Fizika terminlər lüğəti

SEQNETOELEKTRİKLƏR

Küri nöqtəsindən (Tk) aşağı temperaturlarda spontan polyarlaşmaya malik kristal maddələr.

Xarici elektrik sahəsində S.-in spontan polyarlaşmasının istiqaməti dəyişilir və bu dəyişmə zamanı dielektrik histerezisi müşahidə olunur.

SELEKTİVLİK

Radioqəbuledicinin faydalı radiosiqnalları müxtəlif mənşəli kənar (radioqəbula mane olan) elektromaqnit rəqslərindən fərqləndirmək və ayırmaq xassəsi; radioqəbuledicinin bu xassəsini miqdari cəhətdən xarakterizə edən parametr.

SENSİBİLİZASİYA¹ fr. sensibilisation, lat. sensibilis – həssas

biol. Orqanizmin müxtəlif növ qıcıqların təsirinə qarşı həssaslığının artması.

Orqanizmi təşkil edən toxumaların anatomik, morfoloji, mikroskopik-histoloji və fizioloji xüsusiyyətləri vardır. Sübut edilmişdir ki, S. mərkəzi sinir sistemində oyanma və ləngimə hadisələri nəticəsində pozula bilir.

SENSİBİLİZASİYA² fr. sensibilisation, lat. sensibilis – həssas

Fotomaterial həssaslığının spektral oblastının genişləndirilməsi.

S. hadisəsini alman alimi Q. K. Fogel kəşf etmişdir (1873). S. müasir ağ-qara və rəngli fotomaterialların istehsalında geniş tətbiq olunur.

SENSİTOMETRİYA lat. sensitivus – həssas + ...metriya

Metrologiyanın işığahəssas fotomaterialların fotoqrafik xassələrinin ölçülməsi ilə məşğul olan sahəsi.

19-cu əsrin 40-cı illərində (fotoqrafiyanın kəşfindən sonra) meydana çıxmışdır. Kino-foto materialların istehsalı və emalının ayrı-ayrı mərhələlərində, habelə fototəsvirlərin çoxlu sayda alınmasına miqdari nəzarət üsulları, qəbul və arbitraj sınaqları – S.-ya əsaslanır.

SENTAL ing. cental, lat. centum – yüz

İngilis ölçü sistemində kütlə vahidi.

ctl ilə işarə olunur. 1ctl=100 funt (və ya 45, 359 kq).

SEYŞLƏR fr. seiche

coğr. Qapalı su hövzələrində yaranan böyük periodlu (bir neçə dəqiqədən onlarca saatadək) durğun dalğalar.

S. xarici təsirdən (atmosfer təzyiqinin kəskin dəyişməsi, külək, seysmik hadisələr və s.) yaranan dalğalarla, hövzənin sahillərindən əks olunan dalğaların interferensiyası nəticəsində əmələ gəlir. S. zamanı bütün su kütləsi rəqsi hərəkətdə olur.

SƏSYAZMA

Səs dalğalarının sonradan səsləndirilməsi üçün qrammofon valı, kino lenti və s. informasiya daşıyıcısına yazılması.

Səs daşıyıcısının müxtəlif sahələrində fiziki hal və ya formanın dəyişilməsinə əsaslanır. Mono, stereo və kvadrafonik (yəni 4 kanallı stereofonik) S. üsulları var.

SİKLOTRON siklo... + ...tron

Protonları, deytronları, α-zərrəcikləri və ionları sürətləndirmək üçün dövri sürətləndirici.

S.-da sabit maqnit sahəsindən istifadə olunur.

SİNXROFAZOTRON

Dəyişən tezlikli elektrik və maqnit sahəsində ağır zərrəciklərin (protonların, ionların) sürətləndiricisi; proton sinxrotronu, kosmotron, bevatron.

S.-dan elementar zərrəciklərin tədqiqində istifadə olunur.

SİNXROTRON yun. sýnchronos – eynivaxtlı + (elek)tron

Dəyişən maqnit sahəsində və sabit tezlikli elektrik sahəsində yüklü zərrəciklərin dövri sürətləndiricisi.

S.-da maqnit halqaşəkilli olub, dəyişən cərəyan mənbəyi ilə qidalandırılır.

SPEKTROFOTOMETRİYA

Eksperimental spektroskopiyanın spektrofotometr vasitəsilə maddələrin optik spektrlərini öyrənən bölməsi.

S. maddələrin üç optik xarakteristikasını: şüalandırma, şüaudma və qaytarma qabiliyyətlərini tədqiq edir.

SPEKTROSKOPİYA spektr + ...skopiya

Fizikanın maddənin (qaz, maye və bərk cisimlərin) spektrini öyrənən bölməsi.

SPİN ing. spin – fırlanmaq, dolanmaq

Elementar zərrəciklərin məxsusi hərəkət miqdarı momenti.

Kvant təbiətlidir, elementar zərrəciklərin hərəkəti ilə əlaqədar deyil. Elementar zərrəciklərdən ibarət mikrosistemlərin (atom nüvəsi, atom) məxsusi hərəkət miqdarı momenti də S. adlanır.

SSİNTİLYASİYA lat. scintillation – parıldama

İonlaşdırıcı şüalanmanın təsiri ilə ssintilyatorda yaranan qısamüddətli (10-4 – 10-3 san parıltı) luminessensiya parıltısı.

İlk dəfə U. Kruks müşahidə etmişdir.

STABİLİZATOR lat. stabilis – dayanıqlı, sabit

1. elektr. Həyəcanlandırıcı təsirlərin dəyişməsi zamanı tənzimolunan kəmiyyətin verilmiş qiymətini müəyyən dəqiqliklə avtomatik sabit saxlamağa imkan verən qurğu. 2. nəq. Aviasiyada uçuş aparatının havada üfüqi dayanaqlığını təmin edən aerodinamik səth. 3. Fotoqrafiyada S. – aşkarlama zamanı reduksiya olunmamış gümüş – halogenid qalıqlarının işığahəssas təbəqədən kənar edilməsi üçün kimyəvi qarışıq.