atıb qiyamət gününü gözləməyə başlayırlar. Onda Pavel fessalonikililərə ikinci dəfə bu sözlərlə müraciət edir:

«…Biz heç kimin çörəyini havayı yemədik, zəhmətə qatlaşdıq, heç kimə yük olmamaq üçün gecə-gündüz işlədik, – ona görə yox ki hökmümüz çatmırdı, ona görə ki özünüzü bizə bənzətmək üçün sizə nümunə göstərdik. Biz sizdə olanda bunu nəsihət etdik: kim işləmək istəmirsə, o da yemir. Amma eşidirik ki, bəziləriniz işlərini atıb, zəhmət çəkmək istəmir, vurnuxur. Belələrini inandırırıq ki, sakit-sakit işləyib öz çörəklərini yesinlər».

Bu atalar sözünün SSRİ dönəmində V.İ.Leninə aid olduğunu deyirdilər, çünki onun 1918-ci ilin mayında dərc olunmuş «Aclıq haqqında» məqaləsində belə bir cümlə işlənmişdi: «Kim işləmirsə, o da yemir». Burada maraqlı məqam odur ki, dinin qatı düşməni olan Lenin həmin ifadəni xristianlığın müqəddəs kitabı «İncil»dən götürmüşdür.

İŞTAH DİŞ ALTINDADIR

►İnsanın bir tələbatı ödəndikcə, marağı təmin olunduqca tədricən əlavə istəklərinin ortaya çıxdığını, həvəsləndiyini istehza ilə bildirən ifadə.

İfadənin bir çox dillərə fransız yazıçısı F.Rablenin (1494–1553) «Qarqantua və Pantaqruel» (1532) əsərindən sonra yayıldığı ehtimal edilir.

Böyük yazıçı, İntibah dövrünün görkəmli nümayəndəsi Fransua Rable adıçəkilən romanında Fransa həyatının eybəcərliklərini, cəmiyyətin bütün sosial qatlarındakı ağır mənəvi mənzərəni kəskin satira atəşinə tutmuşdur. Köhnə qaydaları, o cümlədən insan xarakterindəki idarəçiliyi, tərbiyə və məhkəmə sistemindəki naqislikləri tənqid edən F.Rable baş qəhrəmanın bitib-tükənməyən istəklərindən də danışır və «iştah diş altındadır» ifadəsini işlədir.

Romanın çapından sonra bu ifadə məşhurlaşaraq Avropada geniş yayılır. Müəyyən hərəkət nəticəsində insanın hər hansı bir marağı və ya tələbatı ödənirsə, o həvəslənərək başqa şeylər də istəyir. Məhz situasiya «iştah diş altındadır» birləşməsi ilə ifadə olunur. Başqa bir iddiaya görə, bu ifadənin əsl müəllifi Fransanın Le-Man şəhərinin yepiskopu, 1538-ci ildə vəfat etmiş Jerom Manskidir. Fərziyyəyə görə F.Rable gözəl natiq və polemikalar ustası J.Manskidən sonra həmin ifadəni öz əsərinə daxil etmişdir.

Dilimizdə bu ifadənin qarşılığı kimi «Allah verdikcə bəndə gümana gəlir», «Ağzında şirə qalmaq» deyimləri işlənir.

İT İLİ

►Lap çoxdan, qədim, yaddan çıxmış, unudulmuş köhnə vaxtı, keçmiş zamanı bildirmək məqsədilə işlədilən ifadə.

İfadə qədim türk xalqlarının illəri hesablama təqvimi ilə bağlı yaranmışdır.

Mәlum olduğu kimi, VII–XV әsrlәrdә türk qәbilәləri vaxtı 12 illik heyvan siklindәn istifadә edərək hesablayırdılar. Vaxtın belә hesablanması indi dә Şәrq vә Orta Asiyanın bir çox xalqlarında qalmaqdadır. Hәr on iki ildәn bir sikl yenidәn başlanır. Bu barədə XI әsrdә yaşamış vә «türkologiyanın bahadırı» hesab olunan Mahmud Kaşğarinin (1029–1101) verdiyi mәlumat maraqlıdır:

«Türklәr on iki heyvan adını on iki ilә vermişlәr. Doğulma, müharibә və başqa tarixlәri bu illәr üzrә һesablayırlar. Bu adətin yaranması belә olmuşdur: türk xaqanlarından biri özündәn әvvәl baş vermiş bir müharibә ilә maraqlanır, lakin onun tarixi haqqında yanlış mәlumat alır. Odur ki xaqan öz qövmü ilә belә məslәhәtlәşir: «Biz bu tarixi yada salanda sәhv etdiyimiz kimi, bizdәn sonrakılar da sәhv edәcәklәr. Odur ki biz on iki ay vә göydәki on iki bürcә әsaslanaraq on iki ilә ad qoyaq, ta ki bizdәn sonra bu illәr belә adlansın vә bizdәn әbәdi yadigar qalsın».

Xaqan ova çıxdı vә adamlarına vəhşi heyvanları İla çayına tərәf qovmağı tapşırdı. Çaya tәrәf qovulan heyvanlar gәlib çaydan keçmәyә başladılar. Әvvəl sudan siçan keçdi. Odur ki sikl siçan ilә başlanır. Sonra başqaları keçdiyi tәrtibdә illәr sıralandı».

«İt ili» ifadәsi ilә eyni mәnada (qәdim, unudulmuş vaxt) işlәnәn «Nuh әyyamı» («Nuh әyyamından qalma») ifadәsi kontaminasiya nәticәsindә birlәşәrək «it әyyamı» tәrkibinin yaranmasına sәbәb olmuşdur.

İUDA ÖPÜŞÜ

►Riyakarlığı, ikiüzlülüyü, sevgi və dostluq pərdəsi arxasında gizlədilən xəyanətkar hərəkəti bildirmək üçün işlədilən ifadə.

İfadə İsa peyğəmbərin həvarilərindən biri olmuş, lakin öz müəlliminə xəyanət etmiş İudanın adı ilə bağlıdır.

«İncil» rəvayətlərinə görə, İsa Məsihin 12 ardıcılı və şagirdi – həvarisi var idi. Yəhudilərin baş ruhaniləri İsanı öldürmək istəyirdilər, lakin onu üzdən tanımaq çətin idi. Buna görə də peyğəmbərin şagirdlərdən biri olan İuda İskariotu ələ alırlar. İuda müəyyən məbləğ qarşılığında öz müəllimini ələ verməyə razılaşır. Taleyin istehzası budur ki, göstərəcəyi «xidmət»in müqabilində İudaya o dövr üçün çox da böyük məbləğ olmayan 30 gümüş pul vəd edirlər.

Rəvayətdə deyilir ki, bu xəyanətkar sövdələşmədən sonra İuda gözətçiləri İsanın olduğu Hefsiman bağına gətirdi və silahlılara dedi: «Kimi öpsəm, İsa odur, onu da tutun». Bundan sonra o, İsaya yaxınlaşdı və «Sevin, müəllim» deyərək onu öpdü. Mühafizəçilər hücum çəkərək İsa Məsihi həbs etdilər və sonra çarmıxa çəkdilər. Beləliklə, İuda adı bütün dövrlərdə xəyanətin, «İuda öpüşü» isə riyakar hərəkətlərin rəmzi oldu.

Bu gün də kiminsə yalan gülüşü, saxtakar münasibəti, riyakar mehribanlığı müşahidə olunanda «İuda öpüşü» ifadəsi yada düşür.

KADRLAR HƏR ŞEYİ HƏLL EDİR

►«İstənilən işin keyfiyyəti, uğuru və səmərəsi həmin işi görən peşəkar adamlardan asılıdır» mənasında işlədilən ifadə.

İfadə SSRİ-nin keçmiş rəhbərlərindən biri, Sov.İKP MK-nın baş katibi İosif Stalinin (1878–1953) çıxışlarının birində səslənmiş və tezliklə məşhurlaşmışdır.

İstehsal və idarəetmənin bütün sahələrində yerində olan mütəxəssisin, peşəkar insanın xüsusi rolunu vurğulayan bu məşhur deyim 1935-ci il mayın 4-də Kreml sarayında İ.V.Stalinin hərbi akademiyaların məzunları qarşısında çıxışında səslənmişdir. «Bütün dövrlərin və xalqların rəhbəri» gələcək hərbi xadimlərə öz peşələrinə mükəmməl yiyələnməyi, xüsusən texnikanı yaxşı bilməyi tövsiyə edərkən belə bir ifadə işlətmişdir: «texnikaya yiyələnən kadrlar hər şeyi həll edir».

İfadə mətbuatda «kadrlar hər şeyi həll edir» şəklində çap olunmuş, tezliklə şüara çevrilmişdir. Həmin deyim bu günədək öz aktuallığını saxlamışdır.

KAR İKİ DƏFƏ GÜLƏR

►Deyilən sözü gec anlayıb gec də reaksiya verən adamlara münasibətdə işlədilən ifadə.

İfadə kar adamın mətləbi gec anlayıb gec də reaksiya verməsi ilə bağı əhvalatdan yaranmışdır.

Bu məsəl çox vaxt əsl mənasında, yəni kar adamın həqiqətən bir şeyə iki dəfə gülməsi mənasında, həm də məcazi mənada − bir sözü və ya işi gec başa düşən adamlar haqqında zarafatla işlədilir.

Bəzən iştirak etdiyimiz hər hansı məclisdə, yığıncaqda gülməli bir söz danışılarkən oradakıların hamısı gülür. Məclisdə elə adamlar da olur ki, ya diqqətsizlikdən, ya da yaxşı eşidə bilmədiyindən söhbətin məzmunundan xəbərdar olmadıqları halda başqalarına baxıb gülürlər. Lakin hamı gülüb qurtardıqdan sonra həmin adamlar yanlarındakılardan camaatın nəyə güldüyünü soruşur və səbəbini öyrəndikdən sonra ikinci dəfə, həm də daha ürəkdən gülürlər.

Buna görə də xalq arasında «kar iki dəfə gülər» deyirlər.

KARFAGEN MƏHV EDİLMƏLİDİR

►Daim öz dediyini deməyi, söhbət və ya müzakirənin ümumi mövzusundan asılı olmayaraq davamlı şəkildə eyni bir məsələyə qayıtmağı və hər dəfə onu inadla təkrarlamağı istehza ilə bildirən ifadə.

Bu məşhur latın zərbi-məsəli şöhrətli Roma sərkərdəsi Katonun adı ilə bağlıdır.

Qədim yunan bioqrafı Plutarxın «Böyük Katonun həyatı» əsərində qeyd olunur ki, Roma sərkərdəsi və dövlət xadimi Katon ölkə üçün təhlükə mənbəyi saydığı Karfagenin barışmaz düşməni olmuşdur. O, senatda mövzusundan asılı olmayaraq bütün nitqlərini «Bundan əlavə, mən fikirləşirəm ki, Karfagen mütləq məhv edilməlidir» ifadəsi ilə bitirirmiş. Bir çox qədim mənbələrdə bu ifadənin müxtəlif formalarına rast gəlmək mümkündür.

Həmin dövrdə Roma Finikiya şəhər-dövləti Karfagenlə Aralıq dənizində hökmranlıq uğrunda mübarizə aparırdı. 1-ci və 2-ci Pun müharibələrindəki müvəffəqiyyətlərinə baxmayaraq romalılar sonradan bir sıra ağır məğlubiyyətə uğramışdılar və Karfagenin yenə dirçəlməsindən qorxurdular. Çünki bu dirçəliş düşmənin tam qələbəsinə və bütün itkilərin geri qaytarılmasına gətirib çıxara bilərdi. Həm də Karfagen tez bərpa olunur və əvvəlki kimi Roma ticarətinə əhəmiyyətli dərəcədə rəqabət yaradırdı.

Nəhayət, 3-cü Pun müharibəsində Roma həlledici qələbə qazanır; yarımmilyonluq Karfagen şəhəri tamamilə dağıdılır, əhalinin sağ qalan hissəsi kölə kimi satılır. Şəhərin yerləşdiyi əraziyə duz səpilir. Lakin sonralar Roma Afrikasının əsas şəhəri olan və ərəb istilasına qədər imperiyanın iri şəhərlərindən biri olan Karfagendə romalılar yenidən məskunlaşırlar. Qədim Karfagenin yerləşdiyi məkan hazırda Tunisin yaxınlığında yerləşir.

Əsrlər ötsə də, çox şəhərlər dağılıb-qurulsa da, Katonun bu ifadəsi az qala bütün dünyada zərbi-məsəl kimi işlədilir.

KARIN KÖNLÜNDƏKİ

►Şəraitdən asılı olmayaraq yalnız əvvəlcədən öz beynində tutduğu niyyət haqqında düşünən və buna uyğun hərəkət edən insanlar barəsində işlədilən ifadə.

Məsəlin yaranması xalq arasında yayılmış bir əhvalatla bağlıdır.

Bir xəstəni yoluxmağa gedən kar adam qulağının ağır eşitdiyini nəzərə alaraq əvvəlcədən verəcəyi sualları və təqribən alacağı cavabları fikirləşib öz-özünə düşünür: «Mən xəstədən birinci özünü necə hiss etdiyini soruşacağam. Yəqin ki, o, vəziyyətinin yaxşı olduğunu söyləyəcək. Mən cavabında: «Olsun-olsun, şükür Allaha, bəs sənin yanına hansı həkim gəlib-gedir?» – deməliyəm. Sözsüz ki, o, həkimin adını çəkərkən mən: «Qədəmi xoş olsun, əli yüngül olsun!» – deməliyəm. Sonra iştahasından söhbət salıb hansı xörəyi ürəyi istədiyini soruşmalıyam. O, xörəyin adını çəkən kimi «nuşcanın olsun» deyib söhbəti qurtararaq xudahafizləşib evə qayıdaram».

Kar öz aləmində bunları fikirləşə-fikirləşə gəlib xəstənin yanına çatır. Salam verdikdən sonra soruşur:

− Ay qardaş, olmasın azar, necəsən?

Xəstə ağrıdan üz-gözünü turşudub deyir:

− Ölürəm, ay dost, deyəsən, vaxtım çatıb!

Kar üzündə şadlıq əlaməti yaradıb tez deyir:

− Olsun, olsun, əzizim. Allaha şükür. Bəs yanına hansı həkim gəlib-gedir?

Xəstə gözləmədiyi bu sözlərdən daha da acıqlanıb deyir:

− Kim gələcək, Əzrayıl!

− Ayağı yüngül olsun, − deyə kar növbəti sualını verir. – Bəs nə yeyirsən?

Əsəbiləşib özündən çıxmış xəstə cavab verir:

− Zəhrimar, nə yeyəcəyəm?!

Kar «Nuşcanın olsun» deyib öz vəzifəsini bitmiş hesab edərək tez xudahafizləşib xəstənin yanından çıxır və beləliklə, öz könlündə tutduğu fikirlərlə hərəkət edərək həm özünü gülünc vəziyyətə salır, həm də xəstəni əsəbiləşdirir.

KEÇİDDƏ ATLARI DƏYİŞMƏZLƏR

►Hər hansı məsələ ilə bağlı həlledici məqamda kəskin qərar qəbul etməkdən çəkinməyə çağırış kimi işlədilən ifadə.

İfadə ABŞ prezidenti Avraam Linkolnun (1809–1865) seçkiqabağı çıxışından sonra geniş yayılmışdır.

Əslində isə bu ifadə hələ XIX əsrdə Amerikada bərələrin işlədiyi bir çox çay keçidlərində xəbərdarlıq elanı kimi yazılıb sahildəki dirəklərə vurulurdu. Lakin həmin ifadəni ABŞ-ın 16-cı prezidenti A.Linkoln öz çıxışında ilk dəfə işlədərək məşhurlaşdırmışdır. O, 1864-cü ildə ikinci müddət üçün prezidentliyə namizədliyini irəli sürdüyü zaman etdiyi çıxışda bu ifadəni dilə gətirmişdir. A.Linkoln Amerika təki bir ölkədə siyasətin əsas elementi kimi qəti qərar qəbul etmənin vacib olması barədə danışmış və qeyd etmişdir ki, impulsiv və düşünülməmiş qərar bir adamı yox, bütün ölkəni fəlakətə apara bilər.

Hazırda bir çox ölkələrin ictimai-siyasi həyatında həlledici, kəskin keçid anlarında təhlükəli qərarların qəbul edilməsinin ziyanı ilə bağlı bu ifadə geniş işlədilir.

KEÇİLƏRİ DAĞILMAQ

►Hirsi keçmək, soyumaq, tədricən özünə gəlib sakitləşmək.

İfadə xalq arasında keçinin davranışları ilə bağlı formalaşmış mənfi təsəvvürlərdən qaynaqlanır.

Tarixən xalq düşüncəsində keçinin, adәtәn, mәnfi sәciyyәlәndirildiyi məlum olur: keçi tərsdir, keçi axmaqdır («Saqqalda feyz olsaydı, keçiyә Kәramәddin ağa deyәrdilәr»), keçi, ümumiyyәtlə, pisdir («Qoyunu qoyun ayağından, keçini keçi ayağından» – әslində, dini ifadə olan bu cümlә «yaxşını – qoyunu pisdәn – keçidәn fәrqlәndirmәk» anlamındadır). Bütün bunlardan әlavә, keçi һəmişə iy verir, «keçi iyi» ifadәsi mәşһurdur. Bəzi dialektlәrdә «dıbır – dıvır iyi» ifadəsi məşhurdur.

Xalq dilindә işlənәn «Onun hәr dediyi keçi olsaydı, indi dağları iy bürümüşdü» ifadәsindә dә məqsəd «iy» anlayışını nәzәrә çarpdırmaqdır.

Tәdricən həmin ifadәlәrin tәrkibindә «keçi» әvəzinә «cin» işlədilmәyә başlamış və yeni variantlar meydana çıxmışdır.

İfadənin əksi olan «keçilәri gəlmək» deyimi isə hirslənmək, әsəbləri tarıma çəkilmәk, özündәn çıxmaq deməkdir.