Məsəllər, deyimlər

NADAN SƏNİ TƏRİFLƏYİRSƏ...

►Ehtiyatlı, sərvaxt və diqqətli olmağa çağırış məqsədilə işlədilən ifadə.

İfadə böyük yunan filosofu Platonla bağlı bir əhvalatdan qaynaqlanır.

Deyirlər ki, bir gün Platon şəhərin adlı-sanlı adamları ilə bir yerdə oturub söhbət edirmiş. Birisi onun görüşünə gəlib salam verir, yanında əyləşib ordan-burdan söz açdıqdan sonra bu gün gördüyü bir nəfərin onun barəsində danışdığını və təriflədiyini söyləyir. Bu sözü eşitcək filosofun kefi pozulur, başını aşağı salıb fikrə gedir.

Onun əhvalının dəyişdiyini görən kişi narahat olur, nə baş verdiyini, ani dəyişikliyə söylədiyi hansı sözün səbəb olduğunu xəbər alır. Filosof cavab verir ki, nadanın birinin tərifləməsi ona ağır gəlir:

– Halımın pozulması ondandır ki, mən hələ də nadanam, çünki nadanların təriflədikləri adamlar yalnız nadanlar olar.

NAHAQ QAN YERDƏ QALMAZ

►Hər kəsin törətdiyi əməllərə görə Allah qarşısında cavab verəcəyinə, heç bir cinayətin cəzasız qalmayacağına inam ifadə edən deyim.

Bu obrazlı ifadə bir el rəvayətindən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Həmin rəvayətdə deyilir ki, bir vilayətdə padşahın gözünün ağı-qarası bircə oğlu varmış. Günlərin bir günündə padşah ikinci arvad alır. Sarayda söz-söhbət başlayır, günülәr bir-biri ilə yola getmirlər. Tәzə arvad günüsündən hәr gün ərinə bir söz deyirmiş, әri də yazıq arvada sitəm elәyirmiş.

Bir gün padşahın zəifliyindən istifadə edən tәzә arvad daha təhlükəli oyun düzәldir: padşaһın oğlunun ona sataşdığını deyir. Böhtana inanan padşah qәzәbә gəlib öz oğlunun başını kəsdirir. Yazıq anası ovuclarını oğlunun qanının altına tutub göyün üzünә atır vә deyir: «Allah bu nahaq qanı yerdә qoymasın!» Qan göyün üzünə səpilib qalır. Adamlar heyrətdən yerlərində donur, nə baş verdiyini anlaya bilmirlər. Elə bu vaxt qeybdən səs gəlir ki: «Ey insanlar, qiyamət günü mizan-tərəzi qurulacaq, padşaһı Allaһın һüzuruna gətirәcəklər, əcri verildikdən sonra göyün üzündən o naһaq qan da çәkilib gedəcəkdir».

Әlbəttə, bu rәvayət «yerdә qalmamaq» idiomunun mәcazi mәnası ilә әlaqədar sonradan düzəldilmişdir. Halbuki idiomun «әvәzi verilmәk», «әvəzi çıxılmaq» mənaları da vardır.

Bu deyimə alternativ olaraq dilimizdə «Allah heç kəsin ahını yerdə qoymaz» ifadəsi də işlədilir.

NAPOLEON KOMPLEKSİ

►Boyu hündür olmayan kişilərin daim şöhrət, var-dövlət və uğur əldə etmək istəyini bildirən ifadə.

İfadə Fransa imperatoru və sərkərdə Napoleon Bonapartın (1769–1821) adı ilə bağlıdır.

Napoleon çoxsaylı döyüşlərdə qalib gəlmiş dahi sərkərdə, inanılmaz dərəcədə ağıllı və tarixən hədsiz iddialı şəxs olmuşdur. Qadınlar ilk baxışdan ona aşiq olurdular, kişilər üçünsə o, nüfuz sahibi və əsl nümunə idi. Napoleonun boyu 1 m 51 sm idi, amma nailiyyətləri onu çox uca zirvələrə qaldırmışdı. O, tarixə dahi şəxsiyyət kimi düşmüşdür. Müasirlərinin yazdıqlarına görə, Napoleonun dahiliyə və uğura olan istəyinin əsas səbəbi boyunun çox da hündür olmamasıdır.

Sonra bu vəziyyət kompleks halına gəlmişdir və tarixdə bu kompleksin sayəsində dahi və məşhur olan adamlar az deyil: Herbert K.Fon, Volfqanq A.Motsart, Dahi Fridrix, Çarli Çaplin, Vudi Allen, Lui de Fünes, Al Paçino və başqaları məşhurluqlarına görə həm də bu kompleksə minnətdar olmalıdırlar.

Napoleon kompleksindən əziyyət çəkən kişilər başa düşürlər ki, güclü əzələ ilə nüfuz sahibi ola bilməyəcəklər, buna görə də özlərində digər istedadları inkişaf etdirməyə başlayırlar. Səylə çalışır, vaxtlarının çoxunu əqli işə sərf edir, təhsildə boyca özlərindən hündür olan yaşıdlarından daha yüksək nəticələr əldə edirlər. Adətən, tünd xasiyyəti olan bu kişilər sərbəst böyüyür, ali məqsədləri olur və inadla bu məqsədə doğru addımlayırlar.

NATAMAMLIQ KOMPLEKSİ

►İnsanın özünə inamsızlığını, özündəki xırda qüsur, çatışmazlıq və zəiflikləri hədsiz şişirdib xəstəlik səviyyəsinə qaldırmasını, bəzən özünü başqalarından aşağı, dəyərsiz hiss etməsini bildirən ifadə.

İfadə Z.Freydin yetirməsi, «fərdilik psixologiyası»nın banisi sayılan məşhur alim Alfred Adlerin (1870–1937) ötən əsrin əvvəllərində çapdan çıxmış «Orqanların natamamlığı haqqında» (1907) əsərindən qaynaqlanır.

A.Adler həmin əsərində uşaqlarda natamamlıq hissini əvvəlcə fiziki qüsurların nəticəsi kimi, sonra şəxsiyyəti inkişaf etdirən universal hərəkətverici qüvvə və bir qədər sonra isə əlverişsiz vəziyyətləri uğurlu dəf etməyin nəticəsi təki təhlil edir. Müəllif bu əsərində ilk dəfə «natamamlıq kompleksi» ifadəsini tibbi termin kimi dövriyyəyə daxil etmişdir.

Sonralar həm təbabətdə, həm də sosial həyatda bu və ya başqa mənfi təzahürlərin qiymətləndirilməsində «natamamlıq kompleksi» ifadəsindən geniş istifadə olunmağa başlayıb.

NƏ AZARIN ADAM AZARIDIR, NƏ XÖRƏYİN ADAM XÖRƏYİ

►Normal insana xas olmayan davranışlara yol verən, hər hansı şəraitdə qəribəliyi ilə diqqət çəkən adamlar haqqında işlədilən ifadə.

İfadə Şərqdə məşhur olan Molla Nəsrəddinə aid bir lətifə ilə bağlıdır.

Bir gün Mollanın yanına bir nəfər gəlir və deyir ki, ağır xəstədir, heç kəs onun dərdinə çarə tapa bilmir. Molla soruşur:

– Nədir azarın?

Kişi deyir:

– Bədənimdə olan tüklər ağrıyır.

Molla təəccüblə deyir:

– Qəribədir, mən birinci dəfədir ki, belə azar eşidirəm. Yaxşı, bu günlərdə nə yemisən?

Kişi deyir:

– Buzla çörək yemişəm.

Molla bir xeyli düşündükdən sonra fikirli-fikirli deyir:

– Vallah, sənin nə azarın adam azarıdır, nə xörəyin adam xörəyi. Tez qaç özünü baytara göstər.

NƏ DƏVƏNİN SÜDÜ, NƏ ƏRƏBİN ÜZÜ

►Bədxah, pisniyyətli adamdan uzaq gəzməyi, onun xeyir-şərindən kənar olmağı tövsiyə edərkən işlədilən ifadə.

İfadә әrәbin ilanla dostluğundan bəhs edən bir rəvayətdən yaranaraq yayılmışdır.

Çöldə taxıl biçən bir ərəb üçün arvadı hər gün yemәyә dəvə südü gәtirirmiş. Bir dəfə ərəb yatanda ilan sürünüb qabdakı südü içir, əvəzinә qaba bir qızıl qoyub gedir. Bir neçә gün belәcə tәkrar olunur. Bir dəfә ərәb ilanı tutub onunla belә bir razılığa gәlir ki, onlar dost olsunlar. Әrәb ilana hәr gün süd versin, ilan ona qızıl. Bir müddәtdәn sonra ərәb varlanır vә Mәkkəyә getmәli olur. Oğluna tapşırır ki, hәr gün ilana süd aparsın vә ondan qızıl alsın. Acgöz oğul bütün qızıla birdәn sahib olmaq mәqsədilə ilanın ardınca yuvaya qәdәr gedir və onu öldürmək istəyir. Lakin yalnız quyruğunu kәsә bilir. İlan oğlanı çalıb öldürür.

Mәkkədәn qayıdandan sonra әrәb ilanı axtarıb tapır, yenə də dostluğu davam etdirməyi təklif edir. İlan razı olmayıb bu məşhur sözləri deyir: «Nə dəvənin südü, nə ərəbin üzü».

Başqa bir versiyada («Kəlilə və Dimnə») isə göstərilir ki, ilan belə cavab verir: «Nə səndən oğul dağı gedəcək, nə də məndən quyruq yarası». Azərbaycan xalq nağıllarında da buna bənzər motivlər vardır.

NƏ ƏTDİR, NƏ BALIQ

►Heç bir keyfiyyəti ilə seçilməyən, heç vaxt heç nəyə münasibətdə prinsipial mövqe bildirməyən, xeyrə-şərə yaramayan adamlar haqqında işlədilən ifadə.

İfadə orta əsrlərdə xristian dinində yeni məzhəbin – protestantizmin yaranması dövründə meydana gələrək yayılmışdır.

XVI əsrdə Qərbi və Mərkəzi Avropada xristianlığın yeni cərəyanı – protestantizm (latınca «etiraz etmək» deməkdir) yarandı. Katoliklərdən fərqli olaraq protestantlar Roma papasına qarşı çıxır, insanın özünün Allaha müraciət edə bilməsini vurğulayaraq müqəddəsləri, mələkləri, rahibliyi inkar edirdilər. Onların ayinləri sadə və ucuz başa gəlirdi.

Katoliklərlə protestantlar arasında bir çox kəskin mübarizə gedirdi. Onlardan biri xristian adətlərinə əsasən sadə yemək – ət yeyir, digəri isə yağsız yeməyə – balığa üstünlük verirdi. Heç bir hərəkata qoşulmayan insanları isə nifrətlə «nə ətdir, nə balıq» adlandırırdılar.

Bu gün də hər hansı məsələdə və ümumiyyətlə, həyatda müəyyən mövqeyi olmayan, fəal, sərbəst hərəkət edə bilməyən adamları «nə ətdir, nə balıq» ifadəsi ilə xarakterizə edirlər. Bu ifadənin qarşılığı kimi dilimizdə «nə tüfəngə çaxmaqdır, nə süngüyə toxmaq» deyimi də işlədilir.

NƏ HIR QANIR, NƏ DƏ ZIR

►Heç nə başa düşməyən, xüsusən işarə başa düşməyən key, maymaq adamlar haqqında işlədilən ifadə.

İfadə Molla Nəsrəddin haqqında məşhur bir lətifədən qaynaqlanır.

Mollanın şəhərdə hakim işlədiyi günlərin birində yanına iki nəfər şikayətçi gəlir. Molla onlardan birincisini dinləyib deyir:

– Sən haqlısan, bala!

Daha sonra ikinci şikayətçi söz alıb birincinin söylədiklərinin hamısının yalan olduğunu isbat etməyə çalışır. O, sözünü bitirdikdə Molla deyir:

– Sən də haqlısan, bala!

Mollanın oğlu da həmin məclisdə imiş. Atasından bu cavabları eşidib deyir:

– Ata, sən ki şikayətçilərin ikisinə də «sən haqlısan» dedin. Belə də iş olar?

Molla deyir:

– Elə sən də haqlısan, bala!

Oğlu:

– Onda bəs haqsız kim oldu?

Molla:

– Haqsız məni bu qulluğa qoyan axmaqdır ki, nə hır qanır, nə də zır.

NƏ QƏDƏR QOCA OLSAM DA, DƏYƏRƏM MİN CAVANA

►Bəzən birinin yaşının çoxluğuna baxmayaraq gənclərdən daha gümrah, çevik, işgüzar, həyatsevər olmasına işarə ilə deyilən ifadə.

İfadə «O olmasın, bu olsun» filmindən (1956) qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Əslində isə ədəbiyyatımızda bu fikir ilk dəfə bir qədər başqa şəkildə Molla Vəli Vidadinin Molla Pənah Vaqifə cavab olaraq yazdığı qəzəlində ifadə edilmişdir:

Nə qədər olsa qoca gərçi Vidadi xəstə,

Yenə Vaqif kimi, əlbəttə, yüz oğlana dəyər.

Lakin bu cümlənin hikmətli sözə çevrilib xalq arasında yayılması Üzeyir Hacıbəylinin komediyası əsasında çəkilmiş «O olmasın, bu olsun» filmi ilə əlaqədardır.

Komediyanın qәhrəmanı yaşlı, lakin varlı Məşәdi İbad pul gücünə cavan Gülnazla evlənmәk fikrindәdir. Odur ki qıza özünü belә tәqdim edir: «Mən nə qədər qoca olsam da, dəyərəm min cavana».

NƏ YAXŞI Kİ ALLAH DƏVƏYƏ QANAD VERMƏYİB...

►Kiçik vəzifəli və aşağı rütbəli adamın böyüklük iddiasına düşdüyünü, ətrafdakılara amansız münasibət bəslədiyini bildirmək üçün işlədilən ifadə.

İfadə xalq arasında yayılmış bir rəvayətdən götürülmüşdür.

Rəvayətə görə, göyərçinlər qanad çalıb mavi səmada uçduqları zaman çöldə otlayan bir dəvə onları seyr edir, quşların belə asan, yüngül uçub cövlan elədiklərini görərək dərindən ah çəkib deyir:

– Ah, kaş mənim də bu göyərçinlər kimi qanadım olaydı!

Bir az aşağıdan uçan quşlardan biri dəvənin yanıqlı-yanıqlı dediyi bu sözləri eşidib onun arzusunun səbəbini soruşur.

Dəvə cavab verir ki, heç bilirsənmi qanadım olsaydı, nə olardı? Mən uçanda dağ-daş gur-gur guruldayardı. Damların üstünə qonub evləri uçurardım, təpiyimlə aləmi dağıdardım, qanadlarımla ağacları, bağçaları, bağları viran qoyardım...

Göyərçin dəvənin sözünü ağzında yarımçıq qoyub deyir:

– Bəsdir, mətləbini başa düşdüm. Elə yaxşı olub ki, bu arzun ürəyində qalıb. Sənin qanadın olsaydı, uçurmamış dam-daş qoymazdın.

İfadə tam halda «Nə yaxşı ki Allah dəvəyə qanad verməyib, yoxsa uçurmadığı dam-daş qoymazdı» şəklində işlənir.

NƏSİMİTƏK SOYULMAQ

►Məsləki yolunda əzab çəkmək, haqsız zülmə, işgəncələrə məruz qalmaq.

İfadə Azәrbaycanın görkәmli şairi, ruhanilərin fitvası ilə Hələb şəhərində dərisi diri-diri soyulmuş İmadəddin Nәsiminin (1369–1417) adı ilə bağlıdır.

Nəsimi hürufilik təlimi əsasında irəli sürdüyü panteist ideyalarına görə uzun illər mühafizəkar din xadimlərinin qəzəbinə düçar olmuş və təqib edilmişdir. Poeziyasındakı azadlıq ruhuna, dini-fəlsəfi görüşünə görə cəzalandırılaraq Suriyanın Hələb şəhərindəki Böyük Ərəb qalası önündə edam olunmuşdur.

Nəsiminin edamı haqqında tarixçi İbn əl-İmad Hənbəli yazır: «O, hürufilərin şeyxidir, Hələbdə sakin idi, tərəfdarları çoxaldı, bidəti artdı, iş o yerə çatdı ki, Teymur onun öldürülməsini əmr etdi, dərisi soyuldu, çarmıxa çəkildi».

Nəsiminin incə ruhlu lirikası, fəlsəfi şeirləri onu xalq arasında çox məşhurlaşdırmışdır. Şairi həm də bir məslək sahibi, bu məslək uğrunda çarpışan bir mübarizə adamı kimi sevib vəsf etmişdilər. Bu mənada XVII əsrdә yaşamış Sarı Aşığın «Nəsimitək bu aşiq, yolunda soyulandır» bayatısı çox məşhurdur.

NİFAQ ALMASI

►Savaşın, mübahisənin, düşmənçiliyin, ciddi fikir ayrılığının əsas səbəbini bildirən ifadə.

Bu ifadə qədim yunan mifologiyasından irəli gəlir.

Qәdim yunan əsatirləri ilә əlaqәdar olan bu ifadәni ilk dәfə Roma tarixçisi (II әsr) Yustin işlətmişdir. Troya döyüşünün qəhrəmanı Axillin valideynləri Peley və Fetida öz toylarına Nifaq ilahəsi Eridanı çağırmağı unudurlar. O isə qisas almaq məqsәdilә üstünә «әn gözәl ilahәyə» sözlәri hәkk olunmuş qızıl almanı qonaqların arasına tullayır.

Zevsin arvadı ilahə Hera, müdriklik ilahəsi Afina, məhəbbət və gözəllik ilahəsi Afrodita bu almaya kimin layiq olması uğrunda mübahisə edirlər. Bu mübahisədə hakim Troya kralı Priamın oğlu Paris seçilir.

Hər ilahә Parisə bir şey vәd edir ki, almanı ona versin. Hera – bütün Asiyada hökmdarlıq, Afina – böyük bir qəhrəmanlıq şöhrəti, gözəllik vә sevgi ilahəsi Afrodita isə dünyanın ən gözәl qadınını təklif edir. Paris çox fikirləşәndən sonra qızıl almanı Afroditaya verir.

Gözəllik ilahəsi Afrodita minnətdarlıq ifadəsi olaraq Sparta kralı Menelayın arvadı gözəl Yelenanın ürəyində Parisə məhəbbət alovlandırır. Hətta onu qaçırmaqda Parisə köməklik edir. Parisin bu hərəkəti mübahisəyə və Troya müharibəsinin başlanmasına səbəb olur.

NİZƏ SINDIRMAQ

►Konkret məqsəd və məram uğrunda mübarizə aparmaq, niyyətini ortaya qoymaq.

İfadə XII–XIII əsrlərdə Avropanın iri şəhərlərində cəngavər turnirlərinin keçirilməsi ilə bağlı yaranmışdır.

Bir ənənə olaraq davamlı keçirilən həmin turnirə çıxan hər cəngavər sevdiyi qadına ürəyini açır və onun məhəbbətini qəbul edən qadının verdiyi yaylığı nizədən asırdı. Cəngavərlər, sözün əsl mənasında, döyüş nizələrini sındıraraq yarışda öz iddialarını irəli sürürdülər.

Nəticədə «nizə sındırmaq» ifadəsi tədricən şiddətli mübahisə zamanı öz fikirlərini inadla müdafiə edən insan haqqında işlədilməyə başlamışdır.

NUH ƏYYAMINDAN QALMA

►Çox qədimdən qalan, hədsiz köhnə, yaşı lap çox olan bir şey haqqında işlədilən ifadə.

İfadə əfsanəvi Nuh peyğəmbərin uzun yaşaması ilə bağlı rəvayətlərdən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Dini rəvayətə görə, guya Allah ilk dəfə gəmi düzəltməyi Nuh peyğəmbərə öyrətmişdi. O, altı yüz yaşında ikən dünyanı su basanda öz ailə üzvlərini, ona inananları və hər heyvandan bir cüt (dişi və erkək olmaqla) götürüb düzəltdiyi gəmiyə minmişdi. Yerdə qalan bütün canlılar su altında qalıb məhv olmuş, yalnız Nuhun gəmisi Ağrı dağının ətəyinə yanaşaraq quruya çıxmış və xilas olmuşdu.

Bəzi rəvayətlərdə Nuh peyğəmbərin guya 950 il, bəzilərində isə 1800 il yaşadığı iddia olunur. Әlbәttә, bu rәqәmlər inandırıcı deyil. Burada tarixi vә ya dini dolaşıqlıq var. Nuhdan bәhs edәn ən qәdim dini әsәr olan «Bibliya»da tәqvim hesabı müasir dövrdәkindәn fәrqli olmuşdur; mәsәlәn, «Bibliya»da göstәrilir ki, Mafusail 969 il yaşamışdır. Tәdqiqatçılar göstәrirlәr ki, o zamanlar tәqvim ili bizim bir ayımıza bәrabәr olmuşdur vә demәli, burada müasir mәnada 969 ay nәzәrdә tutulmalıdır ki, bu da 79 il elәyir. Hәmin hesabla Nuhun 1800 illik ömrü 150 ilә yaxın olur.

«Bibliya»da (sonralar isə «Quran»da – red.) Nuh tufanı, onun gәmisi haqqında olan mәlumat dünyanın әn qәdim xalqı olan şumerlәrin «Gilqameş dastanı»ndan əxz edilmişdir. «Gilqameş dastanı» bütün dünyada әn qədim bәdii әsər hesab olunur. Sübut edilmişdir ki, hәqiqәtәn, Cənubi İraqda çox böyük bir tufan baş veribmiş.

Nuh peyğəmbərlə bağlı dilimizdə «Nuhun gəmisi», «Nuhun tufanı» kimi ifadələr də işlənir.

NYUTON ALMASI

►Hər hansı elmi kәşfә, ixtiraya, çәtin bir məsəlәnin hәllinә yardımçı olan təsadüfləri nəzərdə tutan ifadə.

İfadə Nyutonun cazibə qanununu guya təsadüf nəticəsində kəşf etməsi ilə bağlı əhvalatdan qaynaqlanır.

Həmin rәvayətә görә, görkәmli ingilis fiziki İsaak Nyuton (1643–1727) bütün göy cisimlərinin hərəkətini idarə edәn qanunu – ümumdünya cazibə qanununu tәsadüfi müşahidə nәticәsində kәşf etmişdir. Guya o, bir dәfə yetişmiş almanın ağacdan qopub yerə düşdüyünə diqqət yetirir vә ilk dәfə ağlına belә fikir gəlir ki, yәqin, Yer bütün cisimləri özünә cəlb edir. Hәmin fikirlə əlaqәdar öz dahiyanə tədqiqatlarına başlayır.

Şübhə yoxdur ki, tәklikdә götürülmüş bu vә ya buna oxşar müşahidәlər heç dә ümumdünya cazibə qanununun kәşfinə gətirә bilməzdi. Almanın yerə düşmәsi mәsәlәsi cazibə qanununun әsasını təşkil etməyib, güman ki, qanunun kәşf olunmasına təkan verib.

Alman filosofu Georq Vilhelm Hegel (1770–1381) həmin kәşfin alma ilә әlaqәdar olmasını çox mənfi qiymәtlәndirir və bunu bәşəriyyət üçün bәd fal hesab edirdi. O göstərirdi ki, dünya tarixindә almalar Nyutona qәdәr iki dəfə insanlara fəlakət gәtirmişdir. Bunlardan biri Həvva alması, digәri Paris alması (bu alma Troya müharibәsinin başlanmasına sәbəb olmuşdu) hesab olunur.