Azərbaycan dastanlarının leksikası

damən

damanda

Ümidsiz, çarəsiz, naçar.

İrvahım deyərlər mənim adıma,

Damanda qalmışam, yetiş dadıma.

                                                  (“İrvahım”)

daməndə

damu

Cəhənnəm.

Səkkiz cənnət, yeddi damu yəqin var,

Yerdədi, göydədi, hardadı Ənifər?

Ərşdə iki quş var, yerdən dən dənlər,

Gah pünhan olar, gah olar aşkar.

                        (“Aşıq Alı və Əsmər xanım”)

darayı

Qalın ipək ipdən toxunan sıx parça.

Darayıdan, əsasən, qadın paltarları tikilirdi. Hərbi bayraq hazırlanmasında da istifadə olunurdu.

Əyninə geyibsən gözəl darayı,

Şana alıb tellərini darayı,

Səyyad olan tərlanını arayı,

Ala gözlüm, tərlanımı gətir ver!

                                (“Əsli və Kərəm”)

darğa

monqol mənşəli sözdür

Şəhər və s. hakimi.

Bu bağ kimin ola, kimin olmaya? Hələb paşasının darğası Gülxanın. (“Əsli və Kərəm”)

darı(maq)

Rastlaşmaq, rast gəlmək.

Ey pəhlivan, biz ikimiz də bir yerdən getsək, quşu tapa bilmərik...

Dağın dalında bir-birimizin qabağına çıxaq, quş ya sənə darıyar, ya da mənə. (“Abbas”)

dava ərəb

1. Dərman.

2. Məcazi mənada: çarə, tədbir, əlac.

Həmişə dağlarda gəzib otlardan, çiçəklərdən dava qayırardı. (“Heydər bəy”)

                                                                     *

Qaradı qaşları, gözü dolayı,

Yaxşı təbib gərək versin davayı.

                                 (“Əsli və Kərəm”)

dəva

davar

1. Qoyun-keçi, xırdabuynuzlu mal-qara.

dəhan fars

Ağız.

Qızılgül bəslənir xəndan içində,

İnnabı ləblərin dəhan içində,

Abbasam, durmuşam meydan içində,

Kimə bu gen dünya dar isə gəlsin!

                              (“Abbas və Gülgəz”)

                              *

Mən istərəm alim, mömin yüz ola,

Gözü haqq yolunda doğru, düz ola,

Dəhanında sözü üzbəüz ola,

Ələsgər yolunda can qurban eylər.

                                 (“Leyli və Məcnun”)

dəxil ərəb

1. Sığınan, himayə axtaran, kömək istəyən.

2. Dialektlərdə “piştaxta” mənasında işlənir.

Dastanlarda 2-ci mənaya rast gəlinir.

Mahmud bəy qoşan adam Qurbanini sazbənd usta Bədəlin dükanına gətirdi... Usta, Pəri adını eşidən kimi dəxilin dalından çıxıb Qurbanini itələyə-itələyə bayıra çıxartdı... (“Qurbani”)

dəxil düşmək

Sığınmaq, himayə istəmək, kömək istəmək.

dəm, qəm çömçəsi

Saz nəzərdə tutulur.

Dədə, ona həm dəm, həm də qəm çömçəsi deyərlər. O gahdan dəmə çalar, gahdan qəmə.

Bəli, gətirdilər, Qurbaniyə bir dənə saz verdilər. (“Qurbani”)

dəng

Pul.

Rus dilində olan деньги bu sözdən yaranıb.

Gəlib görsən cahıllıqda neylərdim,

Həramilər avgahını boylardım.

Bəzirgan soyardım, dənglər paylardım,

Xas qumaşlar satdım, aldım bir zaman.

                                                         (“Lətif şah”)