Fizika terminlər lüğəti

SİNXROTRON yun. sýnchronos – eynivaxtlı + (elek)tron

Dəyişən maqnit sahəsində və sabit tezlikli elektrik sahəsində yüklü zərrəciklərin dövri sürətləndiricisi.

S.-da maqnit halqaşəkilli olub, dəyişən cərəyan mənbəyi ilə qidalandırılır.

SPEKTROFOTOMETRİYA

Eksperimental spektroskopiyanın spektrofotometr vasitəsilə maddələrin optik spektrlərini öyrənən bölməsi.

S. maddələrin üç optik xarakteristikasını: şüalandırma, şüaudma və qaytarma qabiliyyətlərini tədqiq edir.

SPEKTROSKOPİYA spektr + ...skopiya

Fizikanın maddənin (qaz, maye və bərk cisimlərin) spektrini öyrənən bölməsi.

SPİN ing. spin – fırlanmaq, dolanmaq

Elementar zərrəciklərin məxsusi hərəkət miqdarı momenti.

Kvant təbiətlidir, elementar zərrəciklərin hərəkəti ilə əlaqədar deyil. Elementar zərrəciklərdən ibarət mikrosistemlərin (atom nüvəsi, atom) məxsusi hərəkət miqdarı momenti də S. adlanır.

SSİNTİLYASİYA lat. scintillation – parıldama

İonlaşdırıcı şüalanmanın təsiri ilə ssintilyatorda yaranan qısamüddətli (10-4 – 10-3 san parıltı) luminessensiya parıltısı.

İlk dəfə U. Kruks müşahidə etmişdir.

STABİLİZATOR lat. stabilis – dayanıqlı, sabit

1. elektr. Həyəcanlandırıcı təsirlərin dəyişməsi zamanı tənzimolunan kəmiyyətin verilmiş qiymətini müəyyən dəqiqliklə avtomatik sabit saxlamağa imkan verən qurğu. 2. nəq. Aviasiyada uçuş aparatının havada üfüqi dayanaqlığını təmin edən aerodinamik səth. 3. Fotoqrafiyada S. – aşkarlama zamanı reduksiya olunmamış gümüş – halogenid qalıqlarının işığahəssas təbəqədən kənar edilməsi üçün kimyəvi qarışıq.

STERADİAN yun. stereós – cismi, həcmi, fəza + radian

Cisim bucağının ölçü vahidi.

STEREOCÜT

Eyni obyektin iki görmə nöqtəsindən çəkilmiş iki təsvirinin birləşməsi.

S.-ə baxarkən (belə ki, hər göz bu təsvirlərdən yalnız birini görsün) obyektin həcmli (stereoskopik) şəkli görünür. S.-dən stereokinoda, stereofotoqrafiyada, stereoskopik televiziyada, həmçinin elmi məqsədlər üçün istifadə edilir.

STEREOEFFEKT stereo... + lat. effectus – təsir, nəticə

Obyektin iki müstəvi perspektiv təsvirinə baxmaqla onun həcmli (fəzavi) qavranışı.

STEREOFONİYA stereo... + yun. phōnè – səs

Səs mənbələrinin fəzada paylanması effektini saxlamaqla səsin elektroakustik cihazlarla ötürülməsi və ya yenidən səsləndirilməsi.

Səs mənbələri fəzada paylandıqda insanın eşitmə aparatı onların müxtəlif yerdə olduğunu təyin edir.

STİLB yun. stilbō – parıldayıram, işıq saçıram

SQS vahidlər sistemində parlaqlıq vahidi. sb ilə işarə olunur.

S., hər sm2-i ona perpendikulyar istiqamətdə 1 kandel işıq qüvvəsi verən bərabər işıqlanan müstəvi səthin parlaqlığıdır. 1 sb = 104 kd/m2. Az işlədilir.

STOKS ingilis fiziki C.Q.Stoksun şərəfinə adlandırılmışdır

SQS vahidlər sistemində kinematik özlülüyün vahidi. st ilə işarə olunur.

1 S., sıxlığı 1 q/sm3, dinamik özlüyü 1 pz olan mühitin kinematik özlüyüdür. 1 st = 1 sm2/san = 10-4 m2/san.

SURƏTÇIXARMA¹

1. iqt. Müxtəlif materiallardan məmulat hazırladıqda pəstah üzərində hazırlanacaq məmulatın profil (kontur) və ya formasının (həcmcə) alınması prosesi.

Proses surətçıxaran hissə ilə təchiz edilmiş torna, frez və b. dəzgahlarda, yaxud xüsusi surətçıxarma dəzgahlarında aparılır. Pəstahda profil kontur və ya forma almaq üçün şablon, nümunə, mopdel və s.-dən istifadə edilir.

2. Fotoqrafik təsvirin çap formasının üzərinə köçürülməsi prosesi.

SURƏTÇIXARMA²

poliq. Müxtəlif sənədlərin (orijinalların) surətlərinin (kopiyasının) hazırlanması prosesi.

SÜRÜNGƏNLİK

Adi müddətli sınaqlar zamanı qalıq deformasiyası yarada bilən qüvvəyə nisbətən az qüvvə təsirindən materialın zamana görə yavaş artan plastik deformasiyası; krip.

S. gərginliklər relaksasiyası ilə müşayiət olunur. Praktiki olaraq S. bütün konstruksiya materiallarına xasdır.

ŞÜŞƏLƏŞMƏ

İfrat soyuyan mayenin bərk şüşə halına keçməsi prosesi.

Metalların kristallaşmasından fərqli olaraq bir sıra qeyri-üzvi və üzvi maddələr (kvars, silikatlar, fosfatlar, boratlar, kükürd və s.) maye haldan bərk hala sıçrayışla keçmir, soyuyarkən tədricən özlülüklərini artıraraq Ş. temperaturunda bərkiyir. Bu halda alınan maddə Ş. temperaturundan böyük temperaturlarda malik olduğu daxili quruluşunu saxlayır.