Jurnalistika terminləri lüğəti

proteksionizm

lat. protectio – müdafiə, hamilik

1. Hər hansı şəxsin, qrupun, ­so­sial, yaxud iqtisadi fəaliyyət sahəsinin ­sə­lahiyyət sahibləri, əsasən, hakimiyyət tərəfindən məqsədli müdafiəsi.

P. cə­miy­­yətdə imtiyazlı qrupların yaranmasına, haqsız rəqabətə, ictimai institutların haki­miyyətdən asılılığının güclənməsinə gətirib çıxarır. P. medianın müstəqilliyinə, ədalətli rəqabət şəraitində normal inkişafına ciddi təhlükədir. O özünü ən müxtəlif forma­larda – iqtisadi (eynitipli KİV-in seçmə qrupuna maliyyə yardımı göstərilməsi, məcburi abunə yazılışının təşkili), siyasi (reklam bölgüsündə, müəyyən tədbirlərə dəvətdə media orqanlarının siyasi rəğ­bə­tinin nəzərə alınması), sosial (bəzi media orqanlarında çalışanların mənzil-məişət problemlərinin həll edilməsi) sahələrdə göstərə bilər. 

2. İctimai maraq və mənafe baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edən, lakin iqtisadi fəaliyyət və inkişaf imkanları məhdud olan sahələrin himayəyə götürül­məsi.

Əgər dövlət uşaq nəşrlərinə xüsusi vergi güzəştləri tətbiq edirsə, bütün tele­kompaniyalara təhsil verilişləri üçün ­ödə­nişli sifarişlər verirsə, bu, ictimai mə­na­fenin müdafiəsinə yönəldilmiş P.-dir.

provayder

ing. provider – təchiz edən

Hüquqi və fiziki şəxsləri internetə girişlə təmin edən, internet istifadəçilərinə kompleks xidmətlər göstərən təşkilat.

P. ­ra­bitə kanalları və şəbəkələri, internet ava­danlığının sahibi olur, yaxud onları icarəyə götürərək kommersiya şərtləri ilə hissə-hissə istifadəçilərə satır. P.-lərin gös­tər­dikləri xidmətlərə internetə genişzolaqlı giriş, hostinqlərin ayrılması, elektron poçt serverlərinin fəaliyyətinin təmin edilməsi, saytların yerləşdirilməsi üçün serverlər ica­rəyə verilməsi və s. daxildir.

psevdonim

yun. pseudos – yalan + yun. onoma – ad

psixoakustika

yun. psyche – ruh + yun. akustikos – eşidilən

1. Səsin insan tə­rəfindən qavranılmasının psixoloji və fi­zioloji cəhətlərini araşdıran elm sahəsi.

P.-nın inkişafına radionun və səsli kinonun, xü­susilə televiziyanın yaranması təkan verib. İnsanların səs siqnallarına reak­siyası ilə seyr etdikləri görüntülər arasında birbaşa əlaqə var. Psixoakustik tədqiqatlar kadr­ların tamaşaçıda yaratdığı reallıq hissini gücləndirmək imkanı verir, onlardan film­lərin səsləndirilməsi və dublyaj­lar, ekranda səslə görüntünün daha uğurlu formada uzlaşdırılması üçün isti­fadə edilir. 

2. Səs siqnallarının insan ­tə­rəfindən qavranılma keyfiyyətini azalt­ma­dan sıxılması üsulları və bu üsulları tətbiq etməyə imkan verən kompüter proqramları.

Bu proqramlar vasitəsilə səs siqnalından onun qav­ranıl­masına ciddi təsir göstər­məyən informasiyalar «çıxa­rılır». Nəticədə səsli fayl dəfələrlə yığ­camlaşır və bir diskə qat-qat çox musiqi, film, veriliş yazmaq mümkün olur. 

publisist

lat. publicus – ictimai, ümumi

Dövlətin və cəmiyyətin həyatında əhə­miyyətli ictimai-siyasi problemləri və ­pro­ses­ləri, bu proseslərin əsas işti­rak­çı­larının fəaliyyətini işıqlandıran ədib, jurna­list.

Qərbdə P. termini əksər hallarda fərqli mənada işlədilir. Böyük Britaniyanın, Fransanın, Almaniyanın, Amerikanın lüğət­lərində P. anlayışı, ilk növbədə, «beynəl­xalq, yaxud ümumi hüquq üzrə ekspert», «hər hansı mühüm şəxsi, təşkilatı ictimaiy­yətə tanıtmaq üçün onun haqqında informasiya yayan mütəxəssis» kimi izah edilir. Həqi­qətən də, P. termini ilk dəfə Avropada (Fransada) tətbiq olunub və fransız dilində «beynəlxalq hüquqşünas» mənasında işlə­dilir.

publisistik janrlar

Dövlətin və cəmiy­yətin həyatında əhəmiyyətli ictimai-siyasi prob­lemləri və prosesləri, bu proseslərin əsas iştirakçılarının fəaliyyətini işıqlan­dıran, baş­qa xarakterli materiallardan bə­diiliyi, emosional üslubu, fəal müəllif möv­qeyinin ifadəsi ilə seçilən jurnalist ya­ra­dıcılığı məh­sulları.

Jurnalistikada janr­lar, əsasən, üç böyük qrupa bölünür: informasiya janrları, analitik janrlar və P.J. Sonunculara esselər, ­felyetonlar, oçerklər, pamfletlər və s. aid edilir. Jurnalistikanın P.J.-ı bu sahədə digər janrlardan bədiiliyi və obrazlılığı ilə seçildiyi kimi, ədəbi publisistikadan da faktlara, gerçəkliyə daha çox bağlılığı ilə fərqlənir.

publisistik üslub

Publisistik janrlarda materiallar üçün səciyyəvi olan dil və nitq vasitələrindən istifadə üsullarının məc­mu­su.

Bu üslub üçün emosionallıq, qiymət­ləndirici leksika, bənzətmələr, auditoriyaya müraciətlər, çağırışlar, təkrarlar, ritorik ­suallar xarakterikdir. P.Ü.-da informasiya yal­nız düşündürmək üçün deyil, burada müəllif həm də oxucuların, dinləyicilərin, tamaşaçıların hislərinə təsir göstərməyə çalışır.

publisistika

lat. publicus – ictimai, ümumi

1. Dövlətin və cəmiyyətin həyatında əhə­miyyətli ictimai-siyasi problemləri və pro­sesləri, bu proseslərin əsas iştirakçılarının fəaliyyətini işıqlandıran yaradıcılıq növü, ­jurnalistika sahəsi.

 2. Dövlət və cəmiyyət hə­yatının mühüm məsələlərinə həsr olun­muş ictimai-siyasi xarakterli, yaxud elmi əsər.

pulsuz istifadə

Əsərin orijinalına və ya nüsxəsinə sahiblik hüququnun müəyyən müddətə konkret şəxsə, əhaliyə pulsuz xidmət göstərən kitabxanalara, arxivlərə və başqa müəssisələrə, təşkilatlara ve­rilməsi.

pulsuz nəşrlər

Heç bir ödəniş tələb ­olun­madan, adətən, kütləvi yerlərdə (küçə­lər­də, metro stansiyalarında, meh­man­xanalarda, aeroportlarda və s.) qoyulan, yaxud paylanan qəzetlər, jurnallar, bül­le­tenlər.

P.N., əsasən, yüksək tirajla nəşr ­olunan, müəyyən həcmdə sosial informa­siya, daha çox isə reklam və elanlar yerləşdirən qəzetlərdən, bəzən təbliğat-təşviqat xarakterli jurnallardan ibarət olur. Az-az hallarda poçtla yayılan P.N.-ə də rast gəlinir.

pulsuz yayım

pult

lat. pulpitum – körpücük, tribuna

Elektron cihazları məsafədən idarə etmək üçün qurğu.

punkt

alm. punktum – nöqtə

1. Mətbəə şriftinin ölçü vahidi.

Bu vahid kəmiyyət­cə bütün ölkələrdə eyni deyil. Əksər ölkə­lər­də, o cümlədən Azərbaycanda tətbiq olunan sistemdə 1 P. 0,376 mm-ə bəra­bərdir. Kompüter yığımında isə, əsasən, P.-un ­Ado­be kompaniyası tərəfindən tək­lif olun­­muş öl­çüsündən istifadə edilir (0,3528 mm).

punktir

alm. punktieren < lat. punctum – nöqtə

prototip

yun. protos – birinci + typos – surət

Müәyyən bir obrazın simasında bәdii şәkildә ümumilәşdirilən real şəxs.

P. hər hansı tarixi şəxsiyyət, müəllifin həyatdan yaxşı tanıdığı, yaxud haqqında eşitdiyi şəxs ola bilər.