Fizika terminlər lüğəti

RADİOMANEƏLƏR

Radioqəbuledicinin giriş dövrəsində faydalı siqnalın düzgün qəbuluna mane olan və bu siqnalla funksional asılılıqda olmayan elektrik və ya elektromaqnit təsirləri.

R. qəbul edilən siqnalın keyfiyyətini və onun verilmə uzaqlığını məhdudlaşdıran əsas səbəbdir.

RADİOÖLÇMƏLƏR

Radiorabitə, avtomatika, hesablama texnikası element, cihaz və qurğularının işini xarakterizə edən elektrik, maqnit, elektromaqnit kəmiyyətlərinin və onların nisbətlərinin ölçülməsi.

RADİOQRAFİYA radio... + ...qrafiya

Radioaktiv izotop şüalarının foto təbəqəsinə təsirindən istifadə ilə müxtəlif obyektlərin (məmulat, mineral və s.) tədqiqi metodu.

R.-da xarici ionlaşdırıcı şüalanma mənbəyindən (qapalı etal ampulalara doldurulmuş radioaktiv izotop) istifadə edilir.

RADİOSPEKTROSKOPİYA

Fizikanın radiodalğaların rezonans udulmasına əsasən maddənin quruluşunu, ondakı fiziki və kimyəvi prosesləri tədqiq edən bölməsi.

RADİOTELEMEXANİKA

Telemexanika bölməsi.

Siqnalların ötürülməsi üçün radiorabitə kanallarından istifadə edilir. Siqnalların ötürülməsi çox vaxt santimetrlik və desimetrlik dalğalar diapazonunda olur.

RADİOTELEÖLÇMƏ

1. Radiotelemexanika sahəsi; radiotelemetriya. 2. Ölçmə nəticələri radiorabitə kanalı ilə verilən teleölçmə; radiotelemetriya.

RADİOVİZİYA 

Radiodalğalar vasitəsilə obyektlərin görünən təsvirlərinin alınması.

Optik dalğa diapazonunda qeyri-şəffaf obyektlərin daxili strukturunu öyrənmək və optik qeyri-şəffaf mühitdə yerləşən obyektləri müşahidə etmək üçündür.

REFRAKSİYA¹ lat. refractio – sınma, refractus – sınmış

İşığın atmosferdən keçərkən sınması.

Atmosfer optik bircinsli olmadığından ondan keçərkən işıq əyri xətt boyunca yayılır. R. anlayışından atmosfer optikasında, eynək optikasında, göz optikasında və s.-də istifadə olunur.

REFRAKSİYA² lat. refractio – sınma, refractus – sınmış

coğr. Elektromaqnit dalğalarının müxtəlifnövlü R.-larını əhatə edən ümumiləşmiş termin.

Dalğaların trayektoriyasının əyilməsi ilə nəticələnir və geodezik işlərin aparılmasına imkan verir.

REFRAKTOMETRİYA lat. refractus – sınmış + ...metriya

Tətbiqi optikanın bölməsi.

Mühitin sındırma əmsalını ölçmə üsullarını tədqiq edir.

REKOMBİNASİYA¹ re... + lat. combinatio – birləşmə

Əks adlı elektrik yüklərinin (yüklü zərrəciklərin) toqquşması nəticəsində sərbəst yükdaşıyıcıların yox olması: ionlaşmanın əksi olan proses.

REKOMBİNASİYA² re... + lat. combinatio – birləşmə

biol. Nəsildə valideynin genetik materialının yenidən paylanması.

Canlı orqanizmlərdə irsi kombinə edilmiş dəyişkənliklərə səbəb olur. Genlər ilişikli olmadıqda (müxtəlif xromosonlarda yerləşdikdə) meyoxda xromosonlar sərbəst kombinasiyalaşır, genlər ilişikli olduqda isə yalnız xromosonların çarpazlaşması yolu (krossinqover) ilə bunların yeni kombinasiyaları yaranır.

REKUPERASİYA lat. recuperatio – geri alınma, qaytarılma

Bu və ya digər texnoloji prosesin aparılmasına sərf olunmuş material və ya enerjinin müəyyən hissəsinin təkrar istifadə üçün həmin prosesə qaytarılması.

RELAKSASİYA lat. relaxatio – zəifləmə, azalma

Çoxhissəcikli fiziki sistemdə termodinamik (deməli, həm də statistika) tarazlığın qərarlaşması.

Sistemin bütün fiziki parametrləri (temperatur, təzyiq, hissəciklərin koordinatları və impulsa görə paylanması, konsentrasiyası və s.) eyni sürətlə tarazlığa gələ bilmədiyindən R. çoxpilləli, tarazlıqda olmayan prosesdir.

RENTGENOQRAFİYA¹ rentgen + ...qrafiya

Rentgen şüalarının difraksiyasına əsasən materialları tədqiq edən üsul.

R. materialların quruluşunu, deformasiyasını, faza diaqramlarını, tarazlıqda olan və olmayan halları və s. öyrənir.

RENTGENOQRAFİYA² rentgen + ...qrafiya

tib. Rentgenoloji üsul; skiaqrafiya (tibdə), müayinə edilən obyektin rentgen şüaları ilə fotoplyonkada şəklinin çəkilməsi; skiaqrafiya.

Rentgenodiaqnostikanın əsas üsullarından biri. Bu üsulun üstün cəhəti rentgenoskopiyada görünməyən kiçik və incə dəyişikliklərin R.-da asanlıqla aşkar edilməsidir.

RENTGENOQRAM

Rentgen şüaları ilə tədqiq olunan obyekt maddəsinin qarşılıqlı təsirindən yaranan “kölgə” şəklinin işığahəssas material (fotoplyonka, fotoplastinka) üzərində qeyd olunmuş təsviri.

R.-dan bioloji obyektlərin tədqiqində, konstruksiya və materiallardakı müxtəlif defektlərin aşkar olunmasında və s.-də istifadə olunur.

REOLOGİYA yun. rhéos – axın, sel + ...logiya

Maddələrin axarlılığı və deformasiyası haqqında elm.

Özlü və plastik materialların (qeyri-Nyuton mayelərinin, dispers sistemlərinin və s.) axarlılığı və dönməyən qalıq deformasiya ilə əlaqədar, eləcə də gərginlik relaksasiyası, elastik təsirdən sonrakı prosesləri və s.-ni öyrənir.