Məsəllər, deyimlər

HACI QARA KİMİ XƏSİSDİR

►Xəsis, acgöz, pul hərisi olan adamlar haqqında işlədilən ifadə.

İfadə M.F.Axundzadənin «Sərgüzəşti mərdi-xəsis» və yaxud «Hacı Qara» adlı komediyasındakı qəhrəmanının adı ilə bağlıdır.

Böyük dramaturq bu əsərdə tipik xəsis, şərqli tacirin olduqca inandırıcı obrazını yarada bilmişdir. Bu tacir tamahkarlığı və xəsisliyi ucbatından hər addımda özünü gülünc vəziyyətə salan Hacı Qaradır.

Pul yığıb var-dövlətini daha da artırmağa çalışan Hacı Qara ailəsini ac saxlayır, uşaq oyuncaq yığdığı kimi, o da pulu sandığa yığıb nə özünə, nə də ailəsinə sərf edir. Pula hərislik onda qeyri-insani, iyrənc xüsusiyyətlər yaradır, hətta qoca vaxtında onu qaçaqmal alverinə getməyə məcbur edir.

Hacı Qara, bir növ, rəmzləşmiş obrazdır, el-oba arasında xəsisliyi ilə «fərqlənən» adamların bu adla çağırılması təsadüfi deyildir.

HAKİMİYYƏT DƏHLİZLƏRİNDƏ

►Ölkə həyatı üçün ciddi qərarların qəbul edildiyi yeri, problemləri kənar müşahidəçilərdən, mətbuatdan və ictimai təşkilatlardan gizli şəkildə müzakirə edən dövlət və hökumət qurumlarını nəzərə çatdıran ifadə.

İfadə ingilis yazıçısı, alim-fizik, dövlət və ictimai xadim olan lord Çarlz Perse Snonun 1964-cü ildə yazdığı «Hakimiyyət dəhlizlərində» romanından sonra populyarlaşmışdır.

Ç.P.Snou həmin əsərində ictimai-siyasi həyatın tənzimlənməsində hakimiyyətin rolundan bəhs edir və göstərir ki, cəmiyyətin aparıcı güclərinin iştirakı olmadan qəbul edilən qərarlar hansı faciələrə yol açır. Müəllif hələ həmin əsərindən bir neçə il əvvəl – 1956-cı ildə qələmə aldığı «Vətənə qayıdış» romanının 22-ci fəslində Londonda Uaytholl küçəsində təsvir etdiyi nazirliyi «hakimiyyətin dəhlizi» adlandırmışdı.

Hazırda «hakimiyyət dəhlizləri» ifadəsi, bir qayda olaraq, cəmiyyət üçün vacib qərarların qəbul edilməsinə məsuliyyət daşıyan ali hakimiyyət dairələrinin sinonimi kimi qəbul olunur. Siyasi şərhlərdə və publisistik yazılarda bu ifadə gen-bol işlədilir.

HALLICA-DULLUCA ARVAD TAPMAQ

►Müəyyən qədər köklüyü olan, sağlam vә xoşxasiyyәt dul qadınları sәciyyәlәndirmәk üçün yumorla işlәdilən ifadə.

İfadә Üzeyir Hacıbәylinin «Arşın mal alan» operettasında Sultan bәyin dilindәn yayılmışdır.

Məsələnin etimoloji cəhətdən maraq doğuran hissəsi buradakı «hallıca-dulluca» sözüdür. Әsәrin müxtәlif yerlərindә Sultan bәy bu sözlәri işlәdir: «Elә hamı mən deyәni deyir: «Bir hallıca dul arvad ola...»; «Arvad әlimә göydәn düşmüş kimi olmuşdu, özü dә əsl mәn deyәn hallıca arvad idi»; «Әsl mәn deyәn arvad elә o idi ki, hallıca, dul, әndamlı...»

Göründüyü kimi, orijinalda ifadәnin ikinci ünsürü – «dulluca» sözü işlənmir. Bu hissә süni dә olsa (belә leksik vahid yoxdur) sonralar әvvәlki hissəyә qafiyә üzrә düzәldilmişdir; məsələn: «bir hallıca-dulluca arvad tapıb almaq».

HALVASI ÇALINIB

►Bir adamın şəkk-şübhəsiz öləcəyini və ya hansısa böyük bədbəxtliyə, uğursuzluğa düçar olacağını bildirmək üçün işlədilən ifadə.

İfadə Şərq ölkələrində verilən yas mərasimləri ilə bağlı meydana çıxmışdır.

Şərqin müsəlman ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda bir adam öldükdə onun dəfn mərasimində ehsan kimi halva verilir və xüsusən bu zaman yoxsul ailədən olan uşaqları və qocaları yaxşıca doydurmağa çalışırlar. Hesab edirlər ki, bu yolla mərhumun ruhunu rahatlandırır və onun behiştə getməsini asanlaşdırırlar. Ona görə də halva çalınması elə bizim günlərdə də bir adamın dünyasını dəyişməsi, yaxud bütövlükdə ölənlərin ruhunun yad edilməsi ilə bağlı hadisə hesab olunur.

Sonralar ifadə məcazlaşaraq işi nəhs gətirən, fəlakətlə üzləşən, dara düşüb çıxa bilməyən, məsələsi mənfi mənada həll olunmuş adamlara da aid edilib.

HAMAM SUYU İLƏ DOST TUTMAQ

►Özünə aid olmayan bir şeylə kiminsə xoşuna gəlməyə çalışmaq, dost qazanmaq, başqasının yaratdığı əlverişli şəraitdən öz xeyri üçün istifadə etmək.

İfadə təxminən XX əsrin əvvəllərində köhnə Bakı hamamlarında adət halını almış bir qayda ilə bağlı yaranmışdır.

Ümumi hamamların işə düşdüyü ilk vaxtlarda təzə-təzə ənənələr yaranırdı. Bunlardan biri köhnə Bakı qaydalarına uyğun olaraq hamama təzə girən yaşlı qadın hansı cavan qıza, ya gəlinə yanaşıb yanında əyləşsəydi, mütləq həmin adam hörmət əlaməti olaraq onun başına bir satıl ilıq su tökərdi. Yaşlı qadın bu jesti rəğbət və ehtiram kimi qəbul edib cavan qıza xoşbəxtlik və səadət arzulayardı. Yəni bu alqış hamam suyuna görə idi və buradan da «hamam suyu ilə dost tutmaq» ifadəsi yaranmışdı.

Bu deyim bizim günlərdə daha çox istehza ilə işlədilir və kiminsə özünə aid olmayan bir şeylə başqasının xoşuna gəlmək, dost qazanmaq istəyini ifadə edir.

HAMI HAMIYA QARŞI

►Cəmiyyətdə gərginliyin, qarşıdurmanın, qəzəb və nifrətin hökm sürdüyünü, ziddiyyətlərin artdığını, insanların bir-birinә kəskin münasibәt bəslədiyini bildirmək üçün işlədilən ifadə.

İfadə məşhur ingilis filosofu, siyasətçisi və mütəfəkkiri T.Hobbsun (1588–1679) «Leviafan» əsərindən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

XVII əsr İngiltərəsində dramatik hadisələrin fəal iştirakçılarından olmuş T.Hobbs həmin əsərində yazırdı: «İnsanın vəziyyəti hamının hamıya qarşı müharibə vəziyyətidir». Bu fikri «Vətəndaş haqqında» adlanan başqa bir əsərində də təkrarlayaraq göstərirdi ki, cəmiyyət meydana gələnə qədər adamların təbii vəziyyəti davadan, özü də adi davadan yox, bəlkə, hamının hamıya qarşı apardığı davadan ibarət olmuşdur.

Tədqiqatçıların fikrincə, T.Hobbs bu fikirləri Platonun təsiri ilə söyləmişdir. Çünki antik yunan filosofunun «Qanunlar» adlı dialoqunda da belə bir nəticə vardır: «Hər kəs bütün başqaları ilə həm ictimai, həm də fərdi həyatda, habelə öz-özü ilə dava vəziyyətindədir».

Bütün hallarda hər hansı cəmiyyətdə mövcud olan gərginliyi, qarşıdurmanı, qarşılıqlı qəzəb və nifrətin hökm sürməsini, insanların bir-birinә xoş olmayan münasibәtini sәciyyәlәndirmək üçün bu ifadə kara gəlir.

HAMISI HƏŞTADDANDIR

►Adәtәn, yaşlı adamların xәstәlikdən şikayәtləri, yaxud qocalıqla әlaqәdar һәrәkәtlәri müqabilində işlәdilən ifadə.

İfadə xalq arasında geniş yayılmış bir lәtifədәn qaynaqlanmışdır.

Həkimә müraciət etmiş 80 yaşlı bir qoca ağrılarından xeyli şikayətlənir. Onu narahat edən hər hansı xəstəliyin əlamətlərini sadalayırsa, nədən şikayətlәnirsə, hәkim cavabında «hәştaddandır» deyir.

Әsәbiləşmiş qoca nə edəcəyini bilmir, hirsindәn balaca uşaqlar kimi dilini çıxarıb hәkimә göstәrir. Həkim isə halını qətiyyәn pozmadan «ağsaqqal, bu da hәştaddandır» deyir.

Bizim günlərdə də müəyyən yaşa çatmış adamlar səhhətindən şikayətləndikdə onu dinləyənlər təbəssüm edərək «bunların hamısı həştaddandır» deyirlər.

HAMIYA QULAQ ASSAN, GƏRƏK EŞŞƏYİ DALINA ALASAN

►Adamın öz fikri, mövqeyi olmasa, kənardakıların ziddiyyətli məsləhətlərinə qulaq asmaqla pis vəziyyətə düşə biləcəyinə işarə ilə deyilən ifadə.

Məsəl Molla Nəsrəddinin məşhur bir lətifəsi ilə bağlıdır.

Bir gün Molla oğlunu yanına salıb eşşəklə gedirmiş. Yoldan keçənlər deyirlər: «Buna bax! O boyda kişi özü eşşəyə minib, uşağı piyada aparır». Molla eşşəkdən düşüb uşağı mindirir. Başqa yolçular bunu görüb deyirlər: «Ağsaqqal kişiyə bax! Oğlanı mindirib eşşəyə, özü piyada gedir». Belə olduqda molla eşşəyə minib uşağı tərkinə alır. Yenə də yoldan ötənlər narazı qalırlar: «Sən bir bunlara bax! Yekə kişidirlər, qoşa-qoşa miniblər yazıq eşşəyin belinə».

Molla əlacsız qalıb uşaqla birlikdə eşşəkdən düşür və bu dəfə piyada getməyə üz qoyurlar. Bunu görən yolçular gülüşürlər: «Bunlar nə ağılsız adamlardır, yanlarında eşşək ola-ola ikisi də piyada gedir». Axırda Molla Nəsrəddin boğaza yığılır, bütün bu söz-söhbətlərə son qoymaq üçün eşşəyi dalına almalı olur.

Az qala atalar sözünə çevrilmiş bu məsəl müasir dövrdə də mürəkkəb seçim qarşısında qalmış adamlara münasibətdə geniş işlənir.

HAMLET TƏLƏSİ

►Hər hansı cinayətkarın törətdiyi bəd əməli olduğu kimi səhnədə və ya bir hekayətdə onun özünə göstərmək üsulu.

İfadə böyük ingilis dramaturqu V.Şekspirin məşhur «Hamlet» faciəsindəki bir epizoddan qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Bu əsərdə Hamlet öz əmisi kralın qatil olub-olmadığını müəyyənləşdirmək istəyir. Şəhərə gəlmiş aktyor truppasına göstəriş verir ki, cinayət səhnəsini bir tamaşa kimi göstərsinlər. Cani kral tamaşaya sona qədər baxa bilmir və bununla da «tələyə» düşür.

Əsərdə bu ifşa ilə bağlı belə bir epizod da vardır:

«Kral: – Pyesin məzmununu bilirsinizmi? Əsərdə təhqiramiz bir şey yoxdur ki?

Hamlet: – Yox, yox. Bunların hamısı zarafatdır. Yalandan zəhərləyirlər. Təhqiramiz heç bir şey yoxdur.

Kral: – Pyesin adı nədir?

Hamlet: – «Siçan tələsi», lakin nə mənada? Yalnız məcazi mənada».

HANNİBAL ANDI

►Sona qədər mübarizə aparmağa, cəsarət və qətiyyət nümayiş etdirməyə, verdiyi anda sadiq qalmağa çağırış rəmzi kimi işlədilən ifadə.

İfadə Karfagen hakimi və böyük sərkərdə Hannibalın adı ilə bağlıdır.

Hannibalın 9 yaşı olanda atasından – uzun müddət Roma ilə döyüşən Karfagen sərkərdəsi Hamilkar Barkadan xahiş edir ki, onu da özü ilə hərbi yürüşə aparsın. Bunun müqabilində atasının ondan bir tələbi olur: «Söz ver ki, bütün həyatın boyu romalılara nifrət edəcək və onlarla mübarizə aparacaqsan». Hannibal müqəddəs qurbangahda təntənəli and içdi və ömürboyu bu anda sadiq qaldı.

Hannibal yavaş-yavaş hərbi yürüşlərdə mahir sərkərdə kimi məşhurlaşdı, Pireney yarımadasını zəbt etdikdən sonra Cənubi Qalliyaya, oradan isə Alp dağlarından İtaliyaya keçdi, orada bir sıra döyüşlərdə romalılarla üz-üzə gəldi, amma ciddi itkilər verdiyi üçün Romaya getməyə cəsarət etmədi.

Uzunmüddətli müharibələrdə zəifləmiş Hannibal Afrikaya dönməyə məcbur olmuş, orada isə romalılar tərəfindən məhv edilmişdi. Sülh bağlandıqdan sonra romalılar Hannibalın onlara verilməsini tələb etdilər, o isə Şərqə qaçdı və düşmənin əlinə keçməmək üçün sonda özünü zəhərlədi. Buna baxmayaraq «Hannibal andı» ifadəsi məcazi məna aldı və uzun illərdir ki, bütün dillərdə işlənərək «qəti vəd» mənasını verir.

HANNİBAL QAPININ AĞZINDADIR

►Yaxınlaşan çox ciddi təhlükə haqqında həyəcanlı xəbərdarlıq kimi işlədilən ifadə.

İfadə məşhur natiq və mütəfəkkir Siseronun dilindən yayılmışdır.

Karfagen sərkərdəsi Hannibal uzun müddət Roma imperiyası ilə mübarizə aparmış və məğlubedilməz romalıları vahimədə saxlamağın mümkünlüyünü sübut etməyi bacarmışdı.

Romaya doğru yürüş edəndə İtaliyanın əksər şəhərləri Hannibalın tərəfinə keçirdi; onların arasında böyüklüyünə görə İtaliyanın ikinci şəhəri olan Kapuya da vardı. Növbəti məğlubiyyətdən sonra geri çəkilən romalılar düşmənin tərəfinə keçmək istəyən xəyanətkar Kapuyanı mühasirəyə aldılar. Hannibal öz tərəfdaşına köməyə getdi. Amma romalılar sonadək mübarizə apardılar.

Bu zaman romalıları Kapuyanın mühasirəsindən uzaqlaşdırmaq üçün karfagenlilər manevr edərək öz ordularını Romaya yönəltdilər. Şəhər real təhlükə qarşısında qalanda məşhur natiq və mütəfəkkir Siseron dözə bilməyib həyəcan təbili çaldı: «Hannibal qapının ağzındadır!» Bütün şəhər sakinləri dəhşət içərisində Romanın müdafiəsinə qalxdılar. Romalıların döyüş əzmini görən Hannibal şəhərə hücum etmək fikrindən daşındı. Amma «Hannibal qapının ağzındadır!» ifadəsi məcazi məna daşımağa başladı.

İfadə günümüzə heç bir dəyişikliyə məruz qalmadan gəlib çatmışdır. Kiminsə qarşısına ölümcül təhlükə çıxanda, yaxud kimsə tələyə düşəndə dərhal bu ifadə ağıla gəlir.

HANSI MİLÇƏK DİŞLƏYİB

►Tez-tez əsəbiləşən, əsəbi, qıcıqlandırıcı davranışları ilə başqalarını da narahat edən adamlar haqqında işlədilən ifadə.

İfadə fransızca eyni mənanı bildirən sual cümləsindən qaynaqlanaraq geniş yayılmışdır.

Bizim günlərdə də tez-tez işlədilən bu ifadə şeytanın milçəyə çevrilməsi haqqında mövhumi təsəvvürlərdən meydana gəlmişdir. Guya milçək cildinə düşən şeytan insanın burnuna, qulağına, ağzına girərək, yaxud dişləyərək onun qəzəblənməsinə, özündən çıxmasına səbəb ola bilərmiş.

Bəzən gərgin, dilxor, qanı qara olan, tez-tez əsəbiləşən insan haqqında «bunu hansı ilan vurub» ifadəsi də işlədilir.

HARINLIQ AZARINA TUTULMAQ

►Naz-nemət içәrisindә yaşayıb adamlara yuxarıdan aşağı baxmaq, var-dövlətin çoxluğundan qudurmaq, hədsiz bədxərclik və israfçılıq etmək.

İfadə Bağdad xәlifәsi Harun әr-Rәşidin (763–809) adından ümumilәşәrәk yayılmışdır.

Mәşhur Abbasilәr sülalәsindәn olan Harun Şәrqdә yayılmış bir sıra әfsanә vә rәvayәtlәrdә, xüsusilә «Min bir gecә» nağıllarında idealizә edilәrәk әdalәtli padşah, maarif vә sәnәtin tәrәqqisinә çalışan incәsәnәt hamisi, xalqın atası kimi tәriflənir. Guya yoxsul xalqın həqiqi vәziyyәti ilә yaxından tanış olmaq üçün tacir paltarı geyib Bağdadın küçәlәrini gәzәrmiş.

Əslində isə Harun әr-Rәşid çox amansız vә qәddar bir despot olmuşdur. Xüsusilә Bәrmәkilәrә qanlı divan tutmuş, təkcə bir gün içindә (hicri 187-ci il) 60 min Bәrmәki ailәsini qәtlә yetirmişdi. O, Şimal-Qәrbi İranda, Xorasanda, Misirdә baş verәn üsyanları amansız şәkildә yatırtmışdı. 808–809-cu illәrdә Muğanda vә Qarabağda әrәb işğalçılarına qarşı mübarizә aparan Xürrәmilәr hәrәkatını da әn vәhşi metodlarla boğmuş vә üsyançılarla çox qәddar davranmışdı.

Harun dövründә Bağdad әhli başdan-başa naz-nemәt içәrisindә üzürmüş. Xәlifənin özünün dövlәtinin qәdәrini bilәn yox imiş. Harun dövlәtinә, sәrvətinә müvafiq dә çox sәxavәtli, әliaçıq imiş. Sәxavәti haqqında bütün Şәrqdә çoxlu rәvayәtlər yayılmışdır.

Arvadı Zübeydә xatun da cah-calallı hәyat keçirirdi. Onun süfrәsinә yalnız qızıl vә ya gümüş qablarda, ya da daş-qaşla bәzәdilmiş qablarda xörәk gәtirilmәli idi. O, hәcc ziyarәtinә gedәrkәn Mәkkәdə onun qarşılanmasına üç milyon dinar xәrclәnmişdi.

Harunun övladları da belә bәdxәrclik dәrәcәsinə çatan әliaçıqlığı ilә fәrqlәniblәr. Oğlu Mәmunun toyunda o qәdәr sәrvәt mәsrәf olunmuşdu ki, әrәb әdəbiyyatında zәrbi-mәsәl halına keçmişdi.

HARUN ÖLÜB, ƏNUŞİRƏVAN YAŞAYIR

►Zənginliyin, var-dövlətin gəldi-gedər, səxavət, əliaçıqlıq və ədalətin isə əbədi olduğunu bildirən ifadə.

İfadə Şərqdə dini əfsanələrdən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Dini əfsanələrə görə, Harun Musa peyğəmbərin zamanında yaşamış və dünyanın ən dövlətli, sərvətli hakimi olmuşdur. Onun xəzinələrində səhranın qumları qədər daş-qaş və cəvahirat olduğu iddia edilir. Lakin bütün bunlara baxmayaraq Harun son dərəcə xəsis və tamahkar olmuşdur. O guya Musa peyğəmbərin qarğışı nəticəsində öz var-dövləti ilə birlikdə yerə batmışdır.

Digər tərəfdən məşhur İran şahı Ənuşirəvanın (531–579) adı bütün Şərq aləmində əliaçıqlıq, səxavətlilik və ədalət rəmzinə çevrilmişdir. Rəvayətə görə, o, paltarını dəyişərək qapı-qapı gəzir, xalqın vəziyyəti ilə tanış olur və ehtiyacı olanlara yardım göstərirmiş. Onun sarayında hər gün minlərlə adam yeyib-içir, yardım alırmış.

Buna görə də var-dövlətin müvəqqəti olduğunu və yalnız səxavətli, əliaçıq və ədalətli adamın öz adını əbədiləşdirdiyini, var-dövlət rəmzi olan Harunun çoxdan unudulduğunu və ya adının ancaq pisliyə çəkildiyini, əliaçıq və ədalətli Ənuşirəvan adının isə həmişə ehtiramla xatırlandığını bildirmək üçün bu məsəldən gen-bol istifadə edirlər.

HATƏM KİMİ SƏXAVƏTLİ

►Həddindən artıq əliaçıq, səxavətli, kasıb-kusuba əl tutan, qonaqpərvər adam haqqında işlədilən ifadə.

İfadə ərəb dünyasında tarixi şəxsiyyət kimi tanınmış Hatəmi Teyyin adından götürülərək yayılmışdır.

Hatəm (Hatəmi Tai) Ərəbistanın şimalında məskunlaşmış Teyy qəbiləsinin başçısı idi. Doğum tarixi bəlli olmasa da, eramızın 605-ci ilində dünyasını dəyişdiyi barədə məlumatlar vardır. Şeir yazdığı, şairlik etdiyi də iddia olunur. Guya çox böyük bir sərvətə və eyni zamanda səxavətə malik olan bu adam Şərq xalqları arasında əliaçıqlıq və alicənablığın rəmzi kimi tanınıb. Onun bu müsbət xüsusiyyətləri haqqında İranda, ərəb ölkələrində və Azərbaycanda rəvayətlər yayılmışdır. Həmin rəvayətlərin birində deyilir:

«Bir gün Hatəmdən dünyada ondan daha səxavətli bir adam olub-olmadığını soruşarkən o, müsbət cavab vermiş və başına gələn belə bir əhvalatı nəql etmişdir:

– Bir dəfə yolayrıcına çıxıb yeməyə, geyməyə möhtac adam axtarırdım. Bir də gördüm arxasında bir şələ odun haldan düşmüş, sümükləri çıxmış bir qoca gəlir. Bu yerdə onun qarşısına bir qadın çıxdı və dedi:

– Uşaqlarım ac və çılpaqdırlar. Bu soyuq gündə tir-tir əsirlər. Allah rizasına şələni mənə ver, barı yetimlər oda isinsin.

Qoca bir kəlmə danışmadan odunları qadına verdi və ayaqlarını çəkə-çəkə yenə meşəyə odun yığmağa getdi.

Bunu eşidənlər Hatəmə etiraz edib deyirlər ki, bir şələ odun nə böyük şeydir, sən hər gün minlərlə acın qarnını doyurursan.

Hatəm onlara belə cavab verir:

– Başa düşün, mən var-dövlət sahibiyəm, çoxdan verirəm, o isə yoxdan...»