Məsəllər, deyimlər

PROKRUST YATAĞI

►Kimisə, nəyisə zorla eyni qəlibə, eyni ölçü və çərçivəyə salmağı, öz standartına, öz düşüncə tərzinə uyğunlaşdırmağı bildirən ifadə.

İfadə qədim yunan mifologiyasında yolkəsən bir quldur kimi təsvir edilən Prokrustun adı ilə bağlı yaranmışdır.

Rəvayətə görə, Afinaya gedən yollarda qarşısına çıxan tacirləri, səyyahları, yolçuları şirin dillə aldadıb evinə gətirən Prokrust əvvəlcə onları soyub qarət edirmiş. Sonra da onları özünün dəmir taxtına uzadaraq olmazın işgəncəsini verirmiş: qurbanının boyu yataqdan uzun imişsə, ayaqlarını kəsib yatağın boyu ilə eyni edir, yox, əgər yatağa uzatdığı adamın boyu qısa olurdusa, onda əl və ayaqlarını bağlayaraq boyu uzanıncaya qədər gərib dartırmış. Yəni toruna düşən hər kəsi dəhşətli əzab və işgəncə ilə yatağın ölçüsünə «uyğunlaşdırırmış».

Gün gəlir ki, xeyli adamı bu üsulla qətlə yetirən Prokrustun özünü də həmin dəmir taxta uzadan tapılır. Yunan mifologiyasının cəsur siması Poseydon və Efranın oğlu Tesey meydana çıxıb bu amansız və qəddar qatil üzərində qələbə çalır. Həm də Prokrust öz qurbanları ilə necə davranırdısa, Tesey də ondan həmin üsulla intiqam alır.

Tarixən cəmiyyəti, insanları, düşüncəni eyniləşdirmək «Prokrust yatağı» bənzətməsi ilə ifadə olunub. Orta əsrlərdə bu «yataq»dan daha çox dini itaəti ölçmək üçün istifadə edilirdi. Hər din, hər məzhəb öz «yataq ölçülərinə» sahib idi və ona uyğunlaşmayanlar fiziki cəhətdən məhv edilirdi. İnkvizisiya məhkəmələrinin yüz minlərlə yəhudi, müsəlman və ateisti qətlə yetirməsi, Lenin və Stalinin damarlarda qanı donduran terror və vəhşilikləri, Hitlerin ali irqindən olmayanları qaz kameralarında boğaraq məhv etməsi və s. Prokrustun «standartlaşdırma» və «eyniləşdirmələrindən» daha qəddar və daha dəhşətli olmuşdur.

Söz və ifadə azadlığının, fikir müxtəlifliyinin, fərqli düşüncə və plüralizmin bir dəyər kimi qəbul edildiyi müasir dünyamız üçün «Prokrust yatağı» mifi xeyli ibrətamizdir. İnsanın nə qədər dərin anlamlar kəsb etdiyini, insanlıq tarixi üçün nə dərəcədə vacib olduğunu görməmək çətin deyil. Bu gün «Prokrust yatağı» deyəndə kimisə, nəyisə bir qəlibin, çərçivənin içinə salmaq, zorla eyni ölçüyə gətirmək başa düşülür.

PROMETEY ODU

►Əzәmәti, vüqarı, fədakarlığı və humanizmi bildirmək üçün işlədilən ifadə.

İfadə qәdim yunan әsatirlərinin məşhur qəhrəmanı Prometeyin adı ilə bağlıdır.

Qәdim yunan әsatirlərinә görә, titanlardan biri olan Prometey tәbiәtlә mübarizәdə aciz qalan insanlara yazığı gәldiyindən göydәn od oğurlayaraq adamlara vermiş vә ondan istifadә etmәyi öyrәtmişdir.

Bundan qәzәblәnәn Zevs Prometeyi Qafqaz dağlarında qayaya zәncirlәmәyi od vә dәmirçilik ilahı Hefestә әmr edir. Hәr gün nәhəng bir qartal gәlib zәncirlәnmiş Prometeyin qaraciyәrini söküb yeyir, gecəlәr isә onun qaraciyәri yenidәn әzab çәkmәk üçün sağalır. Sonralar əsatirin ikinci nәcib qәhrәmanı igid Herakl (Herkules) onu bu әzabdan xilas etmişdir.

Əsatirlərdə tәsvir olunan bu hadisә ilә әlaqədar «Prometey odu» deyimi meydana çıxmışdır ki, bu da insan qәlbindә yanan müqәddәs odu, elm, incәsәnәt, ictimai iş vә s. saһәlәrdә ali mәqsәdlәrә can atmağı və yaradıcılıq ehtirasını ifadə edir.

Dilimizdə yunan əsatirinin bu xeyirxah qəhrəmanının adı ilə bağlı olan «Prometey әzabı» ifadəsi də işlənir.

PUL İYİ GƏLMİR

►«Bu işdə bir xeyir, fayda və qazanc yoxdur» mənasında işlədilən ifadə.

İfadənin Qədim Roma imperatoru Vespasianın dilindən çıxıb işlədildiyi ehtimal edilir.

İmperatorun bu ifadəni guya ictimai ayaqyolularına qoyulan vergidən əldə olunan pullara etirazını bildirmiş oğlu Tuta söylədiyi iddia edilir. İfadənin ilk dəfə işləndiyi «On iki Sezarın həyatı» (müəllif: Qay S. Trankvill) romanında ata ilə oğul arasındakı həmin söhbət belə təsvir olunur: «Tut təbii ehtiyacların ödənməsinə görə adamlardan vergi alınması ilə bağlı atasını qınayanda o həmin vergilərdən yığılmış pulların arasından bir dəmir sikkə götürüb oğlunun burnuna yaxınlaşdırdı və puldan iy gəlib-gəlmədiyini soruşdu. Oğlu: «Yox, heç bir iy gəlmir», – deyə cavab verdi. Onda Vespasian gülərək: «Amma biləsən ki, bu pul sidikdən qazanılıb», – dedi».

Sonralar «Puldan iy gəlmir» ifadəsi həm məcazlaşmış, həm də dəyişikliyə uğrayaraq hər hansı bir işdə mənfəətin olmadığını bildirmək üçün «Pul iyi gəlmir» şəklinə düşmüşdür.

PULLARIN YUYULMASI

►Qeyri-qanuni yolla qazanılmış pullara qanuni don geyindirmək üsul və tərzini əks etdirən ifadə.

İfadə ABŞ-da mafiya başçısı olmuş Al Kaponenin (1889–1947) maliyyə fırıldaqlarından qaynaqlanmışdır.

İtaliya mənşəli Al Kapone 1930-cu illərdə Amerika Birləşmiş Ştatlarında fəaliyyət göstərmiş məşhur mafiya başçısı olmuş, yeddi il «Çikaqo Outfit» klanına rəhbərlik etmişdir. ABŞ-da iqtisadiyyatın çətin günlər yaşadığı 1930-cu illərdə güc toplamağa başlamış, ən əsası isə içkilərə qoyulan qadağalardan məharətlə istifadə edərək qanunsuz yolla xeyli pul qazana bilmişdir.

Həmin pulları xüsusi xidmət orqanlarının diqqətini cəlb etmədən xərcləmək çətin olduğuna görə Al Kapone çox ucuz qiymətə işləyən camaşırxana şəbəkəsi yaratdı. Burada müştərilərin əsl sayını izləmək çətin olduğu üçün əldə edilən gəliri istənilən məbləğdə göstərmək olardı. «Pulların yuyulması» ifadəsi buradan yaranıb.

Müasir dövrdə də, əsasən, korrupsiyanın çiçəkləndiyi, ictimai nəzarətin zəif olduğu avtoritar ölkələrdə «pulların yuyulması» metodundan geniş istifadə edilir.

PULUNU BALTA KƏSMİR

►Çox zәngin, varlı-hallı, pullu, dövlәtli adamlar һaqqında işlədilən ifadə.

Nə qədər qəribə görünsə də, ifadənin yaranması balıq ovu ilə bağlıdır.

İlk baxışdan sual yarana bilər ki, nә üçün pulu balta kәsməsin, həm də pulla baltanın nә әlaqәsi ola bilər?

Qәdimdә «pul» mәfhumunu bildirmәk üçün müxtәlif sözlәrdәn (axça, para, tanqah, manqur, dinar, dirhәm, fülus vә s.) istifadә olunurdu. «Pul» sözü hәmin (müasir) mәnada lap sonralar işlәnilmәyә başlamışdır, hәm dә bir çox türk dillәri üçün bu mәna sәciyyәvi deyildir.

Bu ifadәnin dilimizdә yaranması, әslindә, balıqçılıq tәsәrrüfatı ilә әlaqәdardır. Kök, yağlı, iri balıqları balta ilә dә doğramağın çәtinliyini bildirәn ifadә get-gedә mәcazi mәna kәsb edәrәk idiomlaşmışdır. Danışıqda varlı adam haqqında işlәnən «yağlı» sözü dә bu fikri tәsdiq edә bilәr.

Maraqlıdır ki, «balıq» sözünün kökü olan «bal//pal» sözü dә «pul» ilә fonetik cәһәtdәn çox yaxındır vә bәzi türk dillәrindә (mәsәlәn: çuvaş dilindә) balıq әvәzinә pula (pul) işlədilir.

PURİTAN QANUNLARI

►Heç bir əsas və ehtiyac olmadan ən adi, ziyansız hər bir şeyi qadağan edən qayda və qanun haqqında işlədilən ifadə.

İfadə orta əsrlər Avropasında din sahəsində «qanun yaradıcılığı» prosesində meydana çıxmışdır.

Orta əsrlərdə bəzi dini qruplar belə hesab edirdi ki, insanın yeganə və ən başlıca işi Allaha sitayiş edib ruhun xilası haqda düşünməkdir. Onların fikrincə, insanın hiss və istəklərinə aid hər bir şey onu bu vacib işdən ayırır və cəmiyyətə ziyan vurur. Belə düşünənlərin hakimiyyətdə olduğu dövlətlərin qanunları, əsasən, əxlaqın keşiyində durur. Bazar günləri, yəni xristianların Allaha həsr etməli olduqları gün bu qanunları pozanlar üçünsə xüsusi cəzalar nəzərdə tutulur.

XVII əsrdə rəsmi kilsəni qəbul etməyən ingilis protestantlarının (lat. puritas – təmizlik) iradəsinin ifadəsi olan puritanların bir siyasi-dini hərəkat kimi meydana çıxmasından, onların cəmiyyətə təsiri gücləndikdən sonra dini, mənəvi-əxlaqi dəyərlər də cəmiyyətdə ön plana keçir, qanunlar sərtləşir. Belə qanunlar Avropa ölkələrində, əsasən, protestant icmalarının güclü olduğu yerlərdə qəbul edilmişdi.

Amerikanı müstəmləkəyə çevirməyə çalışan protestantlar İngiltərədə qəbul olunmuş əxlaq qanunlarını 1620-ci ildə buralarda da tətbiq etməyə başladılar. Ayzek Azimovun fikrincə, bundan sonra kilsəni ziyarət etmək məcburi şəkil aldı. Zinət əşyaları taxmaq qadağan olundu, öz hisslərini hamının yanında ifadə etmək isə təqdir edilmədi. Bazar günləri dinə aid olmayan bütün fəaliyyət növləri, o cümlədən iş, idman, səyahət və s. qeyri-məqbul sayıldı.

O vaxtdan heç bir əsas və ehtiyac olmadan ən adi, ziyansız hər bir şeyi qadağan edən hər şeyə «puritan qanunları» deyirlər.

PÜŞK ATMAQ

►Qəti qərara gəlmək, nəyi isə aydınlaşdırmaq, qeyri-müəyyənliyə son qoymaq.

İfadə birbaşa püşk atmaq adəti ilə bağlıdır.

Püşk atmaq adəti isə tarixdən əvvəlki dövrlərə gedib çıxır və əksər xalqlarda mövcuddur. Onun əsasında belə bir inam dayanır ki, püşk vasitəsilə müəyyən olunan nəticə Allahın istəyidir. İnsanlar belə düşünürdülər ki, hər hansı məsələdə püşk atmaq təkcə nəyi isə aydınlaşdırmır, həm də tərəddüdlərə, qeyri-müəyyənliklərə son qoyur və qəti qərarı ortaya çıxarır.

«Püşk atıldı – şübhə və qərarsızlığa son qoyuldu». Bu sözləri (lat. Alea jacta est) e.ə. 49-cu ildə qədim İtaliyanı Qalliyadan ayıran Rubikon çayını keçərkən Yuli Sezar işlətmişdi.

Müasir dövrdə püşk atmaq ənənəsi daha çox idman yarışlarında yaşamaqdadır.

pro et contra

Latın dilində: lehinə, yoxsa əleyhinə.

Hər hansı mübahisəli məqamla bağlı birisi tərəddüd etdikdə mövqeyini müəyyənləşdirmək üçün ona edilən müraciət, çağırış.