Azərbaycan dastanlarının leksikası

darı(maq)

Rastlaşmaq, rast gəlmək.

Ey pəhlivan, biz ikimiz də bir yerdən getsək, quşu tapa bilmərik...

Dağın dalında bir-birimizin qabağına çıxaq, quş ya sənə darıyar, ya da mənə. (“Abbas”)

dava ərəb

1. Dərman.

2. Məcazi mənada: çarə, tədbir, əlac.

Həmişə dağlarda gəzib otlardan, çiçəklərdən dava qayırardı. (“Heydər bəy”)

                                                                     *

Qaradı qaşları, gözü dolayı,

Yaxşı təbib gərək versin davayı.

                                 (“Əsli və Kərəm”)

dəva

davar

1. Qoyun-keçi, xırdabuynuzlu mal-qara.

dəhan fars

Ağız.

Qızılgül bəslənir xəndan içində,

İnnabı ləblərin dəhan içində,

Abbasam, durmuşam meydan içində,

Kimə bu gen dünya dar isə gəlsin!

                              (“Abbas və Gülgəz”)

                              *

Mən istərəm alim, mömin yüz ola,

Gözü haqq yolunda doğru, düz ola,

Dəhanında sözü üzbəüz ola,

Ələsgər yolunda can qurban eylər.

                                 (“Leyli və Məcnun”)

dəxil ərəb

1. Sığınan, himayə axtaran, kömək istəyən.

2. Dialektlərdə “piştaxta” mənasında işlənir.

Dastanlarda 2-ci mənaya rast gəlinir.

Mahmud bəy qoşan adam Qurbanini sazbənd usta Bədəlin dükanına gətirdi... Usta, Pəri adını eşidən kimi dəxilin dalından çıxıb Qurbanini itələyə-itələyə bayıra çıxartdı... (“Qurbani”)

dəxil düşmək

Sığınmaq, himayə istəmək, kömək istəmək.

dəm, qəm çömçəsi

Saz nəzərdə tutulur.

Dədə, ona həm dəm, həm də qəm çömçəsi deyərlər. O gahdan dəmə çalar, gahdan qəmə.

Bəli, gətirdilər, Qurbaniyə bir dənə saz verdilər. (“Qurbani”)

dəng

Pul.

Rus dilində olan деньги bu sözdən yaranıb.

Gəlib görsən cahıllıqda neylərdim,

Həramilər avgahını boylardım.

Bəzirgan soyardım, dənglər paylardım,

Xas qumaşlar satdım, aldım bir zaman.

                                                         (“Lətif şah”)

dər fars

Qapı.

Mən aşığam dərində,

Dayazında, dərində,

Qul olasan, qalasan,

Nazlı yarın dərində.

         (“Nəcəf və Pərzad”)

dərdimənd fars

1. Dərdli, qəmli, qüssəli.

2. Məcazi mənada: aşiq, vurğun.

Alagözlü nazlı dilbər,

İnciməyin çağı deyil.

Özü eşq əhli dərdimənd,

İnciməyin çağı deyil.

               (“Dilsuz və Xəzangül”)

dərdmənd

dərgə

Çay üzərində ağacdan düzəlmiş keçid (körpü).

Bulud olan qalxar havada gəzər,

Aşiq olan yarçün bağrını əzər,

Qəvvas olan girər dərində gəzər,

Bir dərin var, bir dərgə var, bir dayaz!

                                                       (“Qurbani”)

dərguş fars

Qulaq asma, qulaqda saxlama (guş “qulaq” deməkdir).

Küsüb də kəndindən et məni dərguş,

Ey sarsaq divana kəndi kərəm huş...

                                         (“Sam şahzadə”)

dəst fars

Əl.

Dəstinə yaxıbsan əlvan xınalar,

Tərlan olan ovladığı binalar.

Yığılsa gözəllər, yüz min sonalar,

Sevməm səndən özgə qız, Leyla xanım.

                                                   (“Baxış-Leyla”)

                               *

Dəstin bir qaydada, biləyin girdə,

Eynin əla, topuxların çuxurda.

Bir qat içində, sümüyün xırda,

Sən başdan-ayağa ağ bədən gərək.

                                       (“Qulam Kəmtər”)

                               *

İçərsən dəsdimdən əcəl şərbətin,

Ahlar əhvalına gələn şahzadə.

                                 (“Sam şahzadə”)